قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز جازۋشى بەگىمباي ۇزاقباەۆتىڭ «ءجالاڭتوس ءباھادۇر» تاريحي رومانىنىڭ العى سوزىندە: «تۇرىك دۇنيەسىنىڭ باعزىدان باياندى ابىروي-بەدەلى مەن نامىسىنا تۇگەل جوقشى, تۇگەل ساقشى دا سول بولىپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قىر جايلاپ, قيان كەزىپ, قۇيىن قۋعان كوشپەندى ەلدىڭ ىرگەسى مەملەكەت, ءىرى ەل بولۋىنا دا جان-تانىمەن قولعابىس ەتىپتى. قازاق حاندىقتارىنا جالعىزسىراعاندا جاقتاس, ويسىراعاندا وداقتاس بولا ءبىلىپتى. ءجالاڭتوستىڭ تۇسىندا قازاقتىڭ ەش جەردە باعى كەمىپ, ساعى سىنىپ كورمەپتى. ويعا دا, قىرعا قوجا بولا بىلگەن ونداي پەرەن وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە كوپ بولا قويماپتى», دەپ جازىپتى.
سىر بويىندا, اتاپ ايتقاندا سىرداريانىڭ ارال تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنا جاقىن جەردەگى قازالى اۋدانىنداعى, بۇگىنگى ءجالاڭتوس اۋىلىندا ءسوز ەتكەلى وتىرعان باھادۇردىڭ دۇنيەگە كەلگەنى 1576 جىل ەدى. وسى اتامەكەننەن اكەسى سەيىتقۇل ۇلىنىڭ بەس جاسىندا قۋاڭشىلىققا, جوقشىلىققا, اشارشىلىققا تاپ بولعان ەلىن قۇتقارۋ ءۇشىن, قىرىق مىڭ ءۇيدى باستاپ جيدەلى-بايسىن جەرىندەگى بۇحارا شاھارىنا جاقىن نۇراتا وڭىرىندەگى قىزبيبى تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى تابيعاتى جايساڭ جايلاۋعا كوشىپ بارادى. وعان سول كەزدەگى بالالىق كەزدەن دوسى جادىك ۇلى شىعاي حان كومەكتەسىپ, الاشقا بەلگىلى قاجى سەيىتقۇلعا ۇلانعايىر شۇرايلى القاپتى تارتۋ ەتۋمەن بىرگە, سول جەردەگى قازاق جۇرتى مەن قاراقالپاق ەلىنىڭ حانى ەتىپ سايلايدى.
سەيىتقۇل باي, قاجى ءارى شەشەن, باتىرلىق اتاعىمەن الشىن جۇرتىنىڭ ورتاسىندا ەرەكشە قامقورشىل جاقسىلىعىمەن اتى جايىلعان, ءادىل بيلىك جۇرگىزگەن, حالقىنا قورعان بولعان ادام. ءوزى ەكى ايەل العان. بايبىشەسى سارى كەمپىردەن – سەيىتمامبەت, تولەش, اقشا, توقالى قارا كەمپىردەن ءجالاڭتوس, دۇيسەنباي, ماتاي, ءتۇرىكمەن, قويان اتتى ۇلدارى ءومىرگە كەلەدى.
ءجالاڭتوس جاس كەزىنەن بىلىمگە قۇشتار بولىپ, مەشىت مەدرەسەسىنەن ساباق الادى. اكەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ەل باسقارۋ تاجىريبەسىن ساناسىنا ءتۇيىپ وسكەن, زەردەلى كوپشىل بالا بولادى. تالاي بي, شەشەندەردىڭ, ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ ءسوزىن ەستىپ, اقىنداردىڭ ولەڭدەرى مەن ايتىستارىن تىڭدايدى. جاس كەزىنەن ەرەكشە قابىلەتىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, باتىلدىق تاباندىلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قىراعى, قايسار بولىپ قالىپتاستى. بالاسىنىڭ زەرەكتىگى مەن اڭعارىمپازدىعىن بايقاعان اكەسى كەلەشەگىن ويلاپ, تامدى مەن قىزىلقۇم قازاقتارىنىڭ حانى, ءوزارا سىيلاستىعى بار دىنمۇحاممەدتىڭ سۇراۋىمەن 12 جاسىندا-اق قاراماعىنا بەرىپ, قىزمەت ەتۋگە باۋليدى.
سەيىتقۇل ۇلى جالاڭتوستەن ءۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ, بۇحاراداعى باسقارۋ مەكتەبىنە بەرەدى. مۇندا دا ول ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرىپ, اسكەري ونەردىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ, قاتارلاستارىنان الدەقايدا وزىق قابىلەتتىلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇحارا حانىنىڭ كوزىنە تۇسەدى. اكەسى ويلاپ جۇرەتىن: «مەن قارتايدىم, مىنا نۇراتا ءوڭىرىن كىم باسقارادى ەندى؟» دەپ. بۇل ويىنان ءجالاڭتوس جاس تا بولسا دا شىعىپ, حاننىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, اكەسىنىڭ ۇيعارىمىمەن وسى وڭىرگە حان بولىپ, اكە ءۇمىتىن اقتاپ, قىزمەتكە بىردەن كىرىسىپ, حالىقپەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, ۇلكەن سەنىمگە يە بولادى. وسى كەزدەردە جان-جاقتان ويرات, جوڭعار, قالماق بىتكەن قاپتاپ, قازاق جەرىن بىرتىندەپ جاۋلاپ الىپ, وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نۇراتا ايماعىنان اسكەري گارنيزون ۇيىمداستىرىپ, جىگىتتەردى كوندىرىپ, سولاردى قارجىسىمەن تۇراقتى 5 000 جاساق قۇرىپ, ونىڭ سانىن 10 000 جاۋىنگەرگە جەتكىزىپ, اسكەري دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ول كەزدە بۇحارا مەن سامارقان شاھارلارىندا تۇراقتى كاسىبي جاۋىنگەرلەر جوقتىڭ قاسى ەدى. نۇراتا ءوڭىرىن تەز ارادا يگەرىپ, حالقىمەن ءتىل تابىسىپ, بيلەپ بارىنشا وركەندەتكەنى جايلى جاعىمدى اڭگىمەلەر بۇحارا حانىنا جەتىپ, ءجالاڭتوستى ءوز جانىنا الدىرادى. مۇندا دا ول جاڭادان اسكەر جاساقتاپ, جاۋىنگەر جيناۋدى قولعا الادى.
