ءتىل تۇتاس بولسا, ەل تۇتاس

وتكەن 2010 جىلدىڭ سوڭىندا, انىقتاپ ايتساق, تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا استانا قالاسىنىڭ ءبىر توپ زيالىلارى «تىلدەردى قول­دا­نۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-20 جىل­­­­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ماسى» دەگەن ۇكىمەتتىك جو­­­باعا قا­تىستى, ءوز مالىمدەمەسىن جاسادى دەسەك, وسى ۇسىنىس-ءۇن­دەۋ­دى بارلىق گازەتتەر ءىلىپ اكە­تە­تىن­دەي, ارتىنشا بارلىق باسى­لىم­دار «اتوي» سالا­تىن­داي كورىن­گەن. ويتكەنى, قالىڭ بۇقاراعا كەرەك­تىنىڭ تامىرىن تاپ باسقان, الەۋ­مەتتىڭ بىتەۋ جاراسىن اشۋعا پاي­دالى باستاما وسىنداي-اق بولار. بىراق... اينالا جىم-جىرت... ءتو­مەن­دەگى ماقالانى وسى پارا­دوكس­تىڭ سىرى مەن تا­بي­عاتىنا ءۇڭى­لۋگە دە­گەن شاعىن تال­پى­نىس دەپ قا­بىلداعان ءجون. اڭگىمە قوعامنىڭ مىنەزىنە قا­تىس­تى بولعاندىقتان, ونى سانا مەن تىلگە انىقتاما بەرۋدەن باس­تايىن. ادام جانىنىڭ سيپاتتارى مەن قاسيەتتەرى جيىنتىعىن «سانا» دەيمىز. سايىپ كەلگەندە, جان تازاسى مەن سانا تازاسى ءبىر ۇعىم. ال تىلگە كەلەر بولساق, ول قا­تى­ناستىڭ جانە كۇللى مادەني-رۋحاني دامۋدىڭ پارمەندى قۇرالى. گاپ سوندا, ەكى فەنومەن ء(تىل مەن سانا) ءوزارا اسەر ەتپەي قال­ماي­دى, ءبىرى ەكىنشىسىنىڭ ەتەگىنە تا­­بيعي تۇردە جار­ماسىپ جۇرەدى. سوندىقتان ءتىل تو­قى­راعان جەردە, سانانىڭ تولىسۋى نە­عاي­بىل, ءبال­كي مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىر. كەلەسى ايتارىم: ادامزات تاري­حى بىزگە ءبىر ەلدىڭ باسقا جۇرتتىڭ جەر, سۋىن جاۋلاپ الۋىن پاش ەتەدى. مۇنى وتارلاۋ, يا بولماسا باس­قىنشىلىق دەيدى. قارۋمەن وتارلاۋ – جاعالاۋعا ۇرعان سويقاندى تول­قىن سياقتى, كۇشى سارقىلسا بولدى, كەرى قايتادى. ال, ءبىر ءتىل­دىڭ ەكىنشى ءتىلدى جاۋلاپ الۋ ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇل الەم بويىنشا تەك وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا عانا قار­قىن العان, سوندىقتان سىرى بەي­مالىم قۇبىلىستىڭ ءبىرى. ءبال­كىم, ءبىزدىڭ قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان تىلگە, اسا نازىك ماسەلەگە دەگەن جاناشىرلىق جوقتىقتىڭ, بەي­قامدىق پەن قاپەرسىزدىكتىڭ سىر-سەبەبى وسى ارادا بولار. ءتىلدىڭ ءارى-ءسارى شالاجانسار حال­دە بولۋى ۇلتقا قاتەر ءتوندى­رە­تىنى كۇمانسىز. ونى ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا ايتقانداي, سانا ساياز­دى­عى­نان كورە الامىز. دالەلگە كۇندەلىكتى ومىردەن بىرەر مىسالداردى كەلتىرە كەتەلىك. جۇرت اۋزىنا قاراعان ازاماتتا­رى­مىز ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى توتىقۇستاي قايتالاپ ءجۇر. ماسەلەن, كەيبىرەۋلەرى «وزگە ەلدەردەن ويقاستاپ وز­دىق» (بۇعان عىلىمنان, رۋحاني­لىق­تان, دەموگرافيادان دالەلىڭ كانە, جەتىلۋدى توقتىقپەن شاتاس­تىر­ساق, قۇداي ۇردى) دەسە, ەندى بىرەۋلەر «20 جىل – قاس قاعىم عانا ءسات» دەپ قاسقايادى. شىندىعىندا بۇل ءبىر تولقىن اۋى­ساتىن ۋاقىت قوي. مىنا شاپشاڭ زاماندا 20 جىل تۇگىلى, نەبارى 10 جىل ىشىندە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇزىلمەك. كوزىڭ كۇندە كورەدى, اكە مەن بالا, اتا مەن نەمەرە اراسىنداعى تىلدىك قاتىناس قيىنداعاندىعىن, وعان ءدا­­لەل كەرەك ەمەس. مىناۋ دا ايتا-ايتا جاۋىر بول­عان مىسال, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءىس-قاعازدار الدىمەن ورىس تىلىندە دايارلانادى, ونان سوڭ قازاقشاعا ەش ساپاسىز, شالا-شار­­پى اۋدارىلعان بولادى. قور­لىق ەمەي نە؟! مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ عىلىمداعى جانە ۇلتارالىق قا­تى­ناستاعى رولىنە دە قارنىڭ اشادى. ەستۋىمىزشە, قازاق ءتىلىنىڭ عى­لىم سالاسىنداعى ۇلەسى 10 پايىز­دان اسپايدى. ال ونىڭ ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندەگى ءرولىن ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى دە ۇيات. قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ سانى كوبەيۋدە دەسەدى. بىراق بۇل جۇبانىشىمىز كوشە­نىڭ, ينتەرنەتتىڭ, بارشا اقپارات تاس­قىنىنىڭ استىنا كومىلىپ قالدى. اباي زامانىندا قازاقتىڭ ءتىلى, ءدىلى ءمارمار تاستاي تۇتاس بولسا, ءدىنى دە سونداي تۇتاستۇعىن. قازىرگى الاشۇبار تىلدىك احۋال ەلىمىزدە ءتۇرلى دىندەردىڭ قاۋلاپ, ونىڭ ىشىندە يسلام تارماقتارى كوبەيۋىنە قۇنارلى توپىراق بولۋدا. قاي قىرىنان قاراساق تا, انا ءتىلىمىزدىڭ شاراسىزدىعىنىڭ كۋا­سىمىز. قازىرگى وزگە ءتىلدىڭ جىلدان جىلعا ۇدەگەن باسقىنشىلىعىنا قا­راپ وتىرىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ كە­ڭەستىك كەزەڭدەگى جاعدايىنا جى­لاپ كورىسەتىن بولدىق. ەڭ سورا­قىسى, جاس بۋىن ساناسىندا قازاق ءتىلى كەرەكسىز, پايداسىز دەگەن تەرىس پىكىر ورنىعۋدا. ءتىلدى بىلمەيدى ەمەس, بىلە تۇرىپ سويلەمەيتىن توپ­تاردى قايتەرسىڭ. قورىتا ايتقاندا, ءتىل مەن سانانى ءبىرىن بىرىنە كىرىكتىرىپ, ولار­دىڭ ءبولىپ-جارۋعا كەلمەيتىن تۇ­تاس ارحيتەكتۋراسىن, ۇيلەسىمىن تا­بۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى. ءتىلدىڭ دا­مۋى مەن قوعامنىڭ رۋحاني كەلبەتى قالىپتاسۋىن ورتاق ارناعا بۇ­راتىن بىرەگەي باعدارلاما, جاڭا يدەولوگيالىق ۇستانىم كەرەك. استانالىق باستاماشىل توپ ءۇن­دەۋلەرىن: «انا ءتىلىن, كونس­تي­تۋتسيا­دا جازىلعان مەملەكەتتىك ءتىلدى 33 جىل وقىعان الەمدە ەشبىر حا­لىق, ەشبىر مەملەكەت جوق» دەگەن ءسوز­دەرمەن اياقتاپتى. مۇنى قۇر بايبالام دەپ كىم ايتار. اي­نا­لا­يىن اعايىندار-اۋ, بۇل احۋال تاعى ون جىلعا جالعاسسا, وندا نە بولدىق؟! قىسقاسىنان قايىرعاندا, مەملەكەتتىك ءتىلدى قاجەتسىنبەيتىن, كەرەك دەسەڭىز, وعان قارسى ارەكەت­تەگىلەردىڭ قاراسى جىلدان جىلعا مولايىپ, قالىڭ نوپىرگە اينالدى قازىر. ءتىلى سورلاعان ەلدىڭ سالت-ساناسى سولعىنداپ, رۋحى ازىپ-توزىپ, ءتو­مەنشىكتەيتىنىن كورە بىلگەن ۇلت كو­سەمى احمەت بايتۇر­سىنوۆ: «ءتىلدىڭ ءول­گەنى, حالىقتىڭ ولگەنى» دەسە, حا­لىق قاھارمانى باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى: «قازاق پەن قازاقتىڭ قا­زاقشا سويلەس­پە­گەنىنەن قورقا­مىن» دەگەن. اباي, مۇح­تاردىڭ تىلىنەن جەرىگەن, ەلدىڭ مۇڭ-زارىنا ميى­عىنان كۇلەتىن تو­عىشار توپتاردان نە قايىر, نە ءۇمىت؟ جوعارىدا ايتىلعان وي-ءپى­كىر­لە­رىم­دى ابايدىڭ: «پايدا وي­لاما, ار وي­لا» دەگەن اقىل-كەڭە­سىمەن بەكىتەيىن. «ار» ۇعىمىنىڭ سوزدىك ماعى­نا­سى وجدان, ۇيات دەپ بىلەمىز. ال, تەرميندىك ماعىنا­سىنا كەلسەك, ول – ءادىل­دىك, ءادىل بولۋ. سول سەبەپتى, «ارلى ادام» مەن «ءادىل ادام» جاقىن ۇعىم­دار. مى­سالعا قاريالار باتا بەرگەنىندە: ار-ادىلەت ازىق بولسىن, جۇرگەن جەرىڭ جازىق بولسىن, – دەپ جاتادى. ابايدىڭ 38­-­سوزىندە: «بالكي عادالەت بارشا ىزگىلىكتىڭ انا­سى ءدۇر. نىساپ, ۇيات – بۇلار عا­دا­لەتتەن شىعادى» دەپ تۇيەتىنى دە سول. ءيا, ادىلەت – كەز كەلگەن قو­عام­نىڭ ىرگەتاسى. ونى جەتىلۋدىڭ, بە­رەكە-بىرلىكتىڭ ەڭ زور زاڭى دەسە دە بو­لادى. ءتىلدىڭ, رۋحانياتتىڭ دا­مۋى, ارينە, وسى قۇدايىلىق زاڭ­نىڭ اياسىندا وتەدى ءھام ونىڭ ءبىر ۇلكەن تارماعىن قۇرايدى. سوندىقتان ەلدىگىمىزدىڭ ءمانى, ءتا­ۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ مۇراتى – مەملەكەتتىك ءتىلدى تۇعىرىنا قون­دىرۋعا اسى­عايىق, اعايىن! عا­سىر­لار اسۋ­ىن­­­دا سا­نامىز تەنتىرەپ, قاپ دەپ سان سوعىپ, قا­پى قالماۋ ءۇشىن, ەڭ باس­تىسى, الەم­دىك تاريحتا قازاق بولىپ قال­عى­مىز كەلسە, اس­تا­نالىقتاردىڭ «ءتىلدى ءۇي­رەنۋگە 3 جىل» دەگەن ۇرا­نىن ءبىر كى­سىدەي قولداپ, ىسكە اسىر­عان ابزال. بۇل ار-ادىلەتتىڭ تا­لابى ءارى كەلەشەك ۇر­پاق الدىنداعى پارىزىمىز ەكەنى حاق. اسان وماروۆ.