سەرپىلىس سەنىم تۋدىرادى

كەشە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىسى باياندالعان القا ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ اتقارىلعان ءىس-شارالارعا وڭ باعا بەرىپ, الداعى ۋاقىتتا دا مادەنيەت سالاسىنا ويداعىداي كوڭىل بولىنە بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد 2010 جىلدى ەل تاريحىنا التىن ارىپپەن جازى­لاتىن جىل دەپ اتادى. استانا ءسامميتىنىڭ جارقىراپ ءوتۋى ەل ابىرويىنىڭ ايقىن ايعاعى ىسپەتتى دەسەك, وسىعان مادەنيەت مي­نيسترلىگى دە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانى ەلوردادا وتكەن كونتسەرتتىك باعدارلامالاردىڭ قاي-قايسىسىنان دا ايقىن سەزىلىپ تۇردى. ەلوردادا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, تاۋەل­سىز­دىك سارايى, ورتالىق كونتسەرت زالى, ونەر ۋنيۆەرسيتەتى حالىق­قا قىز­مەت ىستەي باستاسا, كلاس­سي­كالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى عيما­راتىنىڭ قۇرىلىسى باس­تالد­ى. «جول كارتاسى» شەڭ­بەرىن­دە 318 مادەنيەت نىسانىنا كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جاس ونەرپازداردىڭ حالىقارا­لىق ور­تا­لىقتاردا شەبەرلىگىن شىڭداپ, الەمنىڭ ۇزدىك كونتسەرت زال­دارىن­دا ونەر كورسەتۋلەرىنە مەملەكەت ۇدايى مۇمكىندىك تۋعىزىپ كەلەدى, جىل سايىن مەملەكەتتىك ستيپەنديالار مەن گرانتتار ۇلەسى ار­تىپ, شىعارماشىلىق ادام­دارىن مەم­­لەكەتتىك ناگرادالارمەن ما­را­پات­تاۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە, سونى­مەن قاتار ەلباسى مادە­نيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىمەن ءجۇ­يەلى تۇردە جۇزدەسىپ, شىعار­ما­شىلىق وداقتاردىڭ جۇمىسى­نا مەملەكەتتىك تۇرعىدان قار­جىلاي قول­داۋ كورسەتىلىپ كەلەدى, وسى با­عىتتاعى مامانداردى دايار­­لاي­­تىن وقۋ ورىندارىنا كورسەتى­لە­تىن كومەك تە تۇراقتى. وسىنىڭ ءبارى دە ەلباسىنىڭ ۇلتتىق ءما­دە­نيەت پەن ونەردىڭ ءوسىپ-وركەن­دەۋى­نە ۇدايى قامقور­لىق جا­ساۋى­نىڭ ارقاسى دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مينيستر. «مادەني مۇرا» باعدارلا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 40 ارحەولوگيالىق, 26 عىلىمي-قول­دانبالى زەرتتەۋ جۇمىس­تارى ءجۇر­گىزىلىپ, 73 اسا ماڭىز­دى تا­ري­حي-مادەني ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلدى. وتكەن جى­لى داماسكىدەگى بەيبارىس سۇل­تان­نىڭ كەسەنەسى مەن 12 وبلىس­تاعى 19 ەسكەرتكىش رەستاۆراتسيادان ءوتتى. بەيبارىس كەسەنەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتال­دى. 1266 جى­لى ءوزى سالدىرعان بۇل كەشەن مەدرەسەدەن, مۇراجاي­دان جانە كەسەنەدەن تۇرادى. جۇمىس بارى­سىندا ونىڭ بارلىق قابىرعالارى مەن ارحيتەك­تۋرا­لىق ءپىشىنى نى­عاي­تىلعان. سيريا­لىق مامان­دار­دىڭ قاتىسۋىمەن موزايكاسى مەن ورنەكتەرى تولىق قالپىنا كەلتىرىلگەن, 200 مىڭنان استام ءجادى­گەرلىك كىتاپتار ساق­تال­عان مۇرا­جاي سوڭعى زاماناۋي جابدىق­تار­مەن جاراقتاندى­رىل­عان. بەيبا­رىس سۇلتاننىڭ كايردەگى مەشىتىنە رەستاۆراتسيا جاساۋ جايى دا نازاردان تىس قالعان جوق. بۇل رەتتە قازاقستان جاعى ءوزىنىڭ الدىنا قوي­عان مىندەتتەرىن تولىق ورىن­داپ شىققان. ەلباسى­نىڭ تاپسىر­ماسى بويىنشا ءال-ءفارابيدىڭ داماسكىدەگى تاريحي-مادەني ورتالى­عى مەن كەسەنە­سىنىڭ قۇرىلىستارى جالعاسىن تاۋىپ جاتسا, قۇرامىن­دا مەشىتى, تاريح پەن مادەنيەت جونىندەگى ەكسپوزيتسيا زالى, كىتاپ­حاناسى مەن وقۋ زالى, ينتەرنەت-كافەسى, كونفەرەنتس-زالى, قوناق ءۇيى بار كوپسالالى قىزمەت كور­سەتەتىن بۇل نىساننىڭ كەلەشەك كەلبەتى جۇرتشىلىق ءسۇيسىنىسىن تۋ­عىزار­لىق. قازىر ونداعى جۇمىس­تار 55 پايىزعا ورىندالسا, سون­داي-اق وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى 7 نى­سان­دى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارى اياقتالعان, ولاردىڭ ىشىندە بوكەي ورداسىنداعى حان شاتىرى سياقتى تاريحي ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر بار ەكەنى ەسكەرىلدى. ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر قولعا الىن­عان تاپسىرماسىنىڭ ءبىرى – تاشكەنتتەگى اباي قۇنانباەۆ ەسكەرتكىشى اياقتالىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە اشىلاتى­نى ايتىلدى. سونداي-اق ورىن­بور­­دا احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇر­عان ءۇي مەن ءى, ءىى جالپىقازاق سەزدەرى وتكەن عيماراتقا ەسكەرتكىش تاقتا­نىڭ ورناتىلۋىنىڭ ءوزى جوقتى تۇگەندەپ, باردى باعا­لاۋ­دىڭ بەلگىسى سىندى ارەكەتتەر ەدى. بۇگىنگى تاڭدا 218 رەسپۋبليكالىق جانە 11,5 مىڭ جەرگىلىكتى ماڭىز­دى نى­ساندار تاريحي-مادەني ەسكەرت­كىش­­تەردىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگىزىلىپ وتىرۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلە. قازاقستان اۋما­عىن­داعى 37 قالا­شىق, قونىس, وبا­­لار مەن قورعان­دار ورىن­دا­رىنا جا­سال­عان ارحەو­لو­گيا­لىق زەرتتەۋ جۇمىس­تارى عى­لىمعا كوپ جەتىستىك قوسقانى ءوز الدىنا ءبىر ءمار­تەبە. «مادەني مۇرا» اياسىندا قى­تايعا, تۇركياعا, موڭعولياعا, رەسەيگە, جاپونياعا, ەگيپەتكە, اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە جاسالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپە­ديتسيالارى ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنا, ءما­دە­نيەتى مەن ونەرىنە قاتىستى 5 مىڭنان استام اسا قۇندى مۇراعات­تىق قۇجاتتاردىڭ ەلگە قاي­تارى­لۋى ۇلت تاريحىنداعى «اقتاڭداق­تاردىڭ» ورنىن شىن مانىندە تول­تىرۋ بولىپ شىققانى شىندىق. باعدارلاما قولعا الىنعان جىل­داردان باستاپ قازاقستاننىڭ تا­ري­حى, ارحەولوگياسى, ەتنوگرافيا­سى مەن مادەنيەتى تۋرالى 442 كىتاپتىڭ 1 ميلليوننان استام تا­رالىممەن جارىق كورۋى دە بۇل سا­لاداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىس­تاردىڭ اۋقىمىن ايقىنداپ بەرەتىندەي. قالاي دەگەنمەن دە ءار جىلدىڭ ءوزىنىڭ ەڭ ءبىر جىلى قا­بىل­دانار ەرەكشە وقيعاسى تىركەلەرى ءسوزسىز. وعان «قازاقتىڭ ءداس­تۇرلى 1000 كۇيى» مەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» جوبالارىن جاتقىزار ەدىك. بۇل ءبىر جىلدىڭ عانا جەمىسى بولىپ قالمايتىن ۇلى مۇرا. وسىناۋ ەكى ءىرى جوباعا دەگەن جۇرتشىلىق سۇرانىسىندا شەك بولماي وتىر. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا «مادەني مۇرا­نى» جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريحي-ءما­دەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى 10 فيلم­نىڭ ءتۇسىرىلۋى وتكەننىڭ ونەگەسىن تۇگەن­دەۋمەن تەڭ. وتكەن جىل تاعى دا نەسىمەن ەستە قالادى دەيتىن بولساق, تەاتر ساحنالارىندا 39 جاڭا قويىلىم كورەرمەنمەن قاۋىشتى. 2009 جىل­­عى «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» باي­قاۋى جەڭىمپازدارى تۋىندىلارىنىڭ ساح­­نالانۋى اسا ەلەۋلى مادەني وقي­­عاعا اينالدى. بۇل رەتتە ا.سەركە­باەۆ­تىڭ «استانا» ميۋزيكلى, ءا.بەستى­باەۆ­تىڭ «بايتەرەك» جانە ن.وراز­دىڭ «اداسقان جۇلدىز» بالەتتەرى مىسالعا كەلتىرىلدى. ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلعان «استانا» ميۋزيكلىندەگى باستى كەيىپكەردى جاپونيانىڭ جاس ءارتىسى ماننا ناكانونىڭ ءوزى كەلىپ سومداۋى تەاتر تاريحىنداعى تاعى ءبىر ايتۋلى وقيعا بولىپ قالدى. ال, ءتىل سايا­ساتى سالاسىنا قاتىستى ءسوز قوز­عاي­تىن بولساق, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىل­دارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاما­سى­نىڭ جوباسىن جاساۋ مەن ونى كوپشىلىكتىڭ تالقىلاۋى اسا قارقىندى ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىل­دىرۋ­دىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندال­عان. وتكەن جىلى 137 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم قوعامدىق ءومىرىمىزدىڭ الۋان سالاسىندا الەۋمەتتىك ءمانى جوعارى بارلىعى 174 جو­بانى جۇزەگە اسىرعان, سوڭعى ءۇش جىل­دا مينيسترلىك الەۋ­مەتتىك ءمانى جوعارى 630-دان استام جوبانى قارجىلاندىرعان. مۇن­داي مەملەكەتتىك قولداۋ قازاق­ستانداعى ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋت­تارى­نىڭ سەرپىندى وسۋىنە وڭ ىقپا­لىن تيگىزەرى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى اياسىندا وتكەن ءىس-شارالارعا 600-دەن استام ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار­دىڭ قاتى­سۋىنىڭ ءوزى كوپ ءنار­سەنى اڭعارتسا كەرەك. حالىقارا­لىق مادەنيەت جانە ءدىن ورتا­لىعى, ءدىن ماسە­لەلەرى جونىندەگى عىلى­مي-زەرت­تەۋ ءجا­نە تالداۋ ورتالى­عى قايتا قۇ­رىلماق. مينيسترلىك وتكەن جى­لى 8 مەملەكەتتىك جانە رەس­پۋبليكالىق كو­ميسسيانىڭ جۇ­مى­سىن قامتاما­سىز ەتكەن, 51 نور­ماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىنى, سو­نىڭ ىشىندە 2 زاڭدى ازىرلەپ, بەكىتكەن. وتكەن جىلعى جەتىستىكتەر وسى­لايشا سارالانا كەلىپ, كەلەر جىل­دىڭ باعىت-باع­دارى بايىپ­تالدى. رەس­پۋبليكا­لىق مەملەكەتتىك كورەي مۋزىكا­لىق كومەديا تەاترى­نىڭ ديرەك­تورى ليۋبوۆ ني سوڭعى جىل­دارى تەاتر­دىڭ ءبىرتالاي الىس شەتەلدەرگە گاسترولدىك ساپارمەن شىعىپ قايتقان جەتىستىكتەرىن جەتكىزسە, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىندا­عى تىلدەردى دامى­تۋ­دىڭ رەسپۋب­لي­كالىق ءۇي­لەس­تىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى­نىڭ ديرەكتورى ءبىرجان بەلعارا قازاق ءتىلىن وقى­تۋ­دى ستاندارتقا ساي جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن قوزعادى. تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قا­بىلدينوۆ ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ جاع­دايى­نا توق­تالا كەلىپ, تاۋەل­سىزدىكتىڭ 20 جىل­دىعىن ويداعى­داي تابىس­تارمەن قارسى الۋعا شاقىردى. القا ءماجىلىسىن قورىتىن­دى­لا­عان ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ باياندامانى وتە مۇ­قيات تىڭداپ شىققانىن, وتكەن جىلى مادەنيەت سالاسى كوپ ءنا­تي­جەلەرگە قول جەتكىزگەنىن, ءاسى­رە­سە, مەملەكەتتىك كون­تسەرتتەر­دىڭ وتە جوعارى دەڭگەي­دە ءوت­كەنىنە توقتالا كەلىپ, وسى­لار­دىڭ ىشىنەن «قازاقتىڭ 1000 ءانى» مەن «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» جو­با­سى ەڭ ۇزدىگى بولىپ تابى­لا­تىنىن ايرىقشا ءبولىپ ايت­تى. تىلدەردى دامىتۋ مەن قول­دانۋ­دىڭ جاڭا باعدار­لا­ماسىن, الدا سونى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇر­عانى تىلگە تيەك ەتىلدى. «وزگە ءتىل­دىڭ ءبارىن ءبىل, ءوز ءتىلىڭدى قۇر­مەتتە» دەپ قادىر اقىن ايتپاق­شى, قازاقشا ءسوي­لەۋدى ۇيرەنۋى­مىز كەرەك دەدى. بۇل باعىتتا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ» ايانباي قىزمەت ەتە بەرەيىك دەپ اياقتادى ءسوزىن. قاراشاش توقسانباي.