تاجىريبە الماسۋدىڭ ەرەن مۇمكىندىگى

*استانا ەكونوميكالىق فورۋمى قارساڭىندا ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن, ياعني 25-26 مامىردا قازاق­ستان استاناسىندا «جاڭا ەكو­نوميكالىق اقيقات: ءارتا­راپتاندىرۋ, يننوۆا­تسيالار جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى» تاقىرى­بىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) وتەدى. بۇگىندە الەمدىك ەكونومي­كا­نىڭ كۇردەلى پروبلەمالا­رىن تالقىلايتىن جاھاندىق ءۇن­قاتىسۋ الاڭى بولىپ ۇلگەرگەن اەف بارعان سايىن دۇنيە­جۇ­زىنىڭ بەلگىلى ساراپشىلا­رىن قىزىقتىراتىن ورتا­لىق­قا اينالۋدا. جىل­داعى­داي وعان بيىل دا ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, تانىمال كاسىپكەرلەر مەن جەتەكشى ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر مەن قايراتكەرلەر كوپتەپ قاتىسپاق. الەمنىڭ بارلىق مەم­لەكەتتەرى سالقىنىن سەزىپ وتىرعان جاھاندىق ەكونو­مي­كالىق داعدارىس ماماندار مەن ساراپشىلاردى بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەۋدە. قازىرگى كۇنى شيكىزات تابىستارىنا تاۋەل­دى بولىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جولىن ىزدەمەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى بۇل تىعىرىققا تەرەڭدەي باتۋدا. سونىمەن بىرگە, جاھاندى جايلاعان داع­دارىس بارلىق مەملەكەت­تەر ءۇشىن جاڭا ءوسۋ جولىن­ تاڭداپ, جاڭا رىنوكتاردى يگەرىپ, دامۋدىڭ تىڭ باس­پال­داقتارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن قوسىمشا ءمۇم­كىندىكتەر دە اشىپ وتىر. بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار ارقىلى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەندە عانا ناتيجەلى بولاتىندىعىن كورسەتىپ بەردى. مىنە, ناق وسى كەلەلى پروبلەمالار استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلار تالقىلايتىن تاقىرىپتارعا اينالماق. ءيا, بۇل تاقىرىپتاعى پىكىرسايىستار جوعارى دەڭ­گەيدە ءارى قىزۋ تالقىلانباق, سەبەبى, فورۋمعا قاتى­سۋ­شىلاردىڭ اراسىندا ءوز كاسىپتەرىن نولدەن باس­تاپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە عا­لام­شاردىڭ ەڭ تابىستى كاسىپكەرلەرى قاتارىنا ەنگەن تۇلعالار بار. مۇنداي تۇل­عالاردىڭ ءبىرى – عالامتور-ساۋدا سالاسىنداعى قىتاي­لىق «AliBaba Group» كومپا­نياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, بۇگىندە عالامشارداعى ەڭ باي ادامداردىڭ ۇزدىك جيىر­مالىعىنا ەنەتىن دجەك ما. سونداي-اق, فورۋمعا حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى-ديرەكتورى كريس­تين لاگارد, ەۋروپا قاي­تا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سۋما چاكرابارتي, بريتاندىق «The Economist» جۋرنالىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ەكونوميستەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەتىن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى جەر ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى دجەففري ساكس قاتىسادى. اتالمىش قاتىسۋشىلار ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىننىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى, «نەگە ءبىر مەملەكەتتەر باي, ەكىنشىلەرى كەدەي؟» الەمدىك بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى دارون ادجەموگلۋ, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزي­دەنتى ر.رەيگان (1981-1989) جانە ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىن­عى پرەمەر-ءمينيسترى م.تەت­چەردىڭ (1980-1989) كەڭەسشىسى ارتۋر لاففەر, «ۆاليۋتالار سوعىسى» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى سۋن حۋنبين, سونىمەن قاتار, ەكونوميكا سالاسى بو­يىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ەدۆارد پرەسكوتت, كريستوفەر پيسساريدەس جانە توماس ساردجەنتپەن بىرگە الەم­دىك قارجىلىق جانە ەكو­نو­مي­كالىق جۇيەنىڭ جاڭا ەكو­نو­ميكالىق شىنايىلىق جاع­دايىندا بولىپ جاتقان جاھان­دىق وزگەرىستەرىن تالقى­لايدى. فورۋم شەڭبەرىندە ءداس­تۇرلى تۇردە وتەتىن قازاق­ستان ينۆەستيتسيالىق سام­مي­تى مەن تۇڭعىش رەت ۇيىمداس­تى­رىلعالى وتىرعان جەكەشە­لەندىرۋ جونىندەگى قازاق­ستان فورۋمى بار. وعان قاتىسۋ­شىلار قازاقستاندىق ەكونو­ميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءمۇم­كىندىكتەرى تۋرالى اقپا­رات الا الادى. ۇلى جىبەك جولى ەلدەرىنىڭ فورۋمى جا­ھان­دىق باستامالاردى ءارى قاراي دامىتۋ جولدارى تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى. سونداي-اق, اەف-2016 الەمدىك ەكونو­ميكانىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن ەۋ­را­زيالىق ترانزيتتىك جانە سۋ الەۋەتى مەن «استانا» حالىق­ارا­لىق قار­جى ورتا­لىعىن دا­مىتۋدىڭ تەتى­ك­تەرى مەن قۇ­رالدارىن ۇسىنادى. اەف-تىڭ نەگىزگى جانە قو­رىتىندىلاۋشى ءىس-شاراسى – پلەنارلىق وتىرىس بولىپ تابىلادى. بيىل اتالمىش وتىرىس ءبىرىنشى رەت «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنىڭ عيماراتىندا وتكىزىلەدى. بۇدان وزگە, بيىلعى جىلعى اەف شەڭبەرىندە ءىرى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جانە ماڭىزدى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر مەن باستامالارعا قول قويۋ جوس­پارلانۋدا. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق بيزنەس وكىل­دەرى ءۇشىن شەتەلدىك ءارىپ­تەس­تەر­مەن جانە ينۆەستورلارمەن اراداعى بايلانىستى رەتتەۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرى تۋىندايدى. قازاقستاندىق ءوسۋ جولى قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگى جانىنداعى «ەكو­نوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى» اق دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرگە 2016 جىلعى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭ­بەرىندە «قازاقستاندىق ءوسۋ سترا­تەگياسى» سەسسياسىن وتكى­زەدى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكاداعى ءوندىرىس جانە ساۋدا شارتتارى تەز وزگەرۋ ۇستىندە, وسىعان بايلانىستى قازاقستان جاڭا سىن-قاتەر­لەرگە تاپ بولۋدا. سول سەبەپتەن قازاقستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن ورتاشا مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارىن قاي­تا جاساقتاۋ ءارى جوعارى دەڭ­گەيلى ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك ءال-اۋقاتى بار ەلدەر سا­ناتىنا كوشۋ ماڭىزدى سانالادى. استانا ەكونوميكالىق فو­رۋمىنىڭ جىل سايىنعى ءۇن­قاتىسۋ الاڭىندا, ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر ورتاسىندا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وزگە ەلدەردىڭ, اسىرەسە شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدىڭ ۇلكەن ۇلەسىنە يە مەملەكەتتەردىڭ ەكو­نو­ميكالىق ءوسۋىنىڭ زاما­ناۋي ترەندتەرى جانە ەكو­نوميكالىق دامۋ ۇلگىلەرى, سونىمەن قاتار, جاڭا ەكونوميكالىق جاع­دايلاردا ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ تەتىكتەرى تالقىلانادى. تالقىلاۋعا جوسپارلانعان ماسەلەلەر الەم­دىك نارىقتىڭ بارلىق قاتى­سۋشىلارى ءۇشىن وزەكتى بولىپ سانالادى جانە ورنىق­تى ەكونوميكالىق دامۋ مەحا­نيزمدەرىن جەتىلدىرۋ جولىندا جاڭا سەرپىن بەرەدى. اتالمىش سەسسياعا لاففەر قيسىعىن اشقانى ءۇشىن الەمگە تانىمال بولعان امەريكالىق ەكونوميست ارتۋر لاففەر, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا 2010 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كريستوفەر پيس­ساريدەس, پولشانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى الەكساندر كۆاس­نەۆسكي (1995-2005 جج.), فرانتسۋزدىق ەكونوميست جانە جازۋشى, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى جاك اتتالي (1991-1993 جج.) قاتىسادى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرىن تالقىلاۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ناتيجەلەرى قازاقستانداعى ورتاشا مەرزىمدى ءوسۋ ستراتەگيا­سىنا قاتىستى ساراپتامالىق پىكىرلەر مەن تۇسىندىرمەلەر الۋ, ورتاشا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىڭ ورنىقتى ءوسۋ قارقىندارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاساۋ, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ءوسۋدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ سالاسىندا تاجىريبە جانە ءبىلىم الماسۋ ءۇشىن ساراپشىلار اراسىنداعى بايلانىستاردى ءارى قاراي نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»