ءجالاڭتوس ءومىر سۇرگەن زاماندا التىن وردا, ءامىر تەمىر يمپەريالارى قۇلاپ, ىدىراپ, قىپشاق ساحاراسىنداعى حالىقتاردىڭ التى الاش بولىپ ءبولىنىپ, ۇلتتىق وردالار تىگىپ جاتقان تۇسى-تىن. بۇل كەزدە حوراسان, يران تاراپىنان دا قاۋىپ ءتونىپ, ول مەملەكەتتىڭ بيلەۋشىلەرى وسى ءوڭىرلەرگە قىزىعىپ, كوز الارتا باستاعان. ءبىر جاعىنان قىتاي, ءبىر جاعىنان قىزىلباستار ەلى – يران, ەندى ءبىر جاعىنان ورىس يمپەرياسى قايتادان باس كوتەرىپ, وردا تىككەن موڭعولداردىڭ ءبىر قاناتى جوڭعاريا, قىرىق پىشاق بولىپ بيلىككە, جەرگە تالاسىپ, قىرقىسىپ جاتقان حاندىقتار قازاق حاندىعىنىڭ بولمىسىنا قاۋىپ ءتوندىردى. سىرتتاي ايبات كورسەتىپ, قيتۇرقى ارەكەت جاساپ, جيدەلى-بايسىن ءوڭىرىن باسىپ الۋدى ويلاستىردى. بۇل ايماقتار الەمگە تۇران مەملەكەتى دەگەن اتاۋمەن تانىلىپ, ايگىلى بولا باستاعان. تۇران – ءتۇرىك ەلى جەرىنىڭ اتاۋى. ونىڭ اۋماعى باتىس كاسپي جاعالاۋى, مۇعالجار جانە وڭتۇستىگىندە ورال, سولتۇستىگىندە سارىارقا مەن شىعىسىندا تيان-شان جانە پامير-التاي تاۋلارى ەتەگىمەن قورشاعان شەكسىز ايماقتى قامتىپ جاتاتىن قالىڭ ەل.
شىن مانىندە ۇلىلار ءبىر تايپانىڭ, ءبىر ءجۇزدىڭ ماڭدايىنا سىيمايدى. ولار ۇلتتىڭ ۇلىلارى, حالىق پەرزەنتتەرى, تايپا قايراتكەرلەرى. مىنە, وسىنداي وركەنيەتتىك دەڭگەيدەگى ورتالىق ازياداعى ۇلى تۇلعا ءجالاڭتوس ءباھادۇر1590 جىلى جوعارى دارەجەلى قولباسشىلار دايارلايتىن اسكەري مەكتەپتە وقيدى. شىڭعىسحاننىڭ قولباسشىلىق ونەرىن جەتە ۇيرەنۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇحارا قالاسىندا وسى وقۋ ورنىندا جۇرگەندە حان يمامقۇل ءجالاڭتوستى قاسىنا الۋدى ويلاستىرىپ, باسقالارعا قاراعاندا ەرەكشە قابىلەت-قارىمى مەن العىرلىعىنا كوڭىلى تولىپ جۇرەدى.
1612 جىلى يمامقۇل حان ءتۇركىستانعا اياق استىنان شابۋىل جاساپ, قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردى جازىقسىز ەش سەبەپسىز قىرعىنعا ۇشىراتادى. بۇل جالاڭتوستىڭ بىلىكسىز حانعا دەگەن ىزا-كەگىن قايناتىپ, قارسى شىعادى. ءوز قانداستارىنا قارۋ جۇمساعانىن ناعىز جاۋىزدىققا بالاپ, حاننىڭ ورىنسىز ارەكەتىن ايبات كورسەتىپ, توقتاتادى. مۇنداي بەيباستاق قاندى قىرعىن جالاڭتوسكە ۇنامايدى.
باعدادتان وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ, تۇران ەلىنىڭ باس قولباسشىلىعىن قولىنا الىپ, ىشكى ءتارتىپتى قاداعالايتىن جانە شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن جاۋاپتى قىزمەتتەردى قوسا اتقارادى. يمامقۇل بارىنشا قاتال, قول استىنداعى بيلىگىن دورەكىلىكپەن جۇرگىزىپ, ءامىرىن مۇلتىكسىز ورىنداتاتىن حان بولسا دا ەكى ادامنان جاسقانىپ, ايبىناتىن.ونىڭ ءبىرى – ءجالاڭتوس ءباھادۇر بولسا, ەكىنشىسى باداحشان ءامىرى قاتاعان ماحمۇت بي ەدى, دەيدى سول زامانداعى شەجىرەشىلەر. يمامقۇل حان بۇحارا حاندىعىنان تاۋەلسىز سامارقان ايماعىن قۇرىپ, وعان ءجالاڭتوستى ءامىر ەتۋمەن بىرگە , باس قولباسشىلىقتى دا قوسىپ بەرەدى.
بۇحارا حاندىعىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ساياسي ءومىرى جالاڭتوس ەسىمىمەن بايلانىستى. جوڭعارلار بۇحارا مەن سامارقانعا شابۋىل جاساپ, باسىپ الۋدى سان رەت ويلاستىرعانمەن, ءجالاڭتوس باھادۇردەن باتا الاماي, مىسى باسىلىپ قالادى دا كوبىنەسە جەتىسۋ جانە ىستىقكول بويىنا اڭگىر تاياعىن ويناتىپ, ءامىرىن جۇرگىزەدى. وسى كەزدە ءباھادۇر جاۋدان قورعانا ءبىلۋدىڭ جانە بيلىكتى بەرسە جولىنان, بەرمەسە قولىنان تارتىپ الۋدىڭ تۋرا جولى – تۇراقتى قارۋلى كۇش جاساقتاۋ ەكەنىن ءتۇسىنىپ, باس قولباسشىلىقتى, باس ءۋازىرلىكتى, كەيىن سامارقان ءۋالاياتىنىڭ امىرلىگى بيلىگىنە جەتىپ, قازاق ساحاراسىنىڭ قورعانى بالا ءبىلدى.
جوڭعار حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان باتۋر قوڭتايشى 1643 جىلى قىرعىزدارعا تۇتقيىلدان 50 مىڭ قولمەن شابۋىل جاساپ, ءبىرتالاي ولجا ءتۇسىرىپ, 10 مىڭداي ادامىن تۇتقىنعا الىپ, جەڭىستەرىنە ماسايراپ كەلە جاتىپ, جولىنداعى جەر جانناتى جەتىسۋ بويىن دا جاۋلاپ الۋدى ويلاستىرادى. بۇعان بەلجايلاۋداعى وربۇلاق شاتقالىندا ەسىم حاننىڭ بالاسى, ءاز تاۋكەنىڭ اكەسى, دارىندى قولباسشى سالقام جاڭگىر حان 600 قولمەن قارسى تۇرادى. كەسكىلەسكەن شايقاستا سانى كوپ جاۋدى جەڭە الماسىن بىلگەن سوڭ سامارقان ءامىرى ءجالاڭتوس باھادۇرگە حابار ءجىبەرەدى. ءجالاڭتوس ءبىر جۇمادا 20 مىڭ قولمەن سۋىت جەتىپ, باتۋردىڭ اسكەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ, 10 مىڭنان استام جاۋىنگەرىن قۇربان ەتىپ, الىپ كەلە جاتقان ولجالارىن قولعا ءتۇسىرىپ, تۇتقىندارىن بوساتىپ, ەلىنە قايتارادى.
1644 جىلى پاكىستان, اۋعانستان, ءۇندىستاندى بيلەگەن ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى, اتاقتى بابىردىڭ ۇرپاعى, الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى – ءتاج-ماحالدى سالدىرعان شاح جاھاننىڭ ۇلى اۋرەنگزەبتى مۋرادباحيد ءىنىسىمەن بىرگە قولباسشىلىق جاساپ, ارعى اتاسى ءامىر تەمىر بيلەگەن بۇقارا حاندىعى وڭىرىنە يەلىك ەتۋ ءۇشىن سوعىس اشادى. وسى باسقىنشىلىققا ءجالاڭتوس باھادۇر قارسى تۇرىپ, اسكەري باسشىلىق جاسايدى. وعان سالقام جاڭگىر حان 100 مىڭ قولمەن كومەككە كەلەدى. موعولدىڭ 400 مىڭدىق اسكەرىن بىلىكتى اسكەري باس قولباسشى 200 مىڭ اسكەرىمەن ويسىراتا جەڭىپ, حوراسان, بالىقتى, كابۋل مەن مەشحەدتى باعىندىرىپ, ۇندىستانعا قۋىپ سالادى. وسى سوعىستا 68 جاستاعى ءجالاڭتوس 14 رەت جەكپە-جەككە شىعىپ, قارسىلاستارىن تىزەرلەتىپ, نامىسىن جەر ەتەدى. جۇرتشىلىق موعولستان حانىمەن سوعىستاعى تاڭعاجايىپ ەرلىگىنە ريزا بولىپ, «اللانىڭ سۇيگەن ەڭ سەنىمدى ق ۇلى ابدۋكەريم» دەگەن ات بەرەدى.
بۇل كەزدە يران شاحى مەن تۇران ەلىنىڭ اراسى ۋشىعىپ, كەلىسىمگە كەلە الماي تۇرعان. شەكاراعا جاقىنداعان يران اسكەرىنە قارسى شىققان ءجالاڭتوس ءباھادۇر جاۋىنگەرلەرى باس-اياعى ەكى جۇمانىڭ ىشىندە شاحتىڭ تاڭداۋلى اسكەرىنىڭ مىسىن باسىپ, استاناسىنا دەيىن قۋىپ بارىپ تالقاندايدى.وسى سوعىستاعى ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن جالاڭتوسكە ەڭ جوعارى اسكەري شەن – اتالىق اتاعى بەرىلىپ, تۇركى تەكتەس حالىقتار ونى تۇران جولبارىسى دەپ بۇرىنعىدان دا ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى.
ورتالىق ازياعا تانىمال ءامىر, باس قولباسشى ءجالاڭتوس باھادۇرگە ءۇندى, حورەزم, تيبەت پەن يران پاتشالىعىنان, قىتاي, اۋعان, قاشقار, پارسى, پاكىستاننان قىمبات سىيلىقتار اكەلىپ, تارتۋ ەتىپ جاتادى. بۇل قازىنالار سانى مەن قۇنى جاعىنان مەملەكەت قازىناسىنا ءتۇسىپ جاتقان بارلىق بايلىقتان دا اسىپ تۇسەدى. ول باعالى قۇندى زاتتاردى ءباھادۇر سامارقاندا 50 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن كاسىبي اسكەر ۇستاۋعا, ۇلكەن ساۋلەتتى قۇرىلىستار مەن ءزاۋلىم سارايلار, مەدرەسەلەر سالۋعا جۇمسايدى. ءبىلىمى قاتارىنان اسقان جاستاردى باعدادتاعى وقۋ ورىندارىنا, مىسىرداعى ءال-ءازھار ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرىپ, قامقورلىق جاساپ وتىرادى.
جەر ءۇستى, اسپان استى اجارىن اسىرىپ تۇرعان اتاقتى سامارقان شاھارىنىڭ ورتالىعى رەگيستان الاڭىن, شيردور (ارىستان مەدرەسەسى) مەن تيللا كاري (التىنمەن اپتالعان) مەدرەسەلەرىن سالدىرىپ, الەمدى ساۋلەتتى سىمباتىمەن تاڭعالدىرىپ, ايگىلى ەتكەن وسى باتىر بابامىز ءجالاڭتوس. تۇرعىزىلعان عيماراتتار ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشە ءسان-سالتاناتىمەن شىعىستىڭ ساۋلەت ونەرىندە ەرەكشە ورىن الادى.
سامارقاندا 43 جىل ءامىرىن جۇرگىزگەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, ءامىر تەمىردىڭ باس ءۋازىرى, قاجى وراز اتاسىمەن پىكىرلەس ءارى شىنايى جولداس بولعان اۋليە, بىلىكتى ءدىندار ماحۋمي اعزام بەيىتىنە قويىلدى. مۇندا قىزدارى ماليكا, يحليما بانۋ, ءايبيبى جانە ۇلى سۇلتانبەك تە جەرلەنگەن .
1659 جىلى ساراي توڭىرەگىندە, قارادان شىققان ءجالاڭتوس باھادۇردىڭ «ماحۋمي اعزام» اتالاتىن بەيىتتە قوجالار اراسىندا جەرلەنگەنىنە قارسى بولعاندار باس كوتەرىپ, اڭگىمە ەتە باستايدى. قابىر ءىشىن اشىپ, دەنەسىن باسقا جەرگە جەرلەمەك بولعاندا, تابىت ىشىنەن ءمور باسىلعان ءپىرى ءارى زامانداسى حوشيمي قوجانىڭ حاتى شىعادى. وندا: «وسىنداي بولاتىنىن بىلگەنمىن. سوندىقتان, وسى حاتتى اقىرەتتىك بولعاندا قابىرىنە بىرگە كومۋدى وسيەت ەتكەنمىن. بۇل جەر ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ جەرلەنگەن جەرى, ونىڭ كوزى تىرىسىندە مەنەن ساتىپ العان ۋاقىپ مۇلكى. باتىردىڭ مازاسىن الماي, تيىش قويىڭدار! حوشمي قوجا», دەپتى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ «تۇلعالار تۇعىرى» كىتابىندا: «ءجالاڭتوس – ءامىر تەمىر, ۇلىقبەك, بابىر, جاڭگىر, بەيبارىس, ابىلاي, قالدەن سەرەن سياقتى ۇلى قولباسشى, مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ قايراتكەرلىك اياسى ورتالىق ازيا, تۇران كولەمى, بيىك دەڭگەي... ۇلى ساۋلەت ونەرىنىڭ قامقورشىسى. سامارقاندى تۇران ەلىنىڭ استاناسىنا اينالدىرعان, جاسامپاز جان», دەيدى.
دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن مۇنداي ۇلى تۇلعانى ماڭگى ەستە ساقتاپ, ۇرپاعىنا ۇلگى-ونەگە ەتۋدە وبلىستا ناتيجەلى جۇمىستار ىستەلىپ, سىر شەجىرەسىنە وشپەستەي التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى.وبلىستاعى سپورتتا دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ ينتەرناتىنا, ارال قالاسىنداعى ستاديونعا, قازالى اۋدانىنداعى قىزىلتۋ كەڭشارىنا, الماتى, استانا, قىزىلوردا, اقتوبە, ارال, قازالى قالالارىنداعى كوشەلەرگە ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسىمى بەرىلگەن. وبلىس ورتالىعى قىزىلوردا قالاسىندا ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ءزاۋلىم ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن, دراماتۋرگ يرانبەك ورازباەۆتىڭ «ءجالاڭتوس ءباھادۇر» اتتى دراماسى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دراما تەاترلارىندا قويىلدى.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ تۋعانىنا 425 جانە 430 جىلدىعى قۇرمەتىنە وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دارەجەدە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار تابىستى وتكىزىلدى. ەلىمىزگە بەلگىلى تانىمال عالىمدار مەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى بايانداما جاساپ, ونەگەلى وتكەن ءومىر جولى مەن اتقارعان ىستەرى جايلى تىڭ مالىمەتتەر بەرىپ, تولعانا اڭگىمەلەدى. بۇل كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى كىتاپ بولىپ شىعارىلدى.
داڭقتى ەرجۇرەك باتىر باباعا 440 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا, ۇستىمىزدەگى جىلى لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا ماڭىزدى شارالار وتكىزۋ قولعا الىندى. «باتىر بابانىڭ جاسامپاز ەرلىگى ۇرپاققا ۇران» اتپەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن, قازالى اۋدانىنداعى ءجالاڭتوس ءباھادۇر اۋىلىن ساۋلەتتەندىرىپ, اباتتاندىرۋ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستار وتكىزۋ, قىزىلوردا قالاسىنداعى ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسكەرتكىشى اللەياسىن جاڭاشا سيپاتتا كورىكتەندىرۋ, «ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قولباسشىسى ءارى داڭقتى تۇلعاسى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ جانە دە باسقا ماڭىزدى شارالار باعدارلامادا بار. بۇل باعالى باستامالاردى وبلىس باسشىلىعى, مەملەكەت ءجانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قولداپ, ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋعا بەل بايلاپ وتىر.
بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ باقىتتى ءومىرى ءۇشىن ەلىن قورعاپ, ارتىندا وشپەستەي ماڭگىلىك مۇرا قالدىرعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇل ۇلىنا استانا مەن الماتى قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتسا دا ارتىق ەمەس. بۇل ونىڭ باعا جەتپەس ولشەۋسىز ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت بولار ەدى.
دانا تۋعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر اتامىزدىڭ وركەنيەتتىڭ ورىنە, ءسان-سالتاناتتى تورىنە سۇيرەيتىن دە, تىرەيتىن دە ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ ەرەكشە باتىرلىعى, ەل قورعاۋداعى قاھارماندىق تۇلعاسى مەن سىڭىرگەن ءىس-ارەكەتى, تۋعان حالقىنىڭ ەستەن شىقپاس تاريحىنا اينالىپ, جىل وتكەن سايىن اسقاقتاپ ماڭىزى ارتىپ, ۇرپاعىن نۇر-ساۋلەگە ءبولەپ, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق ماقتانىشى بولىپ, ماۋەلەي بەرەرى ءسوزسىز.
ناجمادين مۇساباەۆ,
«ءجالاڭتوس ءباھادۇر» اتىنداعى رەسپۋبليكالىق
قوردىڭ پرەزيدەنتى
قىزىلوردا
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز جازۋشى بەگىمباي ۇزاقباەۆتىڭ «ءجالاڭتوس ءباھادۇر» تاريحي رومانىنىڭ العى سوزىندە: «تۇرىك دۇنيەسىنىڭ باعزىدان باياندى ابىروي-بەدەلى مەن نامىسىنا تۇگەل جوقشى, تۇگەل ساقشى دا سول بولىپتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قىر جايلاپ, قيان كەزىپ, قۇيىن قۋعان كوشپەندى ەلدىڭ ىرگەسى مەملەكەت, ءىرى ەل بولۋىنا دا جان-تانىمەن قولعابىس ەتىپتى. قازاق حاندىقتارىنا جالعىزسىراعاندا جاقتاس, ويسىراعاندا وداقتاس بولا ءبىلىپتى. ءجالاڭتوستىڭ تۇسىندا قازاقتىڭ ەش جەردە باعى كەمىپ, ساعى سىنىپ كورمەپتى. ويعا دا, قىرعا قوجا بولا بىلگەن ونداي پەرەن وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە كوپ بولا قويماپتى», دەپ جازىپتى.
سىر بويىندا, اتاپ ايتقاندا سىرداريانىڭ ارال تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنا جاقىن جەردەگى قازالى اۋدانىنداعى, بۇگىنگى ءجالاڭتوس اۋىلىندا ءسوز ەتكەلى وتىرعان باھادۇردىڭ دۇنيەگە كەلگەنى 1576 جىل ەدى. وسى اتامەكەننەن اكەسى سەيىتقۇل ۇلىنىڭ بەس جاسىندا قۋاڭشىلىققا, جوقشىلىققا, اشارشىلىققا تاپ بولعان ەلىن قۇتقارۋ ءۇشىن, قىرىق مىڭ ءۇيدى باستاپ جيدەلى-بايسىن جەرىندەگى بۇحارا شاھارىنا جاقىن نۇراتا وڭىرىندەگى قىزبيبى تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى تابيعاتى جايساڭ جايلاۋعا كوشىپ بارادى. وعان سول كەزدەگى بالالىق كەزدەن دوسى جادىك ۇلى شىعاي حان كومەكتەسىپ, الاشقا بەلگىلى قاجى سەيىتقۇلعا ۇلانعايىر شۇرايلى القاپتى تارتۋ ەتۋمەن بىرگە, سول جەردەگى قازاق جۇرتى مەن قاراقالپاق ەلىنىڭ حانى ەتىپ سايلايدى.
سەيىتقۇل باي, قاجى ءارى شەشەن, باتىرلىق اتاعىمەن الشىن جۇرتىنىڭ ورتاسىندا ەرەكشە قامقورشىل جاقسىلىعىمەن اتى جايىلعان, ءادىل بيلىك جۇرگىزگەن, حالقىنا قورعان بولعان ادام. ءوزى ەكى ايەل العان. بايبىشەسى سارى كەمپىردەن – سەيىتمامبەت, تولەش, اقشا, توقالى قارا كەمپىردەن ءجالاڭتوس, دۇيسەنباي, ماتاي, ءتۇرىكمەن, قويان اتتى ۇلدارى ءومىرگە كەلەدى.
ءجالاڭتوس جاس كەزىنەن بىلىمگە قۇشتار بولىپ, مەشىت مەدرەسەسىنەن ساباق الادى. اكەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ەل باسقارۋ تاجىريبەسىن ساناسىنا ءتۇيىپ وسكەن, زەردەلى كوپشىل بالا بولادى. تالاي بي, شەشەندەردىڭ, ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ ءسوزىن ەستىپ, اقىنداردىڭ ولەڭدەرى مەن ايتىستارىن تىڭدايدى. جاس كەزىنەن ەرەكشە قابىلەتىمەن, اقىل-پاراساتىمەن, باتىلدىق تاباندىلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قىراعى, قايسار بولىپ قالىپتاستى. بالاسىنىڭ زەرەكتىگى مەن اڭعارىمپازدىعىن بايقاعان اكەسى كەلەشەگىن ويلاپ, تامدى مەن قىزىلقۇم قازاقتارىنىڭ حانى, ءوزارا سىيلاستىعى بار دىنمۇحاممەدتىڭ سۇراۋىمەن 12 جاسىندا-اق قاراماعىنا بەرىپ, قىزمەت ەتۋگە باۋليدى.
سەيىتقۇل ۇلى جالاڭتوستەن ءۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ, بۇحاراداعى باسقارۋ مەكتەبىنە بەرەدى. مۇندا دا ول ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرىپ, اسكەري ونەردىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ, قاتارلاستارىنان الدەقايدا وزىق قابىلەتتىلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇحارا حانىنىڭ كوزىنە تۇسەدى. اكەسى ويلاپ جۇرەتىن: «مەن قارتايدىم, مىنا نۇراتا ءوڭىرىن كىم باسقارادى ەندى؟» دەپ. بۇل ويىنان ءجالاڭتوس جاس تا بولسا دا شىعىپ, حاننىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, اكەسىنىڭ ۇيعارىمىمەن وسى وڭىرگە حان بولىپ, اكە ءۇمىتىن اقتاپ, قىزمەتكە بىردەن كىرىسىپ, حالىقپەن ورتاق ءتىل تابىسىپ, ۇلكەن سەنىمگە يە بولادى. وسى كەزدەردە جان-جاقتان ويرات, جوڭعار, قالماق بىتكەن قاپتاپ, قازاق جەرىن بىرتىندەپ جاۋلاپ الىپ, وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نۇراتا ايماعىنان اسكەري گارنيزون ۇيىمداستىرىپ, جىگىتتەردى كوندىرىپ, سولاردى قارجىسىمەن تۇراقتى 5 000 جاساق قۇرىپ, ونىڭ سانىن 10 000 جاۋىنگەرگە جەتكىزىپ, اسكەري دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ول كەزدە بۇحارا مەن سامارقان شاھارلارىندا تۇراقتى كاسىبي جاۋىنگەرلەر جوقتىڭ قاسى ەدى. نۇراتا ءوڭىرىن تەز ارادا يگەرىپ, حالقىمەن ءتىل تابىسىپ, بيلەپ بارىنشا وركەندەتكەنى جايلى جاعىمدى اڭگىمەلەر بۇحارا حانىنا جەتىپ, ءجالاڭتوستى ءوز جانىنا الدىرادى. مۇندا دا ول جاڭادان اسكەر جاساقتاپ, جاۋىنگەر جيناۋدى قولعا الادى.
ءجالاڭتوس ءومىر سۇرگەن زاماندا التىن وردا, ءامىر تەمىر يمپەريالارى قۇلاپ, ىدىراپ, قىپشاق ساحاراسىنداعى حالىقتاردىڭ التى الاش بولىپ ءبولىنىپ, ۇلتتىق وردالار تىگىپ جاتقان تۇسى-تىن. بۇل كەزدە حوراسان, يران تاراپىنان دا قاۋىپ ءتونىپ, ول مەملەكەتتىڭ بيلەۋشىلەرى وسى ءوڭىرلەرگە قىزىعىپ, كوز الارتا باستاعان. ءبىر جاعىنان قىتاي, ءبىر جاعىنان قىزىلباستار ەلى – يران, ەندى ءبىر جاعىنان ورىس يمپەرياسى قايتادان باس كوتەرىپ, وردا تىككەن موڭعولداردىڭ ءبىر قاناتى جوڭعاريا, قىرىق پىشاق بولىپ بيلىككە, جەرگە تالاسىپ, قىرقىسىپ جاتقان حاندىقتار قازاق حاندىعىنىڭ بولمىسىنا قاۋىپ ءتوندىردى. سىرتتاي ايبات كورسەتىپ, قيتۇرقى ارەكەت جاساپ, جيدەلى-بايسىن ءوڭىرىن باسىپ الۋدى ويلاستىردى. بۇل ايماقتار الەمگە تۇران مەملەكەتى دەگەن اتاۋمەن تانىلىپ, ايگىلى بولا باستاعان. تۇران – ءتۇرىك ەلى جەرىنىڭ اتاۋى. ونىڭ اۋماعى باتىس كاسپي جاعالاۋى, مۇعالجار جانە وڭتۇستىگىندە ورال, سولتۇستىگىندە سارىارقا مەن شىعىسىندا تيان-شان جانە پامير-التاي تاۋلارى ەتەگىمەن قورشاعان شەكسىز ايماقتى قامتىپ جاتاتىن قالىڭ ەل.
شىن مانىندە ۇلىلار ءبىر تايپانىڭ, ءبىر ءجۇزدىڭ ماڭدايىنا سىيمايدى. ولار ۇلتتىڭ ۇلىلارى, حالىق پەرزەنتتەرى, تايپا قايراتكەرلەرى. مىنە, وسىنداي وركەنيەتتىك دەڭگەيدەگى ورتالىق ازياداعى ۇلى تۇلعا ءجالاڭتوس ءباھادۇر1590 جىلى جوعارى دارەجەلى قولباسشىلار دايارلايتىن اسكەري مەكتەپتە وقيدى. شىڭعىسحاننىڭ قولباسشىلىق ونەرىن جەتە ۇيرەنۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇحارا قالاسىندا وسى وقۋ ورنىندا جۇرگەندە حان يمامقۇل ءجالاڭتوستى قاسىنا الۋدى ويلاستىرىپ, باسقالارعا قاراعاندا ەرەكشە قابىلەت-قارىمى مەن العىرلىعىنا كوڭىلى تولىپ جۇرەدى.
1612 جىلى يمامقۇل حان ءتۇركىستانعا اياق استىنان شابۋىل جاساپ, قازاقتار مەن قاراقالپاقتاردى جازىقسىز ەش سەبەپسىز قىرعىنعا ۇشىراتادى. بۇل جالاڭتوستىڭ بىلىكسىز حانعا دەگەن ىزا-كەگىن قايناتىپ, قارسى شىعادى. ءوز قانداستارىنا قارۋ جۇمساعانىن ناعىز جاۋىزدىققا بالاپ, حاننىڭ ورىنسىز ارەكەتىن ايبات كورسەتىپ, توقتاتادى. مۇنداي بەيباستاق قاندى قىرعىن جالاڭتوسكە ۇنامايدى.
باعدادتان وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ, تۇران ەلىنىڭ باس قولباسشىلىعىن قولىنا الىپ, ىشكى ءتارتىپتى قاداعالايتىن جانە شەتەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن جاۋاپتى قىزمەتتەردى قوسا اتقارادى. يمامقۇل بارىنشا قاتال, قول استىنداعى بيلىگىن دورەكىلىكپەن جۇرگىزىپ, ءامىرىن مۇلتىكسىز ورىنداتاتىن حان بولسا دا ەكى ادامنان جاسقانىپ, ايبىناتىن.ونىڭ ءبىرى – ءجالاڭتوس ءباھادۇر بولسا, ەكىنشىسى باداحشان ءامىرى قاتاعان ماحمۇت بي ەدى, دەيدى سول زامانداعى شەجىرەشىلەر. يمامقۇل حان بۇحارا حاندىعىنان تاۋەلسىز سامارقان ايماعىن قۇرىپ, وعان ءجالاڭتوستى ءامىر ەتۋمەن بىرگە , باس قولباسشىلىقتى دا قوسىپ بەرەدى.
بۇحارا حاندىعىنىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ساياسي ءومىرى جالاڭتوس ەسىمىمەن بايلانىستى. جوڭعارلار بۇحارا مەن سامارقانعا شابۋىل جاساپ, باسىپ الۋدى سان رەت ويلاستىرعانمەن, ءجالاڭتوس باھادۇردەن باتا الاماي, مىسى باسىلىپ قالادى دا كوبىنەسە جەتىسۋ جانە ىستىقكول بويىنا اڭگىر تاياعىن ويناتىپ, ءامىرىن جۇرگىزەدى. وسى كەزدە ءباھادۇر جاۋدان قورعانا ءبىلۋدىڭ جانە بيلىكتى بەرسە جولىنان, بەرمەسە قولىنان تارتىپ الۋدىڭ تۋرا جولى – تۇراقتى قارۋلى كۇش جاساقتاۋ ەكەنىن ءتۇسىنىپ, باس قولباسشىلىقتى, باس ءۋازىرلىكتى, كەيىن سامارقان ءۋالاياتىنىڭ امىرلىگى بيلىگىنە جەتىپ, قازاق ساحاراسىنىڭ قورعانى بالا ءبىلدى.
جوڭعار حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان باتۋر قوڭتايشى 1643 جىلى قىرعىزدارعا تۇتقيىلدان 50 مىڭ قولمەن شابۋىل جاساپ, ءبىرتالاي ولجا ءتۇسىرىپ, 10 مىڭداي ادامىن تۇتقىنعا الىپ, جەڭىستەرىنە ماسايراپ كەلە جاتىپ, جولىنداعى جەر جانناتى جەتىسۋ بويىن دا جاۋلاپ الۋدى ويلاستىرادى. بۇعان بەلجايلاۋداعى وربۇلاق شاتقالىندا ەسىم حاننىڭ بالاسى, ءاز تاۋكەنىڭ اكەسى, دارىندى قولباسشى سالقام جاڭگىر حان 600 قولمەن قارسى تۇرادى. كەسكىلەسكەن شايقاستا سانى كوپ جاۋدى جەڭە الماسىن بىلگەن سوڭ سامارقان ءامىرى ءجالاڭتوس باھادۇرگە حابار ءجىبەرەدى. ءجالاڭتوس ءبىر جۇمادا 20 مىڭ قولمەن سۋىت جەتىپ, باتۋردىڭ اسكەرىن تاس-تالقان ەتىپ جەڭىپ, 10 مىڭنان استام جاۋىنگەرىن قۇربان ەتىپ, الىپ كەلە جاتقان ولجالارىن قولعا ءتۇسىرىپ, تۇتقىندارىن بوساتىپ, ەلىنە قايتارادى.
1644 جىلى پاكىستان, اۋعانستان, ءۇندىستاندى بيلەگەن ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى, اتاقتى بابىردىڭ ۇرپاعى, الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى – ءتاج-ماحالدى سالدىرعان شاح جاھاننىڭ ۇلى اۋرەنگزەبتى مۋرادباحيد ءىنىسىمەن بىرگە قولباسشىلىق جاساپ, ارعى اتاسى ءامىر تەمىر بيلەگەن بۇقارا حاندىعى وڭىرىنە يەلىك ەتۋ ءۇشىن سوعىس اشادى. وسى باسقىنشىلىققا ءجالاڭتوس باھادۇر قارسى تۇرىپ, اسكەري باسشىلىق جاسايدى. وعان سالقام جاڭگىر حان 100 مىڭ قولمەن كومەككە كەلەدى. موعولدىڭ 400 مىڭدىق اسكەرىن بىلىكتى اسكەري باس قولباسشى 200 مىڭ اسكەرىمەن ويسىراتا جەڭىپ, حوراسان, بالىقتى, كابۋل مەن مەشحەدتى باعىندىرىپ, ۇندىستانعا قۋىپ سالادى. وسى سوعىستا 68 جاستاعى ءجالاڭتوس 14 رەت جەكپە-جەككە شىعىپ, قارسىلاستارىن تىزەرلەتىپ, نامىسىن جەر ەتەدى. جۇرتشىلىق موعولستان حانىمەن سوعىستاعى تاڭعاجايىپ ەرلىگىنە ريزا بولىپ, «اللانىڭ سۇيگەن ەڭ سەنىمدى ق ۇلى ابدۋكەريم» دەگەن ات بەرەدى.
بۇل كەزدە يران شاحى مەن تۇران ەلىنىڭ اراسى ۋشىعىپ, كەلىسىمگە كەلە الماي تۇرعان. شەكاراعا جاقىنداعان يران اسكەرىنە قارسى شىققان ءجالاڭتوس ءباھادۇر جاۋىنگەرلەرى باس-اياعى ەكى جۇمانىڭ ىشىندە شاحتىڭ تاڭداۋلى اسكەرىنىڭ مىسىن باسىپ, استاناسىنا دەيىن قۋىپ بارىپ تالقاندايدى.وسى سوعىستاعى ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن جالاڭتوسكە ەڭ جوعارى اسكەري شەن – اتالىق اتاعى بەرىلىپ, تۇركى تەكتەس حالىقتار ونى تۇران جولبارىسى دەپ بۇرىنعىدان دا ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى.
ورتالىق ازياعا تانىمال ءامىر, باس قولباسشى ءجالاڭتوس باھادۇرگە ءۇندى, حورەزم, تيبەت پەن يران پاتشالىعىنان, قىتاي, اۋعان, قاشقار, پارسى, پاكىستاننان قىمبات سىيلىقتار اكەلىپ, تارتۋ ەتىپ جاتادى. بۇل قازىنالار سانى مەن قۇنى جاعىنان مەملەكەت قازىناسىنا ءتۇسىپ جاتقان بارلىق بايلىقتان دا اسىپ تۇسەدى. ول باعالى قۇندى زاتتاردى ءباھادۇر سامارقاندا 50 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن كاسىبي اسكەر ۇستاۋعا, ۇلكەن ساۋلەتتى قۇرىلىستار مەن ءزاۋلىم سارايلار, مەدرەسەلەر سالۋعا جۇمسايدى. ءبىلىمى قاتارىنان اسقان جاستاردى باعدادتاعى وقۋ ورىندارىنا, مىسىرداعى ءال-ءازھار ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرىپ, قامقورلىق جاساپ وتىرادى.
جەر ءۇستى, اسپان استى اجارىن اسىرىپ تۇرعان اتاقتى سامارقان شاھارىنىڭ ورتالىعى رەگيستان الاڭىن, شيردور (ارىستان مەدرەسەسى) مەن تيللا كاري (التىنمەن اپتالعان) مەدرەسەلەرىن سالدىرىپ, الەمدى ساۋلەتتى سىمباتىمەن تاڭعالدىرىپ, ايگىلى ەتكەن وسى باتىر بابامىز ءجالاڭتوس. تۇرعىزىلعان عيماراتتار ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشە ءسان-سالتاناتىمەن شىعىستىڭ ساۋلەت ونەرىندە ەرەكشە ورىن الادى.
سامارقاندا 43 جىل ءامىرىن جۇرگىزگەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, ءامىر تەمىردىڭ باس ءۋازىرى, قاجى وراز اتاسىمەن پىكىرلەس ءارى شىنايى جولداس بولعان اۋليە, بىلىكتى ءدىندار ماحۋمي اعزام بەيىتىنە قويىلدى. مۇندا قىزدارى ماليكا, يحليما بانۋ, ءايبيبى جانە ۇلى سۇلتانبەك تە جەرلەنگەن .
1659 جىلى ساراي توڭىرەگىندە, قارادان شىققان ءجالاڭتوس باھادۇردىڭ «ماحۋمي اعزام» اتالاتىن بەيىتتە قوجالار اراسىندا جەرلەنگەنىنە قارسى بولعاندار باس كوتەرىپ, اڭگىمە ەتە باستايدى. قابىر ءىشىن اشىپ, دەنەسىن باسقا جەرگە جەرلەمەك بولعاندا, تابىت ىشىنەن ءمور باسىلعان ءپىرى ءارى زامانداسى حوشيمي قوجانىڭ حاتى شىعادى. وندا: «وسىنداي بولاتىنىن بىلگەنمىن. سوندىقتان, وسى حاتتى اقىرەتتىك بولعاندا قابىرىنە بىرگە كومۋدى وسيەت ەتكەنمىن. بۇل جەر ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ جەرلەنگەن جەرى, ونىڭ كوزى تىرىسىندە مەنەن ساتىپ العان ۋاقىپ مۇلكى. باتىردىڭ مازاسىن الماي, تيىش قويىڭدار! حوشمي قوجا», دەپتى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ «تۇلعالار تۇعىرى» كىتابىندا: «ءجالاڭتوس – ءامىر تەمىر, ۇلىقبەك, بابىر, جاڭگىر, بەيبارىس, ابىلاي, قالدەن سەرەن سياقتى ۇلى قولباسشى, مەملەكەت قايراتكەرى. ونىڭ قايراتكەرلىك اياسى ورتالىق ازيا, تۇران كولەمى, بيىك دەڭگەي... ۇلى ساۋلەت ونەرىنىڭ قامقورشىسى. سامارقاندى تۇران ەلىنىڭ استاناسىنا اينالدىرعان, جاسامپاز جان», دەيدى.
دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن مۇنداي ۇلى تۇلعانى ماڭگى ەستە ساقتاپ, ۇرپاعىنا ۇلگى-ونەگە ەتۋدە وبلىستا ناتيجەلى جۇمىستار ىستەلىپ, سىر شەجىرەسىنە وشپەستەي التىن ارىپپەن جازىلىپ قالدى.وبلىستاعى سپورتتا دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ ينتەرناتىنا, ارال قالاسىنداعى ستاديونعا, قازالى اۋدانىنداعى قىزىلتۋ كەڭشارىنا, الماتى, استانا, قىزىلوردا, اقتوبە, ارال, قازالى قالالارىنداعى كوشەلەرگە ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسىمى بەرىلگەن. وبلىس ورتالىعى قىزىلوردا قالاسىندا ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ءزاۋلىم ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن, دراماتۋرگ يرانبەك ورازباەۆتىڭ «ءجالاڭتوس ءباھادۇر» اتتى دراماسى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دراما تەاترلارىندا قويىلدى.
ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ تۋعانىنا 425 جانە 430 جىلدىعى قۇرمەتىنە وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دارەجەدە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار تابىستى وتكىزىلدى. ەلىمىزگە بەلگىلى تانىمال عالىمدار مەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى بايانداما جاساپ, ونەگەلى وتكەن ءومىر جولى مەن اتقارعان ىستەرى جايلى تىڭ مالىمەتتەر بەرىپ, تولعانا اڭگىمەلەدى. بۇل كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى كىتاپ بولىپ شىعارىلدى.
داڭقتى ەرجۇرەك باتىر باباعا 440 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا, ۇستىمىزدەگى جىلى لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا ماڭىزدى شارالار وتكىزۋ قولعا الىندى. «باتىر بابانىڭ جاسامپاز ەرلىگى ۇرپاققا ۇران» اتپەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن, قازالى اۋدانىنداعى ءجالاڭتوس ءباھادۇر اۋىلىن ساۋلەتتەندىرىپ, اباتتاندىرۋ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستار وتكىزۋ, قىزىلوردا قالاسىنداعى ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسكەرتكىشى اللەياسىن جاڭاشا سيپاتتا كورىكتەندىرۋ, «ءجالاڭتوس ءباھادۇر تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ قولباسشىسى ءارى داڭقتى تۇلعاسى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ جانە دە باسقا ماڭىزدى شارالار باعدارلامادا بار. بۇل باعالى باستامالاردى وبلىس باسشىلىعى, مەملەكەت ءجانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قولداپ, ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋعا بەل بايلاپ وتىر.
بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ باقىتتى ءومىرى ءۇشىن ەلىن قورعاپ, ارتىندا وشپەستەي ماڭگىلىك مۇرا قالدىرعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇل ۇلىنا استانا مەن الماتى قالاسىندا ەسكەرتكىش ورناتسا دا ارتىق ەمەس. بۇل ونىڭ باعا جەتپەس ولشەۋسىز ەڭبەگىنە كورسەتىلگەن زور قۇرمەت بولار ەدى.
دانا تۋعان ءجالاڭتوس ءباھادۇر اتامىزدىڭ وركەنيەتتىڭ ورىنە, ءسان-سالتاناتتى تورىنە سۇيرەيتىن دە, تىرەيتىن دە ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ ەرەكشە باتىرلىعى, ەل قورعاۋداعى قاھارماندىق تۇلعاسى مەن سىڭىرگەن ءىس-ارەكەتى, تۋعان حالقىنىڭ ەستەن شىقپاس تاريحىنا اينالىپ, جىل وتكەن سايىن اسقاقتاپ ماڭىزى ارتىپ, ۇرپاعىن نۇر-ساۋلەگە ءبولەپ, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق ماقتانىشى بولىپ, ماۋەلەي بەرەرى ءسوزسىز.
ناجمادين مۇساباەۆ,
«ءجالاڭتوس ءباھادۇر» اتىنداعى رەسپۋبليكالىق
قوردىڭ پرەزيدەنتى
قىزىلوردا
سوڭعى جاڭالىقتار
كاسپي تەڭىزىندە ءبىر تۇندە ءۇش جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
بلوگەر قايسار قامزا ۆەتنامدا ۇستالدى
وقيعا • كەشە
شەرحان تالاپ جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • كەشە
استانادا «نۇر شاشۋ» حالىقارالىق كورمەسى اشىلدى
مادەنيەت • كەشە
ەلىمىزدىڭ بايلانىس نارىعى 380 ملرد تەڭگەگە جەتتى
قوعام • كەشە
قازاقستان عارىشتى جاڭا تاسىلمەن زەرتتەۋگە كوشەدى
قازاقستان • كەشە
پاۆلوداردا جەر وپىرىلىپ, ەكى جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
قاراشىعاناق جوباسى: گاز جەتكىزۋ مەن باعا ماسەلەسى تالقىلاندى
قازاقستان • كەشە
الماتىدا ءداستۇرلى V فارابي فورۋمى قورىتىندىلاندى
فورۋم • كەشە
