قارا التىننان «قايماق» ايىرعان

ءوڭىردىڭ جەر استى قازبا باي­لىق­تارىن يگەرىپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالار اراسىندا «سنپس-اقتو­بەمۇنايگاز» اكتسيونەر­لىك قوعامى­نىڭ شوقتى­عى بيىك. نەگىزگى قۇرىل­تايشىسى قىتاي ۇلتتىق مۇناي كوم­پانياسى بولىپ تابىلاتىن كاسىپ­ورىن قارا التىندى كەن ورىندارىن يگەرۋگە قارجى سالىپ وتىرمىز دەپ قاي­سى­بىر ينۆەستورلار سياقتى كو­مەك­تى سىرتتان سۇراماي جەرگىلىكتى بيلىكپەن ارىپتەستىك قاتىناس ورنا­تىپ, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە باسا ماڭىز بەرىپ كەلەدى. كومپانيانىڭ ءۇش ۇستانىمى - مۇناي  مەن گاز ءوندىرۋ, جاڭا كەن ورىن­دارىنا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى ونىڭ قورىن مولايتۋ جانە الەۋمەتتىك ارىپتەس­تىك­تى نىعايتۋ بو­لىپ تابىلادى. اكتسيونەرلىك قوعام­دا قالىپتاس­قان يگى ءداستۇر – ءوز­دەرىنىڭ قول جەت­كەن تابىستارىن سارالاپ, بو­لاشاق دامۋ جولدارىن انىقتاپ وتى­رۋ. سونداي-اق,وندىرىستىك كور­سەت­كىش­تەردى جەتىقات جەردىڭ اس­تىن­دا قۇپيا ۇستاماي جۇرتشى­لىق­تى حاباردار ەتۋ, بۇل باعىتتا اشىقتىق قاعيداتىن ۇستانۋ دا وسى كاسىپ­ورىن­عا ءتان تاجىريبە. «سنپس-اقتو­بە­مۇنايگاز» اق باس دي­رەكتورى سيۋي كەتسيان رەسپۋبلي­كا­لىق جانە ايماق­تىق دەڭگەيدەگى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىل­دەرىمەن كەزدەسىپ,  وسى باعىت­تا اشىق اڭگىمە وتكىزۋى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. اڭگىمەسىنىڭ القيس­ساسىن كومپانيانىڭ بۇقارا­لىق اق­پارات قۇرالدارىنا كوزقا­را­سى­نان باستاعان كاسىپورىن باسشىسى جۋرناليستەرگە كومپانيانىڭ تىرشىلىك تىنىسى مەن جۇمىسىن كور­سەتۋدەگى ەڭبەكتەرى ءۇشىن العىس ايت­تى. سونداي-اق, باق-تىڭ كوم­پا­نيانىڭ ءيميدجىن نىعايتۋدا ءۇل­كەن ءرول اتقاراتىنىن, شىنشىل سىننىڭ دا پايداسى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سيۋي كەتسياننىڭ ايتۋىنشا, كوم­­پانيا ايماقتىق يندۋستريا­لان­­دىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن ءۇش بىردەي جوبانى بۇگىن-ەرتەڭ پاي­دا­لانۋعا بەرۋگە دايىندالۋدا. وتكەن جىلى سولتۇستىك ترۋۆا كەن ور­نىندا جىلىنا 3,5 ميلليون توننا مۇناي دايىندايتىن كەشەندى سى­عىم­داۋ ستانساسى, جا­ڭاجول كەن ورنىندا جىلىنا 4 ميلليون توننا شيكى مۇناي دايىندايتىن  ءتور­تىنشى زاۋىت ءجا­نە وڭتۇستىك جاڭاجولدا جىلىنا جەر قاباتىنا 1,5 ميلليارد توننا گاز ايدايتىن ستانسا ىسكە قوسىلدى. – 2010 جىل تۇتاستاي العاندا كوم­پانيا ءۇشىن وتە ماڭىزدى كە­زەڭ بولدى. الەمدىك ەكونوميكا ءوزىنىڭ قۇرىلىمدارىن  ۇدايى ءوز­گەر­تىپ وتى­را­دى, قارجى نارىعى كەڭەيە تۇسۋدە. قارجى داعدارىسى  سالدارى ءالى  جو­يىلا قويعان جوق. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ءۇل­كەن ۇجىم قويان-قولتىق ىنتىماق­تاسا جۇ­مىس ىستەپ, العا قويعان مىندەتتەردى ويداعىداي ورىندادى دەۋگە تو­لىق نەگىز بار, – دەدى ول. كومپانيا كاسىپورىننىڭ بو­لا­شاقتا دامۋى ءۇشىن شيكىزات قو­رى­نىڭ مول بولۋى قاجەتتىگىن ءال­دە­قا­شان تۇسىنگەن. سوندىقتان دا دايىن اسقا تىك قاسىق بولماي, جا­ڭا كەن ورنىن  بارلاۋ جانە ىزدەستىرۋ با­عىت­تارىن ۇستانىپ وتىر. سوڭعى ون جىل ىشىندە بۇل با­عىتتا كوپتەگەن جۇمىستار ءجۇ­زەگە اسىرىلدى. سو­نىڭ ءناتي­جە­سىندە قازىردىڭ وزىندە ەكى باعىتتا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. وتكەن جىلدىڭ قو­رى­­تىندىسى بويىنشا ناقتىلان­عان الىناتىن مۇناي كولەمىنىڭ قورى ءوندىرۋ كو­لەمىن جىلىنا 6,5 ميلليون تون­ناعا جەتكىزۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەردى. وسىن­داي ىرگەلى ىزدەنىستەر مەن جۇ­مىستى ۇيىمداس­تىرۋدى جەتىلدىرۋ ناتيجەسىندە  «سنپس-اقتو­بە­مۇنايگاز» اق 2009 جىلى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت  6 ميلليون 50 توننا مۇناي ءوندىردى. ال 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش بىل­تىر­عىدان تاعى دا 50 مىڭ تون­ناعا ارتتى. جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ مەن يگەرۋدە دە تيىمدىلىك ايتار­لىق­تاي جوعارى بولىپ وتىر. ال كۇر­دەلى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا سالۋدا دا كاسىپورىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. – 2009 جىلى 688 ملن. دوللار ينۆەستيتسيا يگەرىلدى. ال 2010 جى­­لى 900 ملن. دوللار ينۆەستيتسيا سالۋ جوسپارلانعان-دى. جىل اياعىنا دەيىن 860 ملن. دوللاردان استام قارجى يگەرىلدى. ينۆەس­تي­تسيالىق قارجىنى ۇنەمدەۋگە ءبىز تەحنولوگيالىق ۇدەرىس­تەردى وڭ­تاي­­لان­دىرۋ, جوبالىق-سمە­تالىق قۇ­جاتتاردى, قۇرىلىمدار  ءجا­نە تەح­نولوگيالىق ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك. الايدا, جوسپارلى جۇمىس كولەمى تولىق ورىندالدى, – دەيدى سيۋي كەتسيان مىرزا. كومپانيانىڭ بۇدان دا تا­بىس­تى جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتەتىن جوعارىدا ايتىلعان ءۇش ين­ۆەس­تي­تسيالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا تۋرا­لى دا كاسىپورىن باسشىسى تاراتىپ ايتىپ بەردى. وزدەرى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا باستاماشى بولعان بۇل جوبالاردان كومپانيانىڭ كۇتەرى مول. يگىلىگى مول ينۆەستيتسيالىق جوبالار جىلدىق قۋاتى 3,5 ميلليون توننا مۇناي دايىندايتىن سول­تۇستىك ترۋۆا كەن ورنىنداعى كەشەندى سىعىمداۋ سورعى ستانساسى – نەگىزىنەن سورعى ستانساسى قۇرى­لى­سى مەن گازدى سىرتقا تاسىمالداۋ جانە سىعىمداۋ قوندىرعىسىن بىرىكتىرەدى. ستانسانىڭ وندىرىستىك قىز­مەتىنە مۇناي ۇڭعىماسىنان گاز سۇيىقتىق قوسپاسىن باسىمدىقپەن قابىلداۋ, گاز سۇيىقتىق ەكى فازالى كوپ ساتىلى گەرمەتيكالىق ءبولىنۋ, گاز بەن سۇيىقتىقتى جەكەلەپ ولشەۋ, سونداي-اق گاز بەن سۇيىقتىقتى سىرت­­قا ايداۋ ءۇشىن جەكە  تىعىزداۋ جاتادى. ءبولىنىس ۇدەرىستەرى وتكەن­نەن كەيىن قۇرامىندا سۋى بار مۇناي جاڭاجول كەن ورنى قۇبىر جەلىلەرى ارقىلى ورتالىقتاندى­رىل­عان تازالاۋ جۇرگىزىلەتىن №4 مۇناي دايىنداۋ زاۋىتىنا جونەل­تىلەدى. بۇل نىساندى  پايدالانۋعا بەرۋ سىرتقى رىنوكقا ساپالى تاۋار­لى گاز بەن مۇناي جەتكىزۋدىڭ كولە­مىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنايعا ىلەسپە گازدان ايىرىل­عان شيكىزات  بيىلعى باستى جوبا­لار­دىڭ ءبىرى -№4 مۇناي دايىنداي­تىن زاۋىتقا ايدالادى. مۇندا مۇناي ءتيىستى ستاندارتتارعا جەتكىزىلىپ, ما­گيسترالدى مۇناي قۇبىرلا­رىنا اي­دالادى.  ونىڭ جىلدىق قۋ­ات­­­­تىلىعى 4,0 ملن. توننا قارا ال­تىن دايىن­داۋعا نەگىزدەلگەن. ال قۇ­رىلىس قۇنى 16 500,0 ملن. تەڭگە قۇرايدى. زاۋىت – قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇر­عان جاڭاجول كەن ورنى مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ تەحنولوگيالىق نىسا­نى. ول – جاڭاجول جانە سولتۇستىك ترۋۆا كەن ورىندارىنىڭ مۇنايىن دايىنداۋعا ارنالعان. سولتۇستىك ترۋ­ۆا كەن ورىندارىنداعى ۇڭعى­مادان شىعاتىن مۇناي سۇيىقتىعى قوسپاسى مۇناي جيناۋ ماگيس­ترالدى قۇبىر جەلىلەرى ارقىلى سى­عىمداۋ سورعى ستانساسىنا تۇسە­تىن بولادى, وندا قوسپا ەكى فازالى بولىنۋدەن وتەدى. ۇدەرىسى جۇرگەننەن كەيىن ىلەسپە گاز قاباتقا تازار­تىل­ماعان گازدى سىعىمداۋ ستانساسىنا ايدالاتىن بولادى, ال بولەكتەنگەن قۇرامىندا سۋى بار مۇناي قۇبىر جەلىلەرىمەن №4 مۇناي دايىنداۋ زاۋىتىنا ازىرلەۋ ءۇشىن جونەلتىلەدى. بۇل نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ ناتيجەسىندە كومپانيا تالاي جىل­دار بويى الاۋعا جاعىلىپ كەلگەن گازدى بۇقتىرىپ قانا قويماي, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ماسەلەسىن تۇبە­گەيلى شەشەدى. جاڭا نىساندى ىسكە قوسۋ سونداي-اق, اتموسفەراعا زيان­دى قالدىقتاردىڭ شىعۋىن ەلەۋلى تۇردە تومەندەتۋگە جانە مۇناي ءون­دىرۋ اۋماعىندا ەكولوگيالىق احۋال­دى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وكىنىشكە قاراي مۇنايعا ىلەسپە گاز رەسەيدىڭ تۇتىنۋ جۇيەسىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر, بۇل كوگىلدىر وتىن­دى وتكىزۋ ءوندىرۋ كولەمىنەن كەيىن قالىپ كەلەدى, ەن بايلىقتىڭ پاي­داسىن تولىق كورە الماي وتىر­عا­نىمىز دا سوندىقتان. قاباتقا تازارتىلماعان گازدى سىعىمداۋ بويىنشا كومپرەسسورلىق ستانسا – ءوزىنىڭ نەگىزگى وندىرىستىك قىز­مەتىندە كەن ورنىنان ىلەسپە گازدى قۇرعاتۋ جانە تىعىزداۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزەدى. قۇرعاتۋ شارا­سىنان كەيىن تابيعي گاز تارامدار بويىنشا گاز تىعىزداۋ ۇڭعى­ماسى ساعاسىنا كەلىپ تۇسەدى. كومپانيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعا گاز­­دى الاۋعا جاعۋعا بەلگىلەنگەن ليميت 330 ميلليون تەكشە مەتر بولسا, قازىر 300 ميلليون تەكشە مەتردەن ازداۋ قۇرايدى, ءبىراز كەمىتۋگە ال­عىشارت جاسالۋدا. قاباتقا گازدى قاي­تا ايداۋ ستانساسىنىڭ تيىمدىلىگى سوندا تابيعي ورتاعا ىلەسپە گازدىڭ قال­دىقتارى شىعۋىن ازايتادى ءجا­نە قاباتتارداعى قىسىمدى ۇستاپ تۇرادى. مۇنى تابيعي گاز قويماسى دەسە دە بولعانداي. جەر قاباتىنا ايدالعان گازدى كەز كەلگەن ۋاقىتتا يگىلىككە جاراتۋعا ابدەن بولادى. وسى ءۇش ينۆەستيتسيالىق جوباعا جۇمسالاتىن قارجى 350 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. قازىر وسى نىسانداردىڭ قۇرىلىس جۇمىس­تا­رىن­دا 2 مىڭ ادام, سونىڭ ىشىندە 250 قىتايلىق مامان ەڭبەك ەتەدى. قى­تايلىق ماماندار ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ­دە, نى­سان­دار پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ەلدەرىنە قايتادى. بۇل نىسان­دار ىسكە قوسىلعاندا جاڭا 150 جۇ­مىس ورنى اشىلادى. الەۋمەتتىك ارىپتەستىككە ادالدىق كومپانيا 2009 جىلى عانا دە­­مەۋ­شىلىك-قايىرىمدىلىق شا­را­­لا­رىنا 783 ملن. تەڭگە ءبو­لىپ, جىل قورىتىندىسى بو­يىنشا  «سنپس­-اق­توبەمۇنايگاز» اق «ءۇز­­­­دىك الەۋ­مەتتىك جوبا» نومي­ناتسيا­سىن­دا «پارىز» – بيزنەستىڭ الەۋمەت­تىك جاۋاپكەرشىلىگى بو­يىن­شا مەم­لەكەتتىك كونكۋرستىڭ لاۋرەا­تى اتاندى. الەمدىك قارجى داع­دارىسىنىڭ بەتى قايتا باس­تاۋى جانە مۇناي باعاسىنىڭ ءسال دە بولسا كوتەرىلۋى كومپانيانىڭ ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ جاق­سارا تۇسۋىنە ىقپال ەتتى. بۇل كاسىپ­ورىننىڭ الەۋمەتتىك ءما­سە­لەر­دى شەشۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزدى. كومپانيا  بىلتىردىڭ وزىندە  جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكا­قى­سىن ەكى رەت كوتەرىپتى. سونداي-اق, ۇجىمدا مۇقتاج جاندارعا كو­مەك-قولداۋ كورسەتۋ شارالارى ءجۇ­يەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2010 جىلى ەلباسىنىڭ جارلى­عىمەن 2008 جىلدان بەرى وتكى­زىلىپ كەلە جاتقان بيزنەستىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى بويىن­شا «پارىز» كونكۋرسىنا قاتىسقان 434 كومپانيانىڭ ىشىنەن «سنپس­-اقتوبەمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قو­­عامى جەڭىمپاز بولىپ, گران –پري سىيلىعىن يەلەندى. «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» شىققان اكتسيونەرلىك قوعام وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني سالاسىنا كوپ­تەپ قارجى ءبولىپ كەلەدى. – ەلباسى قولىنان مۇنداي جوعارى دارەجەلى سىيلىقتى الۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. سونداي-اق, بۇل تەك ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ عانا جەڭىسى ەمەس, بۇكىل وبلىس تۇر­عىندارىنىڭ تابىسى. اقتوبە وبلىسىنداي قازىنالى ءوڭىر بولماسا, ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ دا بول­مايتىنىن سەزىنەمىز. بۇل سىي­­لىق ءبىزدى جاڭا تابىستارعا جەتەلەيدى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى بۇ­رىن­عىدان دا ارتتىرا تۇسەدى. مۇ­نايلى وڭىردەگى الەۋمەتتىك ءما­سە­لەلەردى شەشۋگە بۇدان بىلاي دا اتسالىسا بەرەمىز. ءبىزدىڭ  كومپانيا دەمەۋشىلىك-قايىرىمدى­لىق شارالارىن جاساۋدان ەشقا­شان دا باس تارتقان ەمەس, بۇل قىزمە­تى­مىزدىڭ ماڭىزدى بۋىنى بولىپ تابىلادى. «سنپس-اقتو­بە­مۇ­ناي­­­­­­­­­­­­­گاز» اق مەن وبلىس اكىم­دىگى ارا­سىندا جاسالعان الەۋمەت­تىك-ەكو­نو­ميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق تۋ­­رالى مەموراندۋمعا سايكەس بىل­تىر 600 ميلليون تەڭگە ءبولىندى, – دەيدى  سيۋي كەتسيان. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, ءبىر اۋ­ىل­­عا 320 ميلليون تەڭگەگە ءما­دەنيەت ءۇيى سالىنىپتى, ەكى وت­با­سىعا ءپا­تەر ساتىپ اپەرىلىپتى. سونداي-اق, كەن ورىندارىنا تاياۋ ورنالاس­قان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىن­دا­رىنا دا تۇراقتى تۇردە الەۋمەتتىك كو­مەك كورسەتىلەدى ەكەن. جالپى, كوم­پانيانىڭ الەۋ­مەتتىك كومەككە, قا­يىرىمدىلىق شارالارىنا ءبول­گەن قارجىسى جىل اياعىنا دەيىن 1 ميل­ليارد تەڭ­گەدەن اسىپ ءتۇستى. كا­­­سىپورىن ءوڭىر تۇرعىندارىنا مۇ­ناي­عا ىلەسپە  گازدى ارزان باعا­مەن جەتكىزىپ بەرۋدە. ءبىر مىڭ تەكشە مەتر گازدىڭ وزىندىك قۇنى 100 دوللار بولسا, ورتاشا وتكىزۋ با­عاسى 14,3 دول­لاردى قۇرايدى ەكەن. وسى­نىڭ وزىنەن-اق, اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ادامدارعا جاساپ وتىر­عان جاق­سىلىعىنىڭ قانشاعا تۇسە­تىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. بىراق, ادام­دار­دىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا سەلقوس قا­را­مايتىن, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە تۇسىنەتىن كوم­پانيا باسشىلارى مۇنداي شى­­­­­­­­­عىنداردى شوتقا قاعىپ جات­پايدى, كەرىسىنشە جىلدان-جىلعا قايىرىمدىلىق شارالارىنىڭ اۋ­قىمىن كەڭەيتىپ, ولارعا ءبو­لىنەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋگە نيەتتى. وتكەن جىلى «سنپس-اقتوبە­مۇنايگاز» اق-دا سپورتتىڭ سەگىز ءتۇرى بويىنشا اۋقىمدى تۇردە سپارتاكيادا ءوتتى. ەكى كۇنگە سو­زىلعان بۇل ۇلكەن شاراعا اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ بارلىق ءبولىم­شەلەرىنەن جۇمىسشى-قىزمەت­كەر­لەر قاتىستى. قوعام باسشىلىعى اتالعان شارانى وتكىزۋگە, سىي­لىق­تار الۋعا قوماقتى قارجى ءبولدى. وسىنىڭ ءبارى جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك ءونىم­دىلى­گىن ارتتىرۋعا, ۇجىمدا سالامات­تى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋدا دەسەك ارتىق ايتقان­دىق بولا قويماس. ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى.