اسىل تۇقىمدى مال – ەكسپورت الەۋەتى

مال تۇقىمىن اسىلداندىرمايىنشا مال شارۋاشى­لى­عىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتە المايمىز. ناق وسى ماسەلە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەزەكتى ۇكىمەت وتىرىسىندا جان-جاقتى ءسوز بولدى. قازاقتىڭ شۇرايلى دا جومارت دا­لاسى مىڭعىرعان مالعا تولىپ, اۋىل بەرەكەسى ەسەلەنىپ جاتاتىن كەشەگى كەزەڭ دە كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى مال شا­رۋا­شىلىقتارى دا بار­شى­لىق ەدى. ءبىر­اق سوناۋ ءبىر توق­سا­نىنشى جىلداردىڭ وكپەنى قىس­قان وتپەلى كەزەڭىندە قاراۋ­سىز قال­عان قايران مال تىستە­گەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىن­دا كەتتى. ەندى ورنى ويسىراعان وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن دا كەز كەلدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ اتاپ كورسەت­كەندەي, «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى بەلگىلەگەن ەلىمىزدىڭ ءىرى قارا مال ەتىن ەكسپورتتايتىن الەۋەتىن ارتتى­رۋ جونىندەگى جوبانى ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولداپ, بۇل ماسەلەنى بۇكىل ەلىمىز بوي­ىن­شا كەڭ كولەمدە جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ناقتى مىندەت قويعان. وسىعان باي­لانىستى بۇل جوبا ەلى­مىزدىڭ بار­لىق وڭىرلەرىن قام­تي­تىن بولادى. جوبا بويىنشا وڭىرلەردە 2,5 مىڭ شارۋا قوجا­لىق­تارى اشىلىپ, 25-30 مىڭ اۋىل تۇرعىنى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتىلماق. بۇل جوبانىڭ ماڭىزدىلىعى قازاق­ستاننىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە بو­لۋى­نا بايلانىستى ودان سايىن ارتا تۇسپەك. ماسەلەن, قازىرگى كەزەڭدە رەسەي 1,7 ميلليون توننا ەت يم­پورت­تايدى. بۇل يم­پورت­تىڭ باسىم بولىگى برازيليا جانە وڭتۇستىك امەريكا­نىڭ وزگە دە ەلدەرىنەن جەتكىزىلەدى. جاقىندا رەسەي جانە قازاقستان اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىكتەرىندە ارناۋ­لى القا ءماجى­لىسى وتكىزىل­گەن. وسى ءماجىلىس قورى­تىن­دىسىندا رەسەيدىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ ەت ءونىم­دەرىن رەسەيگە توقتاۋسىز كىرگىزۋ ءجو­نىندە ارنايى باعدارلاما قابىلدا­عان. سون­دىق­تان ءىرى قارا مالدى اسىلداندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وتكى­ر قوي­ى­لىپ وتىر. اسىل تۇقىمدى ەمەس مال ەتىن ەكس­پورتتاۋ وتە ءتيىمسىز. ماسە­لەن, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ تىرىدەي سال­ماعى 500 كيلو بولاتىن بولسا, جاي مالدىڭ تىرىدەي سالماعى 300 كيلودان اسپايدى. مۇن­داي مالدان بار بولعانى 150 كيلو تازا ەت شىعادى. ونى ەكسپورتتاۋ ەكو­نومي­كا­لىق جا­عى­نان ەشقانداي پايدا اكەلمەيدى, دەدى ۇكىمەت باس­شى­سىنىڭ ورىن­باسارى. ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇ­رىشباەۆ, «قازاگرو» حولدينگىنىڭ باس­­شىسى اسىلجان مامىتبەكوۆ جانە باسقالار ءسوز سويلەپ, بۇل جو­بانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتىپ, اتقارىلاتىن جۇ­مىس­تىڭ دا اۋقىمدى بولاتىن­دى­عىن تىلگە تيەك ەتتى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىز بويىنشا جەم-ازىق قورىن دايىندايتىن ور­تالىقتاردى, شارۋا قوجالىقتارىن كوبەيتۋگە تۋرا كەلەدى. بازاسى مىق­تى اسىل تۇقىمدى ءىرى شارۋا­شى­لىق­تار قۇرۋ كەرەك. مال ازىعى ءون­دى­رىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامى­تىپ, مالدارىگەرلىك جۇيەنى جان­دان­دىرۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, وسى جوبا شەڭبەرىندە تاياۋداعى بەس جىل ىشىندە 150 مىڭ باسقا ارنالعان 60 مال بورداقىلاۋ ورتالىعىن, 74 مىڭ باسقا ارنالعان 54 اسىل تۇ­قىم­دى مال شارۋاشىلىعىن قۇرۋ كەرەك. وسى شارالاردىڭ ناتيجە­سىن­دە ەلىمىز الداعى ۋاقىتتا جىل ساي­ىن 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋ ءمۇم­كىندىگىنە قول جەتكىزەتىن بولا­دى. بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قار­جى­سى ەسەبىنەن 5 جىل ىشىندە 148 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنبەك. بۇگىنگى كۇنى رەسەيگە ەت ەكس­پورتتاۋ ماقساتىندا قوستاناي, ماڭ­عىستاۋ, سولتۇستىك قازاقستان جانە باتىس قا­زاقستان وبلىس­تا­رىن­دا ار­نايى ءمۇم­كىندىكتەر جا­سالىپ جا­تىر. الداعى ۋاقىتتا ەت ەكسپورتتاۋ ءۇشىن اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە پاۆلودار وب­لىس­­تارىندا دا ناقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلماق. ما­مان­داردىڭ ايتۋىن­شا, اسىل تۇقىمدى مال تابىنى ءۇشىن سۋبسيديا ناقتى ءىس اتقارىپ جاتقان شارۋاشىلىقتارعا بەرىلۋى قاجەت. اسىل تۇقىمدى مال شارۋا­شىلىعى دەگەن جاساندى دارە­جەنى مەملەكەت تاراپىنان ۇلەس­تىرە بەرۋ ءتاسىلىن توقتاتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدى حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەس انىقتاۋ قاجەت. ۇكىمەت وتىرىسىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قورىتىن­دى­لاپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنىپ وتىرعان مال تۇقىمىن اسىل­دان­دىرۋ جانە ەلىمىزدىڭ ەت ەكسپورتتاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ جوباسىنىڭ اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن اسا ماڭىز­دى­لى­عىن اتاپ كورسەتتى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.