اعىمداعى 2016 جىلدى ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنىڭ جىلى دەپ جاريالادى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ەرەكشە اتاۋلى مەرەكە. ول قازاق حالقىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن شيرەك عاسىرداعى بارلىق جەتىستىكتەرىنىڭ باستاۋ كوزىن ءبىلدىرەدى. كەلەسى جىلى دا مەرەيتويلار بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 25 جىلدىعى.
بىلتىر قازاقستان ماڭىزدى تاريحي مەرەكە – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. كەز كەلگەن مەملەكەت سەكىلدى قازاق حاندىعى تۇراقتى نەگىزدە بولماسا دا, جاساقتاۋ قاعيداتتارىنا سايكەس ءوزىنىڭ اسكەرىن ۇستادى. اسكەر دۇشپانداردىڭ شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە قۇرىلىپ, حالىق باتىرلارى – قابانباي باتىر, ناۋرىزباي باتىر, بوگەنباي باتىر, ت.ب. باسقاردى. ولاردىڭ ەشقانداي اسكەري اتاقتارى مەن شەندەرى بولعان جوق, تەك سانى كەيدە 30-40 مىڭ ادامعا دەيىن جەتەتىن ءاسكەرگە باسشىلىق جاساۋشى, باسشى «قولباسشى» انىقتاماسى بولدى. بۇل زاماناۋي ديۆيزيادان دا الدەقايدا ۇلكەن ەدى.
سوعىس تاريحىندا قازاق اسكەري قۇرىلىمدارىنىڭ 1804-1812 جىلدارداعى ورىس-يران سوعىسىنا قاتىسقانى جونىندە دەرەكتەر بار. ناپولەون جورىعىنا قارسى 1812-1813 جىلدارى ورىس ارمياسىنىڭ قۇرامىندا 4 كاۆالەريا پولكى سوعىستى. ولارعا كىم باسشىلىق جاسادى, قانداي اسكەرباسى باسقاردى؟
ارينە, العاشقى قازاق گەنەرالدار تۋرالى مالىمەتتەر ءحىح عاسىرعا جاتادى. قازاق اراسىنان شىققان العاشقى گەنەرال بوكەي ورداسىنىڭ حانى – جاڭگىر بوكەەۆ بولدى. وعان وسىنداي اسكەري اتاقتى 1840 جىلعى 1 جەلتوقساندا يمپەراتور ءى نيكولاي بەردى. ول ەرەكشە قابىلەتتى جان بولاتىن, اسكەري قىزمەتتەن باسقا ول اعارتۋشىلىقپەن اينالىستى, مەكتەپتەر مەن مەدرەسەلەر سالدى, قايىرىمدىلىقپەن, عىلىممەن اينالىستى. ونىڭ عىلىمعا قوسقان جەكە ۇلەسى ءۇشىن 1844 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەسى ج.بوكەەۆكە پروفەسسور اتاعىن بەردى.
ءحىح عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى ورىس ارمياسىندا قىزمەت ەتەتىن تاعى ەكى قازاق وفيتسەرگە گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلدى. ولار – بايمۇحامەد ايشۋاقوۆ جانە مۇحامەدجان بايمۇحامەدوۆ. بىراق ورىس ارمياسىنداعى ەڭ اتاقتى گەنەرال قازاق, ءتىپتى, زاماناۋي شاما بويىنشا دا, ينفانتەريا گەنەرالىنا دەيىن جەتكەن نەمەسە سول كەزدە اتالعانداي «تولىق گەنەرال» بولعان عۇبايدوللا جاڭگىروۆ ەدى, بۇل اتاق زاماناۋي جىكتەمەدە ارميا گەنەرالىنا تەڭەستىرىلەدى. ول سانكت-پەتەربۋرگتەگى پاج كورپۋسىن التىن مەدالمەن ءبىتىردى, ونىڭ ەسىمى ماسكەۋ كرەملىنىڭ گەورگيەۆ زالىنداعى قۇرمەت تاقتاسىندا التىن ارىپپەن قاشالعان. ول قىزمەتىن تابىستى وتەدى جانە 28 جاسىندا پولكوۆنيك اتاعىن الادى. 1874 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ تەلەگرافىنىڭ دەپارتامەنت باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. جاڭگىروۆ, اسىرەسە, 1877-1878-جىلدارداعى بالقان سوعىسى كەزىندە ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. وعان ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن 1878 جىلى گەنەرال-مايور اتاعى بەرىلەدى, 1888 جىلى گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن الادى, ال 1894 جىلى ينفانتەريا گەنەرالى اتاعى بەرىلدى. ول 1905 جىلى يمپەراتور ءىى نيكولايدىڭ قابىلداۋى كەزىندە قازاق دەپۋتاتسياسىن باسقارىپ باردى جانە كوپتەگەن ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتتى.
كەڭەس تاريحىنداعى ەڭ العاشقى قازاق گەنەرال شاكىر جەكسەنباەۆ بولدى. ول قىزمەتىن ورداداعى قازاق اتتى اسكەر پولكىندە كۋرسانت بولىپ باستاپ, كەيىن رككا-نىڭ كاۆالەريا كۋرسىن ءبىتىردى, قىزىل كوماندير اتاعىن الىپ, ۆزۆود باسقاردى, ەسكادرون كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولدى. جاس كومانديردىڭ قابىلەتتەرى باعالانىپ, وعان ماسكەۋ قالاسىنداعى رككا اكادەمياسىنا وقۋعا جولداما بەرىلدى. 1925 جىلى ش.جەكسەنباەۆ اكادەميانى ءۇزدىك اياقتاپ, م.ۆ.فرۋنزەنىڭ ءوزىنىڭ قولىنان ديپلوم الادى. 1930 جىلى وعان اسكەري-حيميالىق ءاسكەر قىزمەتىنە اۋىسۋدى ۇسىنادى, ءسويتىپ, ول 1931 جىلى رككا جوعارعى حيميالىق كۋرستى اياقتايدى جانە سوعىسقا دەيىن حيميالىق قىزمەت بويىنشا ءتۇرلى لاۋازىمداردا قىزمەت اتقارادى. سوعىستى ول لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ حيميالىق قىزمەتىنىڭ باستىعى بولىپ قارسى الدى. لەنينگراد شەبىنىڭ قۇرامىنداعى الاساپىران سوعىستان كەيىنگى ەكى جىلدان سوڭ ش.جەكسەنباەۆقا 1943 جىلعى قازاندا گەنەرال-مايور اسكەري اتاعى بەرىلدى.
سوعىس جىلدارىنداعى ەكىنشى گەنەرال اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى سابىر راحيموۆ بولدى. ول بۇل اتاقتى 1943 جىلدىڭ سوڭىندا الادى. ۇزاق ۋاقىت بويى گەنەرال س.راحيموۆتى وزبەكستاننىڭ وكىلى دەپ ەسەپتەپ كەلدى. كەيىن ونىڭ ۇلتىنىڭ قازاق ەكەنى انىقتالدى.
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى تاعى 9 قازاق گەنەرال اتاعىن الدى. بۇل جەردە تەك اسكەري گەنەرال اتاعى عانا ەسەپتەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءۇشىنشى گەنەرال 1960-1980-جىلدارى قازاق كسر-ءىنىڭ اسكەري كوميسسارى بولىپ قىزمەت ەتكەن نۇرلى بايكەنوۆ بولدى. وعان گەنەرال-مايور اتاعى 1962 جىلى بەرىلدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى قورعانىس ءمينيسترى بولعان س.نۇرماعانبەتوۆتىڭ ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. ول كەڭەس تاريحىنداعى ءتورتىنشى گەنەرال قازاق بولدى. س.نۇرماعانبەتوۆ گەنەرال-مايور اتاعىن 1964 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىق قورعانىس شتابىنىڭ باستىعى كەزىندە, گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن 1969-1989 جىلدار ارالىعىندا اتقارعان ساۆو اسكەرلەرى باسشىلىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا 1972 جىلى الدى.
گەنەرال اتاعىن العان بەسىنشى قازاق ك.بوتاەۆ بولدى. ول رەسپۋبليكانىڭ دوسااف وك-ءنىڭ توراعاسى بولدى. وعان گەنەرال-مايور اتاعى 1965 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا بەرىلدى.
التىنشى گەنەرال ساۆو اۆتوباسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى س.د.سىرتانوۆ بولدى. وعان گەنەرال-مايور اسكەري اتاعى 1968 جىلى بەرىلدى.
جەتىنشى گەنەرال 1948 جىلى لەنينگراد شەكارالىق اسكەري ۋچيليششەسىن بىتىرگەن باھادۇربەك بايتاسوۆ بولدى. كەيىن ول شەكارا اسكەرلەرىندە شەكارا وتريادى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, زايسان شەكارا وتريادىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1968-1971 جىلدارى شىعىس شەكارا وكرۋگىنىڭ شتابى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, 1971-1987 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكانىڭ دوسااف وك توراعاسى بولدى. گەنەرال-مايور اسكەري اتاعى ب.بايتاسوۆقا 1972 جىلى بەرىلدى.
اسكەري يەرارحيادا جوعارى بيىكتەرگە جەتكەن گەنەرالداردىڭ ءبىرى – گەنەرال-لەيتەنانت جانسەن كەرەەۆ. ول 1930 جىلى دۇنيەگە كەلدى. سول ۋاقىتتاعى ەسەپ بويىنشا ءبىرشاما كەش, ياعني اسكەرگە 20 جاسىندا شاقىرىلدى جانە كۋريل ارالدارىنا قىزمەتكە ءتۇستى. جاقسى جادى مەن كالليگرافيالىق جازۋعا يە ول كومانديرلەر اراسىندا بەدەلگە يە بولدى. جەدەل قىزمەتتى اياقتاماستان بلاگوۆەششەنسك اسكەري ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, ونى 1955 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. ۋچيليششەنى ءبىتىرگەننەن كەيىن موڭعوليا مەن قىتاي شەكاراسىندا 7 جىل بويى ۆزۆود كومانديرى بولىپ قىزمەت ەتتى. كەيىن گەرمانياعا اۋىسۋ بويىنشا تانك ديۆيزياسىنىڭ روتا كومانديرى لاۋازىمىنا اۋىستىرىلدى. 1962 جىلى ول م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1965 جىلى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ شىعادى. ودان ءارى ول لەنينگراد اسكەري وكرۋگىندە باتالون كومانديرى, پولك كومانديرى جانە ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1973 جىلى كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, وسى وقۋ ورنىن بىتىرگەن العاشقى قازاق بولدى. 1974 جىلى ج.كەرەەۆكە گەنەرال-مايور اسكەري اتاعى بەرىلدى. ودان ءارى ول موتواتقىشتار ديۆيزياسىن باسقارىپ, اسكەر باسشىلىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1979 جىلى كەرەەۆتى پريۆولجە اسكەري وكرۋگى باسشىلىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – شتاب باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى. سول جىلى وعان گەنەرال-لەيتەنانت اتاعى بەرىلەدى. 1982 جىلى ونى ۆەتنامعا اسكەري كەڭەسشى ەتىپ تاعايىندايدى. گەنەرال ج. كەرەەۆ ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن ەدى, بىراق وعان تاعدىر جازبادى. ول 1983 جىلعى ساۋىردە 53-كە قاراعان جاسىندا ماسكەۋ قالاسىنداعى گوسپيتالدە قايتىس بولدى. ونىڭ كەنەتتەن اۋىرۋى مەن تەز قايتىس بولۋى جۇمباق كۇيىندە قالدى جانە وسى كۇنگە دەيىن تۇسىنىكسىز.
وسى جوعارعى اسكەري اتاقتى العان توعىزىنشى قازاق ەسەت قالي ۇلى الىبەكوۆ بولدى. ول 1925 جىلى تۋعان. 1944 جىلى فرۋنزە قالاسىنداعى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن ءبىتىردى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى. 1954 جىلى كسرو ءىىم اسكەري ينستيتۋتىن ءبىتىردى. 1956 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتىق قورعانىس سالاسىندا جۇمىس ىستەدى, ازاماتتىق قورعانىس شتابىنىڭ باستىعى بولدى, 1978 جىلى گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىن الدى.
گەنەرال اتاعىن العان ونىنشى قازاق تا جارقىن تۇلعا – ب.ەسمامبەتوۆ بولدى. ول اسكەري ۋچيليششەنى, م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانى ءبىتىرگەن كاسىبي اسكەري قىزمەتكەر ەدى. ۆزۆود كومانديرىنەن ديۆيزيا كومانديرىنە دەيىنگى بارلىق وفيتسەرلىك لاۋازىمداردا قىزمەت ەتكەن. ديۆيزيا كومانديرى لاۋازىمىنان ب.ەسمامبەتوۆ باس شتاب اكادەمياسىنا ءتۇسىپ, وسى ايگىلى وقۋ ورنىن اياقتاعان ەكىنشى قازاق بولدى. باس شتاب اكادەمياسىن بىتىرگەن سوڭ ونى قازاق كسر اسكەري كوميسسارى لاۋازىمىنا جىبەرەدى. 1980 جىلى وعان گەنەرال-مايور اسكەري اتاعى بەرىلەدى.
كەڭەس كەزەڭىندە وسى جوعارعى اتاققا يە بولعان ون ءبىرىنشى قازاق رەسپۋبليكانىڭ اسكەري كوميسسارى ا.جارمۇحامەدوۆ بولدى. وعان گەنەرال اتاعى 1984 جىلى بەرىلدى. وسىلايشا, 1917-1992 جىلدار ارالىعىنداعى 75 جىلدا جوعارى اسكەري اتاققا تەك 11 ادام يە بولعان. س. راحيموۆ ول كەزدە وزبەكستان وكىلى بولىپ سانالاتىن, سوندا 10 ادام قالادى. ارينە, كوپ ەمەس. قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ, 1992 جىلعى مامىردا ءوزىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرعاننان باستاپ 2000 جىلعا دەيىنگى 7,5 جىل ىشىندە اسكەري گەنەرالداردىڭ سانى 90 ادامنان استى.
ماناس ماعۇلوۆ,
زاپاستاعى پولكوۆنيك
استانا
سۋرەتتە: گەنەرال-مايور ش.جەكسەنباەۆ (وڭ جاقتان ەكىنشى)