ماقسات – جاناشىر قوجايىن تابۋ

ەلوردادا تۇران-استانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا «ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەشەلەندىرۋ: ەرەكشەلىكتەرى مەن تۇسىندىرمە جۇرگىزۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. باسقوسۋعا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى, ەكونوميكالىق باعىتتاعى پاندەردىڭ ۇستازدارى مەن ساراپشىلار, سونداي-اق, زاڭگەرلەر قاتىستى. جيىن بارىسىندا جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەردەن كەيىنگى كوپ­شى­لىكتىڭ سانسىز ساۋالى مەن نارازى­لىعىن تۋدىرىپ وتىرعان جاعدايلارعا ماماندار تاراپىنان ورنىقتى جاۋاپتار مەن قاجەتتى ءتۇسى­نىكتەمە بەرىلدى. بۇل رەتتە بۇقارا حالىق­تىڭ ساناسىندا جەر ماسەلەسىنە باي­لانىستى ۇلكەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ورناپ وتىر­عانىن العا تارتقان جەر جانە ەكولوگيالىق قۇقىق بويىنشا حالىق­ارالىق ساراپشى, زاڭ­گەر باقىت­جان بازاربەك بىلاي دەي­دى: «جەر كودەكسىنە ەنگى­زىلىپ وتىرعان وزگەرتۋ­لەر مەن تولىق­­تىرۋلاردىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – اۋىل­شارۋاشىلىق جەر­لەرىن پاي­دا­لا­نۋشىلاردى قول­داۋ بولىپ تابى­لادى. بۇل رەت­تە ازاماتتار مەن مەم­لە­كەتتىك زاڭدى تۇلعالاردى قولداۋ كوز­دەل­­گەن. قازىرگى ۋاقىتتا قوعام ارا­سىندا جاپ­پاي تۇسىنبەۋشىلىك سالدارىنان تۋى­نداپ وتىرعان دا­ۋ­لاردىڭ دەنى ەلىمىز­دەگى كوپ­تەگەن ازاماتتاردىڭ زاڭدى دۇ­رىس ۇعىنباۋىنان بولىپ وتىر. ال ونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر عانا ادام ەمەس, بۇكىل قوعام مەملەكەت­تىڭ جاساپ جات­قان شارالارىن دۇرىس ءتۇسىن­بەۋدە. جەر كودەكسى­نە ەنىپ وتىر­عان نەگىزگى وزگە­رىس­تەر اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءون­دىرۋشىلەرىن قولداۋعا باعىتتالادى». ساراپشىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ولاردى قولدايتىن تەتىكتەر وتە ماڭىزدى سانالادى. وسىناۋ تەتىك­­تەردى دۇرىس ءارى ءتيىمدى پاي­دا­­لانا بىلسەك, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­­شىلىعىن جوعارى دەڭ­گەي­گە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بار. مى­سالى, كەز كەلگەن جالعا الۋشى اۋىل­­شارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەر­دىڭ كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن عانا تولەپ, ونى جە­كە­­مەنشىككە اۋدارا الادى. بۇل قۇقىق ءبىزدىڭ ازامات­تارى­مىز­عا, مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلع­ا­لارعا بەرىلەدى. ال بۇرىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردە ونداي مۇمكىندىك بولعان جوق. ولار اۋكتسيوننان جەردى سات­ىپ الار بولسا, كاداستر­لىق قۇنى­نىڭ تولىق 100 پايىزىن تولەۋى قاجەت بولاتىن. ءونىمنىڭ بىتىك شىعۋىنا قاراپ وتىرعان شارۋاشىلىق­قا تولايىم ءونىم بولسا بولدى, ال بول­ماسا قۋاڭ­شى­­لىق كەزدەرىندە, شولەيتتى جاع­دايلار مەن كليماتتىق فاكتورلار ورىن العان ۋاقىتتا ءونىم الىنباي دا قالادى. ونىڭ سالدارى قارا­جات تاپشىلىعىن تۋدىرادى. سون­­دىقتان دا وسى ماسەلەدە مەم­لە­كەت­تىڭ كومەگى جۇيەلى دەۋگە نەگىز بار. بۇل رەتتە جەردىڭ كاداسترلىق قۇنى­نىڭ 50 پايىزىن عانا تولەپ, قال­عانىن تولەمەۋگە ءمۇم­كىندىك جاسا­لۋ­دا. بۇعان دەيىنگى جەر زاڭ­ناما­سىندا مۇنداي كومەك بولعان جوق. ال كەلەسى وزگەرىس – جەردىڭ نىسا­­نالى ماقساتىن وزگەرتۋگە قاتىس­­تى بولىپ وتىر. وسى ۋاقىت­قا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىن­دا­عى جەرلەردە كەيبىر قۇرى­لىس­تار­دى جۇرگىزۋ ءۇشىن ازاماتتار جەر­دىڭ نى­سانالى ماقساتىن وزگەرتۋ ءۇشىن كوپ­تەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولا­تىن. قازىرگى تاڭدا جەردىڭ نىسانالى ماقسا­تىن وزگەرتۋ توقتاتىلدى. بۇرىن اۋىل­شارۋا­شىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ماقساتسىز پايدالانعانى ءۇشىن ازامات­تارعا مەملەكەت سالىقتى ون ەسە كوتەرە­تىن. ەندىگى كەزدە بۇل تەتىك جەر سالىعىن كوبەيتۋدى جوققا شىعارادى. وسى وزگە­رىس­ت­ەر مەن تولىقتىرۋلاردى جۇيە­لى تۇردە ىسكە قوسار بول­ساق, ءبىرىن­شىدەن, ۇلتتىق قورعا قو­ماق­­­­تى قاراجات تۇسەدى, ەكىنشى­دەن, جەر­دىڭ شىنايى يەسى پايدا بو­لا­­­دى. بۇل رەتتە ساراپشى وسى ۋا­­­قىت­قا دەيىن جەردىڭ شى­نايى يەسى بولماعاندىعىن العا تارت­تى. ياعني, بۇرىن جەر مەم­لە­كەت­تىڭ مەن­شىگىندە بولىپ, بيۋد­جەت­تىڭ قارا­جاتى شەكتەۋلى بول­عان­دىق­تان ونى يگەرۋگە مۇمكىندىك بول­ما­ع­ان بولسا, بۇگىنگى تاڭدا جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەر­دەن كە­يىن ونىڭ ءوز يەسى پايدا بولىپ, جەر­دى كۇتىپ-باپتاۋعا جاع­دايلار جاسالادى. ال جەر داۋىن تۋىنداتىپ وتىر­عان كيكىلجىڭ – جەردى شەتەل­دىك­تەرگە 25 جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسى ءتىپتى دە الاڭداۋعا نەگىز ەمەستىگىن العا تارتقان ساراپشى, كەز كەلگەن شەتەلدىكتىڭ ينۆەستور ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ولار مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ ەلگە ەكونوميكالىق تۇرعىدا پايدا اكەلەتىنىن ءبىلۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە جەردى شەتەل­دىكتەرگە 10 جىلعا جالعا بەرە­مىز دەيتىن بولساق, ەشقانداي ينۆەس­تور­دىڭ ەلگە كەلمەۋى اقيقات. وعان سەبەپ – قوماقتى قاراجات قۇيىپ وتىرعان ينۆەستور قاجەتتى سومانى 10 جىل ىشىندە جيناي المايدى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە كورىنىس تاپقان, ۇلكەن قاراجات قۇيا وتىرىپ, ونى 10 جىل ىشىندە ءوندىرىپ الۋ ەش جەردە جوق. ول وتە قىسقا مەرزىم سانالادى. سوندىقتان, مەملەكەت 25 جىل ۋاقىتتى سايلادى. بۇل تەك جالعا بەرۋ. وسى ۋاقىت ىشىندە ينۆەستور جەردى پايدالانىپ, ءونىمىن العان سوڭ جەردى قايتارۋى ءتيىس. جانە دە كوپشىلىكتىڭ كۇدىگىنە ۇلاسىپ وتىرعان جەردى ءبۇلدىرۋ نەمەسە دۇرىس پايدالانباۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. جەردى پايدالانۋ شارتتارىنىڭ ساقتالۋى قاداعالانادى. ب.بازاربەك شەتەلدىكتەردەن استە قورقۋ­د­ىڭ قاجەتى جوقتىعىن, دەگەنمەن, ولاردى قولداپ نەمەسە قورعاۋدان اۋلاق ەكەنىن جەتكىزدى. تەك جاعدايعا شىنايى قاراپ, ەلدەگى بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ قاجەتتىگىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, جەردى شەتەل­دىكتەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسىندە ولاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنەن جانە جەردى يەمدەنىپ الۋىنان قاۋىپ­تەنۋگە سەبەپ جوق. سەبەبى, ەلىمىز­دەگى اۋىلشارۋاشىلىق ماق­ساتىن­داعى جەر­لەر­دىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى ەروزياعا بەيىم جەرلەر. ياعني, شەتەلدىكتەردىڭ نازا­رىنا ءىلى­گە­تىندەي تارتىمدى, نە قۇنار­لى ەمەس. سوندىقتان, ولار ەلى­­مىز­دە قاپتاپ كەتپەيدى. جەر كودەك­سى­نە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تەك ءبىر ماقساتتى كوزدەيدى – جەردىڭ يەسى بولۋ جانە بوس جاتقان جەرلەردى پايدالانىپ, ودان ءونىم الۋ. ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان»