قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت: قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن الداعى پەرسپەكتيۆالارى

قازاقستان مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ۇزاق تا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قيىن جولىنان ءوتتى. بۇل جەردە ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىستەرى رەسپۋبليكانىڭ كسر وداعى قۇرامىندا بولعان كەزەڭىندە باستالعانىن اتاپ وتكەن ورىندى. 1985-1991 جىلدارى ميحايل گورباچەۆ باستاعان وداق باسشىلىعى جۇرگىزگەن قايتا قۇرۋ ساياساتى ايتارلىقتاي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە الىپ كەلسە, ونىڭ اقىرى سول كەزدە ءومىر سۇرگەن پارتيالىق-مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ بۇزىلۋىنا, ال كەيىن كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا سوقتىردى. قالىپتاسقان وسى ۇدەرىستەر ورتالىق دەڭگەيدە جانە وداقتاس رەسپۋبليكالاردا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا ينستيتۋتتارىن قۇرۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتتى. 1990 جىلعى 14 ناۋرىزدا حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى ەلىمىزدە كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ (كوكپ) عانا بيلىك جۇرگىزەتىنىن بەكىتكەن كسرو كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-بابىنىڭ كۇشىن جويدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە كسرو پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمى ەنگىزىلسە, كەيىن بۇل ورىنعا م.س.گورباچەۆ سايلاندى. ەگەر اتالعان شارا وداقتىق دەڭگەيدە ايتارلىقتاي شات­قاياقتاپ قالعان ورتالىق بيلىكتى كۇشەيتىپ, مەملەكەتتى ساقتاۋدى كوزدەسە, 1990 جىلدىڭ 24 ءسا­ۋىرىندە تاعايىندالعان قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمى مەن 12-شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلاۋى رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىنە قول جەتكىزۋى جولىنداعى العاشقى ماڭىزدى قادام بولدى. وسىعان قاتىستى اتاپ كورسەتەتىن جايت, مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭادان ساي­لانعان باسشىسىنىڭ «...ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى, قازاق كسر-ءىنىڭ ساياسي ەگەمەندىگىن نىعايتۋ, ونى كەڭەستىك سوتسياليستىك فەدەراتسيا شەڭبەرىندە جاڭا, ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋ, ياعني كسر وداعى مەن رەسپۋبليكالاردىڭ وكىلەتتىلىكتەرىن ناقتىراق كورسەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنداعى ماسەلە بولادى», دەگەن ءسوزى كوپ جايدى اڭعارتادى. قازاق كسر پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ مارتەبەسىنە سايكەس, رەسپۋبليكا شەڭبەرىندە ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى ساقتالۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە تانىلىپ, قازاق­ستاننان وداق ىشىندە جانە حا­لىق­ارالىق قاتىناستاردا وكى­لەتتىلىك ەتتى, قازاقستاننىڭ ءبۇ­كىل اۋماعىندا مىندەتتى كۇ­شى بار جارلىقتار شىعارىپ, ازاماتتىق قابىلداۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا مىندەتتەر اتقاردى. ونىڭ ءبىر مەزگىلدە كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى كەڭەستىڭ حالىق دەپۋتاتى بولىپ سايلانا المايتىنى بيلىكتى ءبولىسۋ ينستيتۋتىن دامىتۋ ۇدەرىسىندە اسا ۇلكەن ماڭىز يەلەندى. سونىمەن قاتار, سول ۋاقىتتا پرەزيدەنتتىڭ بيلىگى ءبىر جاعىنان وداقتىق قۇرىلىمدارمەن, ەكىنشى جاعىنان رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسىمەن ەداۋىر شەكتەۋلى بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, وداقتىق مينيسترلەر كەڭەسى قازاق كسر-ءىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن قاۋلىلار مەن وكىمدەر قابىلداعان جاعدايدا, ول كسرو پرەزيدەنتىنە ءتيىستى اكتىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىن توقتاتۋ تۋرالى وتىنىشپەن شىعۋعا ءماجبۇر بولاتىن. جوعارعى كەڭەس­كە قاتىستى ايتاتىن بولساق, پرە­زيدەنت ونىڭ بەكىتۋىنە مينيستر­لەر كەڭەسى, جوعارعى سوت جانە حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى توراعالارىنىڭ كانديداتۋرالارىن ۇسىناتىن, ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاسى تۋرالى, تاعى باسقا ما­ڭىزدى ماسەلەلەر قوياتىن. ونىڭ ۇستىنە, سول كەزەڭدە ءبىرتۇتاس اتقارۋ ۆەرتيكالى بولعان جوق, ويتكەنى, بارلىق بيلىكتى جەرگىلىكتى جەرلەردە حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى مەن ول قالىپتاستىراتىن جانە وعان ەسەپ بەرەتىن اتقارۋشى كوميتەتتەر جۇزەگە اسىراتىن. وسىنداي جاعدايلاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ كومانداسىنىڭ الدىندا رەسپۋبليكانى ءارى قاراي دامىتۋ مەن ونىڭ وداقتىق ورتالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ساپالىق تۇرعىدان جاڭا پىشىمدە قالىپتاستىرۋىنا نەگىزدەلگەن بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر تۇردى. ءالى كەڭەستىك قوعام بولىپ تۇرعان سول شاقتا ءومىردىڭ ءىس جۇزىندە بارلىق سالاسىندا داعدارىستى ۇدەرىستەر بەلەڭ الىپ, وسىعان وراي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەرەكشە ماڭىزدى ەدى. ءوز كەزەگىندە, وسىنىڭ بارلىعى جيناقتالا كەلىپ, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن, سونداي-اق, ونىڭ شەڭبەرىندە پرەزيدەنتتىڭ شەپتەرىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن تۋىنداتتى. 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى ايتۋلى وقيعا بولدى. وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكا ءوزىن ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسپەن, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىممەن, مەملەكەتتىك بي­لىكتىڭ قۇرىلىمدارى مەن وكىلەتتى ورگاندارىن ايقىن­داۋمەن جانە ءوزىنىڭ رامىزدەرىن باسقارۋمەن بايلانىستى بارلىق ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشۋ قۇقىنا يە ەگەمەندى مەملەكەت دەپ جاريا­لادى. دەكلاراتسيا, سونداي-اق, مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭ شى­عارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى قاعيداتتارى بويىنشا ءبولۋدى بەكىتىپ بەردى. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنت وزىنە جوعارى وكىم ەتۋشى-اتقارۋشى بيلىك وكىلەتتىلىگىن الىپ, بۇل ونىڭ مارتەبەسىن ەداۋىر كەڭەيتتى. سول جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا «مەملەكەتتىك بيلىك قۇرى­لىم­دارىن جەتىلدىرۋ مەن قازاق كسر-ىندەگى باسقارۋ جانە قازاق كسر-ءىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭ) وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭعا سايكەس پرەزيدەنتتىڭ ۇسى­نىسى بويىنشا جوعارعى كەڭەس سايلايتىن رەسپۋبليكانىڭ ۆي­تسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمى تا­عايىندالىپ, مينيسترلەر كەڭەسى پرەمەر-مينيستر باس­قاراتىن مينيسترلەر كابينەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى, پرەزيدەنت پەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ اپپاراتتارى ءبىرتۇتاس پرەزيدەنتتىك اپپاراتقا بىرىكتىرىلدى. بۇل جەردە, رەسپۋبليكا باسشىسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قىزمەتىنە دە جەتەك­شىلىك ەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مينيسترلەر كابينەتى ءوز وكى­لەتتىلىگى شەڭ­بەرىندە وبلىستىق اتقارۋ كو­ميتەتتەرى مەن الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرى مەن وكىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ قۇقىن الدى. وسىلايشا بىرتە-بىرتە بيلىكتىڭ اتقارۋشى ۆەرتيكالى ساپ تۇزەدى. 1991 جىلعى بەلگىلى وقيعالار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتا­ۋەل­سىزدىگىنە قاراي قادامىن نىقتاي ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, سول جىلدىڭ تامىز-قازان ايلارىندا قازاقستان كومپارتياسىن تاراتۋ, وداقتىق ماڭىزداعى كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى قازاقستاننىڭ قاراۋىنا كوشىرۋ, رەسپۋبليكانىڭ التىن قورى مەن الماس قورىن قۇرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى 6 جىل مەرزىمگە سايلانعانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. الايدا, جەدەل وزگەرىستەر جاعدايىندا ول قازاقستاندىقتاردىڭ سە­نىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە ولاردىڭ ءوزى جۇرگىزەتىن ساياسي باعىتتى قولداۋىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدادى. 1991 جىلدىڭ 1 جەل­توقسانىندا وتكەن العاشقى تىكەلەي پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا 868 176 سايلاۋشى نەمەسە داۋىس بەرۋگە قاتىسقان بارلىق سايلاۋشىنىڭ 98,78%-ى ءوز داۋىستارىن بەردى. 1992-1993 جىلدارى قا­زاق­­­ستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇ­رىلىسى تۇبەگەيلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋلارمەن قاتارلاسا ءجۇردى. قوعام مەن مەملەكەتتە دەموكراتيا, قۇقىقتىق مەملەكەت جانە نارىقتىق ەكو­نو­ميكا قۇرۋعا بەت بۇرعان قارىم-قاتىناستار رەسمي سايا­سي باعىت دەپ جاريالاندى. قازاقستان پرەزيدەنتى اتالعان باعىتتىڭ نەگىزگى ساتتەرىن ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» (1992 جىلعى مامىر) دەپ اتالاتىن تۋىن­دىسىندا بەلگىلەپ بەردى. مۇندا نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ىشىندە جاس ەگەمەن مەملەكەتتى كۇشتى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا قالىپتاستىرىپ, وتپەلى كەزەڭدە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋگە باعىتتاۋدىڭ قاجەتتى شارتى رەتىندە تۇراق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەرەك­شەلەنىپ تۇردى. نەگىزگى ەكپىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولىندا ءتيىمدى باسقارۋشىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق قۇ­رال­دارى بار پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتۇسىرىلدى. پرەزيدەنت, سونداي-اق, نازاردى بيلىكتى ءبولىسۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, وكىلەتتىكتەردى ناقتى شەكتەۋ قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن تيىمدىرەك ۇيىمداستىرۋ مەن جەرگىلىكتى وكىلەتتى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىنە اۋداردى. مەملەكەتتىك قۇرىلىس شەڭ­بەرىندە العاشقى ايتارلىقتاي قادامداردىڭ ءبىرى 1992 جىلدىڭ 13 قاڭتارىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بولدى. سولاردىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ ورنىنا اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا ينستيتۋتى – جەرگىلىكتى اكىم­شىلىك باسشىلارىنىڭ ينستيتۋتى تاعايىندالدى. وسىلايشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعى­نىس­­تاعى اتقارۋشى بيلىك ورگان­دارى­نىڭ ۆەرتيكالدى جۇيەسى قۇرىلدى. سودان كەيىن, ياعني 7 اقپاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ «ەكونوميكالىق رەفورمالار جاعدايىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­­­­لەكەتتىك باسقارۋ ورگان­دارىنىڭ قىزمەتتەرىن ۇيىم­داستىرۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. سوعان سايكەس مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قۇرىلىمى ايقىندالىپ, وعان 22 مينيسترلىك, 8 مەملەكەتتىك كوميتەت پەن ءتۇرلى مارتەبەگە يە وزگە دە 10 ۆەدومستۆو (كەدەن كوميتەتى, توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جانە ت.ب.) ەندى. ونىڭ ۇستىنە, مينيسترلەر كابينەتىنە جەرگىلىكتى اكىمشىلىك باسشىلارىنىڭ قىزمەتىنە جەدەل باسشىلىق جاساۋ بويىنشا مىندەتتەر جۇكتەلدى. ەلىمىز ومىرىندەگى بۇدان دا ماڭىزدى وقيعا دەپ 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا جوعارعى كەڭەستىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن قابىل­داعانىن ايتۋعا بولادى. ول, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ جۇيەسى مەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءوزارا ىقپالداستىعىنىڭ ءتارتىبىن ورنىق­تىردى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جوعارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ يەرارحياسىندا ۇستەم ورىندى ءىس جۇزىندە رەسپۋبليكاداعى جالقى زاڭ شىعارۋشى جانە وكىلەتتى ورگان بولىپ تابىلاتىن جوعارعى كەڭەس يەلەندى. پرەزيدەنت سول نەگىزگى زاڭ شەڭبەرىندە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىنە باسشىلىق جاساۋعا كوشتى. ءوز بيلىگىنىڭ بەل­­گىلى ءبىر كونستيتۋتسيالىق شەك­تەۋلەرىنە قاراماستان, ونىڭ قو­لىندا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىڭ تولىققاندى باسشىسى رەتىندە ءىس-قيمىل تانىتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن مارتەبە مەن وكىلەتتىلىك بولدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت ەل قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى دەپ جاريالاندى, مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك كوميتەتتەردى جانە باسقا دا ۆەدومستۆولاردى ءوز بەتىنشە قۇرىپ, تاراتا الدى, قازاقستان تاراپىنان حالىقارالىق قاتىناستاردا وكىلەتتىلىك ەتتى, قازاقستان حال­قىنا جولداۋمەن شىعۋ قۇقىن يەل­­ەندى. قازاقستانداعى 1993-1995 جىل­دارداعى ساياسي جاعدايدىڭ تۇرلىشە دامۋ ۇدەرىستەرى مەم­لەكەتتىك بيلىكتىڭ قوس تارماعى – زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ بىرتە-بىرتە ورىستەۋىنە الىپ كەلدى. ولاردىڭ ارقايسىسى ەلدە ۇستەم جاعدايعا يە بولۋعا تىرىسىپ باقتى. ونىڭ ۇستىنە, ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ تاسىلدەرى مەن قارقىنىنا قاتىستى ايتار­لىقتاي پىكىر قايشىلىعى كورىنىس بەردى. وسى سىندارلى جاعدايدى ەڭسەرۋ ءۇشىن 1993 جىلدىڭ قازان-جەلتوقسان ايلارىندا بارلىق دەڭگەيدەگى كەڭەستەردىڭ ءوزىن ءوزى تاراتۋى جانە 1995 جىلدىڭ ناۋرىزىندا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى زاڭسىز دەپ تانىعان قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 13-ءشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كە­ڭەسىن تاراتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتتىق جۇيە­سىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. اتاپ ايت­قاندا, جاڭا ينستيتۋتتار – ەكى پالاتالى پارلامەنت, كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس, جوعارى سوت كەڭەسى ەنگىزىلدى جانە, كەرى­سىنشە, ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ لاۋازىمى قىسقارتىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. ول تەك مەملەكەتتەگى ۇستەم تۇلعا عانا بولىپ قويماي, سونداي-اق, بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ ۇستىنەن قارايتىنى مويىندالدى. كونستيتۋتسيا, سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسىنا بيلىكتىڭ باسقا بارلىق ينستيتۋتتارىنا ءوزىنىڭ ەرەجەلەرى مەن ىقپالىن رەتتەۋدە قولداۋ كورسەتەتىن كۇشتى تەتىكتەردى قامتاماسىز ەتتى. ءسوز رەتىندە, قازاقستاننىڭ باس­قارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك ءپى­شىنىنە كوشكەن ەل ەكەنى رەسمي ناقتىلانعانىن ايتا كەتەيىك. وسىلايشا قازاقستاندا پرە­زي­دەنتتىك ينستيتۋت قالىپ­تاسىپ, جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ورنىقتى سيپاتقا يە بولدى. كونستيتۋتسيالىق جانە ينس­تيتۋتتىق رەفورمالار جۇرگىزۋمەن بايلانىستى كەلەسى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگى بارعان سايىن نىعايا ءتۇستى. ماسەلەن, 2007 جىلعى مامىر ايىندا ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋىنە سايكەس ول زاڭنامالىق باستاما تانىتۋ قۇقىن – پارلامەنتتىڭ تەك تومەنگى پالاتاسىن عانا ەمەس, سونداي-اق, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردى تاراتۋ قۇقىن يە­لەنىپ, ساياسي پارتيالارعا مۇشە بولا الاتىن دا بولدى. سوڭعى جاعداي نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تولىققاندى توراعاسى اتانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان بولەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە وعان 2012 جىلدان باستاپ كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلارعا مەر­زىمسىز قاتىسۋ قۇقى ۇسىنىلدى. ال 2010 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەگەمەن قازاقستاندى قۇرۋ مەن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ۇلت كوشباسشىسى دەگەن اتاققا لايىق دەپ تابىلدى. قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ ءارى قارايعى پەرس­پەكتيۆالارى, رەسپۋبليكانىڭ سايا­سي جۇيەسىن جاڭا جاڭعىرتۋلارعا دايىنداۋ ماسەلەسىن قوسا ال­عاندا, بىرقاتار فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى. وسى جاڭ­عىرتۋلاردىڭ بەلگىلى ءبىر سۇلبا­لارىن مەملەكەت باسشىسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 2015 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا وتكەن حVI سە­زىندە بەلگىلەپ بەردى. بۇل جەردە اڭگىمە, ءبىرىنشى كەزەكتە, بيلىك وكىلەتتىكتەرىن پرەزيدەنتتەن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە قايتا ءبولۋدى قاراستىراتىن كونس­تي­تۋتسيالىق رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ازىرشە, اتالعان رەفورمالاردىڭ ىقتيمال جولدارى مەن ناتيجەلەرى پىكىرتالاس تاقىرىپتارى بولىپ قالۋدا. بىراق, كوز كورەر بولاشاقتا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارى ينستيتۋتتارى مەن تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ كەسكىن-كەلبەتى قالاي تۇزىلەتىنىنە قاراماستان, ولاردىڭ قازاقستاننىڭ ءارى قاراي دا ورنىقتى جانە دايەكتى ارنادا دامۋىن قامتاماسىز ەتۋلەرى ماڭىزدى. اندرەي چەبوتارەۆ, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ساراپشىسى