سۋبسيديا ەمەس, نەسيە بەرسىن

*دەپۋتات داۋىسى 2015 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە  52,8 ملرد.تەڭگە ترانسفەرت ءبولىنىپتى, سونىڭ 34,9 ملرد. تەڭگەسى جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا, 17,9 ملرد. تەڭگەسى يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى  دامىتۋعا جۇمسالعان. وسى باعىتتا يگەرىلمەگەن ترانسفەرتتەردىڭ جالپى سوماسى 1,85 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. وسى ارادا جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا, يندۋستريالىق ايماقتى دامىتۋعا باعىتتالعان بيۋدجەت قاراجاتى ءوندىرىستىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىن جاقسارتۋعا قانداي اسەرى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟ وڭىرلەردە سالىنعان ينفراقۇرىلىمداردى, يندۋستريالىق ايماقتاردى پايدالانىپ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى نەگە بيۋدجەتكە سالىقتىڭ ءتۇسۋىن, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن كوبەيتە الماي وتىر؟ بۇل جاعى باياندامالاردا تالدانباعان. كەزىندە وڭىرلەردە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋ, ينفراقۇرىلىمدار سالۋ ءۇشىن 2003 جىل مەن 2015 جىل ارالىعىندا بيۋدجەتتەن 237,9 ملرد. تەڭگە جۇمسالعان, ونىڭ ىشىندە 93,6 ملرد. تەڭگە ۇلتتىق قوردان الىنعان. قازىرگى تاڭدا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ مەملەكەتتىك وبەكتىلەرى «KAZNEX INVEST» اق-تىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا بەرىلەتىن بولدى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قازاقستان ەكونوميكاسى مەن مەملەكەت بيۋدجەتىنە ايتارلىقتاي تيىمدىلىك بەرمەگەنى تالقىلانبادى. سوندىقتان, وڭىرلەردەگى يندۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋعا باعىتتالعان قازىرگى مەملەكەتتىك قاراجاتتار ءتيىمدى جۇمسالىپ, كاسىپكەرلەر سول ينفراقۇرىلىمداردا ءوز قىزمەتىن جانداندىرۋى جانە وسى ارقىلى ەكونوميكاعا ۇلەس قوسۋى كەرەك. ال جۇمسالاتىن قاراجات قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتقانى ءجون. تاعى ءبىر ايتارىم, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسى تۋرالى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا كوتەرمە-بولشەك ساۋدا كاسىپكەرلىگىمەن, قوناقۇي بيزنەسى, دەمالىس جانە ويىن-ساۋىقپەن اينالىساتىن, سونىمەن قاتار, پروبلەمالىق نەسيەلەرى بار, بيۋدجەتكە سالىق تولەمەيتىن, جۇمىس ورىندارىن اشپايتىن, اراسىندا قىزمەتكەرلەرى جوق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە دە سۋبسيديا­لار بەرىلگەن. بارلىعى 4 424 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جالپى سوماسى  26,7 ملرد. تەڭگە باعىتتالعان. ولاردىڭ اراسىندا 1 700-ءى, ياعني  39%-ى وندىرىستىك سالامەن اينالىسپايتىن كوتەرمە-بولشەك ساۋداسىمەن, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا بەرۋمەن, قوناقۇي بيزنەسىمەن, دەمالىس جانە ويىن-ساۋىق قىزمەتىمەن, ءبىلىم بەرۋ, جەكە قىزمەت كورسەتۋمەن جۇرگەندەر. ال وسى باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار تولەگەن سالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىن ناقتى كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ 4%-ى عانا قامتاماسىز ەتتى.  الىنعان مالىمەتتەر بويىنشا ايتارلىقتاي سالىق ءتۇسىمى كوبەيمەۋىمەن قاتار, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, جالاقىنىڭ كوبەيۋى دە بايقالماعان, ياعني بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ باسىم بولىگى ءتيىمسىز پايدالانىلعان. سوندىقتان بيۋدجەت سۋبسيديالارىن ءتيىمدى جەرگە ورنالاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ سىلبىر ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى, كاسىپكەرلەردى ماسىلدىققا  الىپ كەلەتىن قايتارىمسىز سۋبسيديالار بەرۋ دە ورىن العان. جالپى, ۇكىمەت كاسىپكەرلەرگە بيۋدجەت قاراجاتىن سۋبسيديا رەتىندە بەرۋدى توقتاتىپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. ويتكەنى, سۋبسيديا دەگەن تەگىن بەرىلەتىن قاراجات, ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك, مىندەت جۇكتەمەيدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا  1,6 ملرد. تەڭگەگە 35 174 جەكە تۇلعاعا, كاسىپكەرگە سەرۆيستىك قىزمەتتەر, كونسۋلتاتسيالار كورسەتىلگەن. الايدا, ولاردىڭ ءارى قاراي  جاڭا كاسىپ اشىپ, بيزنەسپەن اينالىسقانى, ياعني ناتيجەسى  تۋرالى ايتىلمايدى. قورىتا ايتقاندا, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنان وندىرىستىك ەمەس سالامەن اينالىساتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە بيۋدجەتتەن سۋبسيديا بەرۋدى مۇلدە الىپ تاستاۋدى ۇسىنامىن. «داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ» (باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ) دەگەن باعدارلاما دا بار. وعان قاتىسۋشى  55 كومپانيانىڭ 32-ءسى كوتەرمە-بولشەك ساۋدامەن, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا بەرۋمەن اينالىسادى, ياعني وندىرىسپەن اينالىسپايدى. 2011 جىل مەن 2015 جىل ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا 58 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. تالداۋ ناتيجەسىنەن باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردان بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ كوبەيمەگەنىن جانە وسى كاسىپورىندار   قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشپاعانىن كورۋگە بولادى. 2015 جىلى جوعارىدا اتالعان باعدارلاما بويىنشا 48 كاسىپورىنعا 15,8 ملرد. تەڭگە  سۋبسيديا بەرىلگەن. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ بيۋدجەتكە تولەگەن جالپى سالىعى  – 15,5 ملرد. تەڭگە. 2016 جىلى بۇل باعدارلاماعا قاتىسۋشى  50-گە جۋىق  كاسىپورىنعا سۋبسيديا بەرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 9,5 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان, ياعني مۇنىڭ كوپشىلىگىن وندىرىسپەن اينالىسپايتىن كاسىپكەرلەر الادى دەگەن ءسوز. وسى باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن تالداعاندا دا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلعانىن  كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تىڭ قىزمەتىندەگى كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى دا ايتا كەتۋ قاجەت. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تىڭ جارعىلىق كاپيتالى 5,0 تريلليون تەڭگە بولعانىمەن, ديۆيدەندتەر نەگە از دەپ سۇراعانىمدا: ەلەنا باحمۋتوۆا بىلتىرعىدان 30% كوبىرەك ەكەنىن,  «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق 304 ملرد. تەڭگە تازا تابىس العانىن جانە ەسەپتەگى وڭ كورسەتكىشتەر تۋرالى ايتىپ بەرگەن. الايدا, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىگىن زەردەلەۋ كەزىندە بۇل «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنان ەمەس ەكەندىگى انىقتالدى. ويتكەنى, 683 ملرد. تەڭگە تازا پايدا تەڭگەنىڭ ەركىن باعامعا جىبەرىلۋىنىڭ ارقاسىندا الىنعان. ياعني, ەسەپشوتتاعى دوللارمەن سالىنعان قاراجات تەڭگەگە اينالدىرىلعاندا كۇرت «ءوسىم» كورسەتكەن. ەكىنشىدەن, 261 ملرد. تەڭگە پايدانى «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق, KMG International كاسىپورنىنىڭ اكتسيالارىن ساتۋدان تۇسىرگەن. ۇشىنشىدەن, 149 ملرد. تەڭگە بىرلەسكەن جانە قاۋىمداسقان كومپانيالاردان تۇسكەن تابىس ەكەن. ەندى شىعىندارى تۋرالى ايتايىن... وپەراتسيالىق قىزمەتتەگى شىعىستار 2015 جىلى 481 ملرد. تەڭگە بولعان. سونىڭ ىشىندە 292 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن «قۇنسىزدانۋ» بابى بويىنشا كورسەتىلگەن شىعىن – بۇل مەنەدجمەنتتىڭ تيىمسىزدىگىنىڭ تىكەلەي «كورسەتكىشى», سەبەبى, ول ءتۇرلى تەندەرلەردە نەگىزگى قۇرال-جابدىقتار الۋ كەزىندەگى كوتەرىڭكى باعا ءۇشىن, سونىمەن قاتار, جالعان كاسىپكەرلىكپەن بايلانىستى ايىپپۇل مەن ءوسىمپۇل ءۇشىن  ورىن العان. وسىلايشا, 2015 جىلى نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارعا قۇنسىزدانۋ 132 ملرد. تەڭگە بولعان قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ قۇنسىزدانۋى  54,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى جانە باسقا دا پوزيتسيالار بويىنشا 106 ملرد. تەڭگە بولدى. ەسەپ كوميتەتى قوردى تەكسەرۋ كەزىندە قۇنسىزداۋى ماسەلەسىنە قاتتى نازار اۋدارۋى كەرەك. 2015 جىلى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ جالپى جانە اكىمشىلىك شىعىستارى 380 ملرد.تەڭگەنى قۇراعان, بۇل – وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا  24,0 ملرد. تەڭگەگە كوپ دەگەن ءسوز. جالاقى مەن كونسۋلتاتسيالىق شىعىننىڭ ءوسىمى 12 ملرد. تەڭگە بولعان. وسىلايشا, ەلەنا باحمۋتوۆا ايتقان تازا پايدا قور مەنەدجمەنتىنىڭ تيىمدىلىگىنەن ەمەس ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. نۇرتاي سابيليانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى