حيباكسۋيا

حيباكسۋيانىڭ ەسىك الدىنا شىعىپ, ەكى يىعى سالبىراپ, بەلى بۇگىلىپ, بۇكشيىپ وتىرعانىنا تۇپ-تۋرا ءبىر ساعات بولدى. ۋاقىتتى تىق-تىق ەتكەن سا­عات تىلىمەن ەسەپتەپ, ءومىردىڭ ءبىر ءساتىن دە نە ارى, نە بەرى بوسقا وتكىزبەيتىن ادام ءۇشىن بۇل تاۋلىككە پارا-پار مەرزىم. بوس ۋاقىت, سەندەلباي ءجۇرىس دەگەن جاراتقاننىڭ وسى ءبىر قاراپايىم پەن­دە­لەرىندە بولا قويمايدى. بولا قالعان كۇندە تاۋ­عا شىعۋ, تەڭىزگە ءتۇسۋ, تەننيس ويناۋ, ايتەۋىر, بوس ۋا­قىت دەگەنىڭ جەر باسىپ جۇرگەن جاننىڭ جاق­سى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك. حي­با­ك­سۋيا­نىڭ شىن اتى – تاكەشي. حيباكسۋيا – ۇكىمەت بەر­گەن اتى. بۇل – قانىندا اسا قاۋىپتى ەلەمەنت بول­عان­دىقتان ۇكىمەتتىڭ تەكسەرىستەن كەيىنگى تىركەۋى. ءنومىرى – 45. قوعامعا زيانى تيمەۋ ءۇشىن اتىن اتاپ ايتىپ, الدىن-الا جۇرتتى حاباردار قىل­عا­نىنا ول ىرزا. ويتكەنى, بۇل ەلدە ەشكىم دە ءبىل­مەس­تىكتەن باز كەشپەۋى كەرەك, قاۋىپتى ەلەمەنت­كە ەسكەرتۋ جاساۋ مەملەكەتتىڭ مۇددەسى. حيباكسۋيالار كوپ ەمەس, «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» عانا. ولاردىڭ قاندارى جازىلماس كەسەلگە ۇشى­راپ, ۇرپاقتىڭ امان-ساۋلىعى ءۇشىن ءومىر سۇرە ال­مايدى دەگەن قورىتىندى بار. ءبىر ءتاۋىرى, ول ءۇي­لەنگەننەن كەيىن بەردى بۇل ءنومىردى. الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ مەكەمەسىنىڭ وكىلى ۇيگە كەپ قول قويدىرىپ اپ, العاشقى قامقوراقىسىن تولەدى ءجا­نە ۇكىمەت اتىنان كەشىرىم ءوتىندى. «ءومىر بويى ۇكىمەت قامقورلىعىندا بولاسىز», – دەدى ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي سيدام قىز. سوسىن قوس الا­قا­نىن ماڭدايىنا تاقاپ, ءيىلىپ, كوتكەنشەكتەپ شى­عىپ كەتتى. بۇل ەلدە ايەل بالاسى ەركەكتىڭ ال­دىن­دا شالت بۇرىلىپ, سىرتىن بەرىپ شىقپايدى. ەرەجەگە بەرگىسىز سالتتى ەشكىم دە بۇزبايدى. ەر­تە­ڭىنە كەلگەن پسيحولوگ: «ءسىزدىڭ قانىڭىز ۋلان­عان­مەن پەرزەنتسىز ەمەسسىز, ۇلىڭىز بار, بىراق ءسىزدىڭ قا­­نىڭىزداعى زارداپتىڭ ءۇشىنشى ۇرپاقتا قاي­تا­لا­نۋى انىق, سول سەبەپتى ەشكىممەن قۇدا بولا ال­ماي­تىنىڭىزدى اشىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ءويت­كەنى, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زياندى. يمپەراتور اتىنان كەشىرىم سۇرايمىن», – دەپ ءيىلىپ شىعىپ كەتتى. «اكەمنىڭ ولگەنىن دە ەستىگەنمىن, اشىعىن ايتقاننىڭ ءوزى جاقسى», – دەپ ءتا­كەشي كەلىپ-كەتكەن ورىمدەي قىزدىڭ سوزىنە ىرزا بوپ, اڭتارىلىپ, ارتىندا قالدى. – ءبىزدىڭ ماتسۋەدە قانشا حيباكسۋيا بار ەكەن؟ ءبىلىپ الىپ, ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ, بولاشاق ءۇشىن سولارمەن عانا قارىم-قا­تىناس جاساساق... ءومىردىڭ قىزىعى دەگەن بالا كورىپ, نەمەرە ءسۇيۋ ەمەس پە؟!» تاكەشي تاعاتسىز كۇتكەن اقپارات ۇزاماي گازەتكە شىقتى. ماتسۋەدە ءۇش حيباكسۋيا بار ەكەن. «دەمەك, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنبىز. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» ەمەس پە. ەندى بىزگە وزدىگىنەن ەشكىم دە جولاي قويماس». سول بۋرىل بومبا جارىلعاندا تاكەشي ومىرگە كەلىپتى. ساڭىراۋقۇلاق بوپ اسپانعا ورلەگەن ءتۇ­تىن­دى كورگەن جوق, بىراق ۋلى زات قورعانىشى جوق ءسابي قانىنا انانىڭ سۇتىمەن كىرىپ, توتىعىپ, تۇ­رىپ قالىپتى. شەشەسى ناگاساكيدەگى اكە-شەشە­سى­نىڭ قولىندا ەدى, شال مەن كەمپىر ولگەسىن ماتسۋەگە كەلدى. بۇل – ەسكى استانا كيوتوعا جاقىن وبلىس ورتالىعى. ناعاشىلارىنا جاقىن ناگاساكيدىڭ قى­زىنا ۇيلەنىپ ەدى, جۇبايى دەرتتى بوپ ءىلىنىپ-سالىنىپ ءجۇرىپ, بىلتىر جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر شاعى جەتتى. ۇل قالدى ارتىندا. «التىن اسىقتاي ءوزى, – دەپ تاكەشي ءتىسى اقسيا ك ۇلىمسىرەدى. – التىن اسىق­تاي عوي». ەكى جىل بۇرىن جيىرماعا تولدى. جيىرما جىلدىقتى اتاۋ – بۇل ەلدەگى ەرەكشە سال­تانات. شەشەسى بايعۇس تا كورىپ كەتتى با­لا­سىنىڭ كامەلەتكە تولعانىن. سونداعى ءوزىنىڭ ءولىپ-ءوشىپ بيلەگەنى شە. ومىرىندە ءدال سولاي تەرلەمەگەن شىعار. ءتىپتى, تەحنيكا جەتىلمەي تۇرعان قالىس زاماندا دا ءيىلىپ كۇرىش ورىپ ءجۇرىپ, ءدال بۇلاي تەر­لەمەگەن بولار. «مىنا حاباردىڭ كەنديدىڭ جيىرما جىلدىعىن تويلاعاننان كەيىن جەتكەنى قان­داي جاقسى بولدى. ايتپەسە, بالانىڭ ساعىن سىندىرىپ... بىراق, ءبىزدىڭ كەندي اناۋ-مىناۋعا سىن­بايدى. وزىمە تارتقان عوي, – دەپ ماقتانىپ قويدى. – ايتەۋىر, سونىڭ قانى تازا بولسىن. ۇكى­مەت ماعان ەشكىممەن قۇدا بولما دەپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ قامىن ەسكەرتىپ وتىر. ەكى جاق بىردەي وكىنىشكە قالماسىن دەگەندەرى عوي. ءازىر كەندي ءدىن امان. شەتەلگە شىعىپ ءجۇر». تاكەشي ۇكىمەتكە ىرزا بولدى. اشىپ ايتىپ, كىمنىڭ كىم ەكەنىن ال­دىن-الا ەسكەرتكەنىنە ءجۇدا كوڭىلى قۋناق. «ەرتەڭ بىرەۋمەن جىبەك ءجىپ جالعاپ, قۇدا بولىپ جاتسا, ارعى كۇنى مەنىڭ حيباكسۋيا ەكەنىمدى ءبىلىپ, تەرىس اينالىپ جۇرسە, ومىردەگى وكىنىش دەگەن سول عوي. ۇكىمەتكە راحمەت, ءبارىنىڭ الدىن العان». حيباك­سۋيا­نىڭ ءتىزىمى شىققان سول گازەتتى وقىعاننان كەيىن, كوڭىلجاقىن بوپ جۇرگەن كوپ ادام قاتىناس­پاي قويدى. كەزدەسە قالسا, قولىن بەرمەيدى, قو­لىڭ­دى سوزساڭ, المايدى. تاكەشيدىڭ تەرىسى ارقى­لى بىردەڭە جۇقتىرىپ الام دەپ سەكەمدەنەدى, ءسىرا. ادام عوي, ادامنان ەشتەڭە ارتىلماعان. ءاي­تەۋىر, يىلۋدە شەك جوق. «جۇرتىم يىلۋدەن جازباسا بولعانى» دەپ ءوز كوڭىلى وزىنە توق. ەڭ باستىسى, ەلىنە ىرزا. سول بۋرىل ءتۇتىن اتومنىڭ ءتۇسۋى ەلىم­نىڭ السىزدىگىنەن بە دەپ ويلاۋشى ەدى, سويتسە بۇل تۋعان ەلىنىڭ بەتىنە تۋرا قاراي الماي تايساق­تا­عان­داردىڭ تىرلىگى ەكەن. السىزدەردىڭ ارەكەتى. بۇ­نىڭ ەلىنەن تاڭداي قاعا وتىرىپ تايساقتاي­تىن­دار از ەمەس. «وسىعان جەتكىزگەن حالقىما شۇكىر» دەپ ەسىك الدىنداعى سارى ەگىسكە شاتتانا قارادى. بي­ىلعى ەگىن جامان بولعان جوق. سۋ جەتكىلىكتى. تو­پىراق تازا. ءۇيدىڭ توبەسىنە دە ەكتى كۇرىشتى. «بالام ەكەۋمىزگە جەتىپ ارتىلادى, قالعانىن ۇكى­مەتكە وتكىزەمىز. كەندي كوبىنە شەتتە ءجۇر عوي. قا­زاقستان دەگەن جاقسى بولدى وزىنە. سونداي ەتەك-جە­ڭى كەڭ حالىق دەيدى...». تاكەشي قايىڭ ساپتى كەت­پەنىنىڭ ءجۇزىن الاقانىمەن سيپاپ, شۇعامەن وراپ, ءۇيدىڭ ءبىر بۇرىشىنا تىگىنەن قويدى. «كەلەسى جىلعا دەيىن دەمال», دەپ كوڭىلى كەمسەڭدەدى. – «كەلەسى ماۋسىمعا دەيىن امان-ەسەن جەتكىزە گور», دەپ اسپانعا قارادى. جاڭا تۋعان اي سىزىق بوپ تار­تىلىپ, كوڭىلىن دەمدەدى. ءۇي توبەسى دە جاي­قا­لىپ تۇر. بىتىك ەگىنگە تەك ءجۇزى وتكىر وراق كەرەك. ءتا­كەشي تۋا ءبىتتى ديقان. اتى دا, زاتى دا توپى­راق­پەن ءبىر تۋعان. ءونىمدى سەپكەننەن باستاپ ورعانعا دەيىن قاسىنان ەگىس ماماندارى مەن ەگىن ەگۋدى جا­ڭا باستاعان جاستار شىقپايدى. سولار قازىر سيرەدى. بارىنە كىنالى سول گازەتتەگى حيباكسۋيانىڭ ءتىزىمى مەن تەلەديداردان ايتىلعان اقپارات. «ولارعا ىر­زا­مىن, – دەپ تاكەشي كوڭىلىن توق سانادى, – ەرتەڭ بىرەۋى بولماسا بىرەۋى جاماناتقا ۇشىراپ قاپ جۇرسە... قان تازالىعىن ساقتاۋ كەرەك». وسى مەزەت كەنديمەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان جان دوسى كيۋدوسي قاقپادان جايراڭداپ كىرىپ كەلە جاتتى. قوس قولىن كوكىرەگىنە قويىپ ءيىلدى دە, «ەرتەڭ كەندي كەلەدى», – دەدى. ءجۇزى جايدارى. جاقىن­دىق­تان الىستاماي جۇرگەن جالعىز ءوزى. اكە-شەشەسى اندا-ساندا بولسا دا كەلىپ-كەتىپ تۇرادى. قالتا تەلەفون ارقىلى بايلانىستى ۇزبەيدى. «كەل­سە كەلسىن, – دەپ ءماز بولدى اكە. – كەتكەنىنە جارتى جىل بولدى. قالتا تەلەفونمەن كۇنارا حابارلاسادى. بىردە بايقوڭىر, بىردە سەمەي, بىردە استانا دەگەن قالالاردا جۇرەدى. سول جاقتى جۇرت قىلعانىنا باس-اياعى ءۇش جىل بولدى. سول جاق­تىڭ شەككەن زاردابىن بىرلەسىپ زەرتتەيمىز, دەيدى. «تىلدەرى ۇقساس, ءبىز «پان» دەسەك, ولار «نان» دەيدى دەپ, بىلتىر ءتىپتى جاقىن تارتىپ كەلدى. ءبىزدىڭ تۇتقىن جاپونداردىڭ سول جاقتا سۇيەگى قا­لىپ­تى. ءبىزدىڭ ۇكىمەت سولاردىڭ سۇيەگىن وسىندا اكەلمەكشى, دەيدى. «اتا» دەگەن ءسوز ولاردا اقساقال, ءبىز­دە باسشى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءبارى اتادان ءتالىم الادى ەمەس پە. جاسىمىز الپىس ۇشتە. اتا جاسىنا ءوزىمىز دە جەتتىك قوي دەپ, ونىڭ جان سارايى كۇڭگىر ەتە قالدى. – ايتسا كەنديدە ءسوز كوپ. اداممەن ءتىل تابىسۋ, ەلگە جاعۋ – ءبارى وزىنە بايلانىستى. ادام تاعدىردى ءوزى جاسايدى». تاكەشي تۇڭعيىق ويعا بەرىلدى. «مەن دۇنيەگە كەلگەندە بۇ جەردە اتوم جارىلسا, ولار بەتى جامان جاۋدى جەڭىپتى. سونان بەرى جارتى عاسىردان اسا سۋ اعىپ, ءشوپ كوكتەپتى. جارتى عاسىردا جەر جاڭارماي ما, قان تازارماي ما؟ ءبىزدىڭ كەنديدى ول جاققا بۇلار قالاي جىبەردى ەكەن؟ ءسىرا, كەش قيمىلداسا كەرەك. مەن قارماقتارىنا كەش ىلىكسەم كەرەك. قارماققا ىلىككەن بالىقتىڭ ءبارى التىن ەمەس. ونىڭ ىشىندە سازانى دا, شورتانى دا, لاقاسى دا بار. پاتشا-بالىق جۇزەتىن سۋ بولەك بو­لادى» دەپ, تۋمىسىندا قاراپايىم ديقان شال كۇدىكتەنىپ قالدى. كوڭىلىن كۇپتى قىلعان وزىنە بەرىلگەن سول ءنومىر. №45. «ءوزىم تۋعان جىل – ءوزىمنىڭ قاۋىپتى ءنومىرىم. بۇل جالپى, ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ جەرىندەگى ءنومىر بولسا كەرەك. ماتسۋەدە ۇشەۋ-اقپىز عوي. مەن ءنومىرلى ادام بولعانىممەن بالام ءنومىرسىز. سوندىقتان ول جەر شارىن شارلاپ ءجۇر», دەپ اس­پان­عا قارادى. ءجى­ڭىش­كە اي جىل­جىپ كەلەدى. ءبىر ساعات تاپ­جىلماي وتىرۋ دەگەن – قىلمىس. ون ساۋ­ساقتى قي­مىل­دات­پاي بوس­تان-بوس وما­­­لىپ وتى­رۋ ءمۇ­گەدەككە عانا جا­راساتىن كو­رىنىس, بۇل جەردە ارباعا تاڭۋلى ءمۇ­گەدەكتىڭ دە ءوزى­نە ءتان جۇ­مىسى بار. «بىراق, بوس وتىر­عان جوق­پىن عوي», دەپ ول ءتاتتى قيال­دىڭ قا­يىعىن قايتا ەسىپ, ارتىنا قارادى. كەڭ قاقپانى سەرپىپ اشىپ, ءيىلىپ, ەمەن-جارقىن جۇزبەن ءبىر تامشى قانى كەندي كىرىپ كەلە جاتقانداي كورىندى. «بۇگىن بولماسا ەرتەڭ كەلەدى. دوسى ارنايى كەپ ايتىپ كەتتى عوي». شال ءنومىرلى ادام ەكەنىن ۇمى­تىپ, ءوزىن جەر بەتىندەگى ەڭ باقىتتى جان سەزىنىپ, ورنىنان تۇرىپ, قۇلشىنا ادىمدادى. قولىنا ورا­عىن الدى. ءتاتتى قيالعا بەرىلىپ, بيىلعى ەگىسكە قۇل­شىنىپ وراق سالعىسى كەپ تۇردى-تۇردى دا, «ەرتەڭ بالام ەكەۋمىز بىرگە سالايىق», دەپ اپ­تى­عىپ, الا­بۇرتقان كوڭىلىن اسپەتتەپ ورنىنا ءتۇسىردى. 45-ءشى ءنومىرلى حيباكسۋيا ءدال بۇگىنگىدەي ەشقاشان ارناسىنان اسىپ-تاسپاعان شىعار. *** جۇمىر جەردىڭ تاعى ءبىر بۇرىشىندا قۇدايعا قوي ايتىپ العان بىرەۋدىڭ جالعىز قىزى ساناگۇل ەگىلىپ, ەزىلىپ وتىر. ەت جۇرەگى بورشا-بورشا بوپ سونشا ەگىلەتىنى – ادامزاتتىڭ ايارلىعى, بەتپە-بەت كوز تۇيىستىرۋدەن قاشقان تۇراقسىزدىعى مەن ارزان سوزگە الدانۋى. جەتى اي قول ۇستاسىپ جۇرگەن جىگىتى كىشىبەكتىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ, اتا-اناسىن كوردى. اكەسى دۇڭكيگەن بىرەۋ ەكەن. نە دە بولسا اكەسى عوي. سول عوي ءبارىن بۇلدىرگەن. قىزىلجاردىڭ كوپ اكىم­دەرىنىڭ ءبىرى دەيدى. «مىقتى بولسا, ادامعا جاق­سى­لىق جاساسا, سول پەتروپاۆلوۆسكىنىڭ اتاۋىن قى­زىلجار عىپ وزگەرتپەي مە, ەڭ بولماسا, قالا ءىشىن­دەگى مير كوشەسىنىڭ اتاۋىن دا الىپ تاستاي الماي جالتاقتاپ وتىرعانىن ايتساڭشى. ءتىپتى بولماسا, بەيبىتشىلىك كوشەسى دەپ قازاقىلاماي ما؟!». قىز ءبىر كۇن ساياحاتتاعان قالانى كوز الدىنا اكەلدى, ىزاسى شوقتاي قوزىپ, الدەكىمنەن ءوش الماق تا ويى بار. «وزىنەن تۋعان بالاسىنىڭ تاعدىرىن وزگەرت­كەن­شە, مىقتى بولسا, حالىققا كەرەك نارسەلەردى وزگەرتپەي مە؟!» ساناگۇل بولماي قالعان قايىنا­تا­سىنا كۇيە جاعا باستادى. «مەنىڭ كىنام... – دەي بەرگەندە, «ءسالاماتسىز با!» – دەپ ورتا بويلىدان ءسال جو­عارى, دوڭگەلەك ءجۇزدى, قىسىق كوز جىگىت كىرىپ كەلىپ, ءبىر تال ساكۋرا گ ۇلىن قولىنا ۇستاتتى. – وسىندا كەپ قالىپ ەم... ساناگۇل, بۇگىن اسىعىسپىن. ءبىزدىڭ جۇ­مىس بايقوڭىر مەن ابىرالىنىڭ اراسىندا عوي», – دەپ تازا قازاقشا سويلەپ, بۇرىلا بەردى. دوڭگەلەك ءجۇزى, قىسىقتاۋ كوزى مەيىرىمگە تولى. «ءجۇزى جىلى ەكەن» دەگەن وسىنداي-اق بولار. بىرەۋدى قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ وتىرعان قىز قيالى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. «اسىعىسپىن. تاعى دا كەلەم», – دەيدى تازا قازاقشا. ءسويتتى دە, جۇرە بەردى. جون ارقاسى اشى­لىپ-جابىلعان ەسىكتىڭ ارعى بەتىندە قالدى. «وسىدان ءۇش اي بۇرىن قازاقشانى تەرىپ سويلەۋشى ەدى. ۇيرەنىپ قالىپتى. «كومپيۋتەرمەن ۇيرەنىپ ءجۇر­­مىن» دەدى عوي. «ءسىز قازاق ءتىلىنىڭ مامانىسىز, وزىڭىزدەن دە ۇيرەنەم», – دەپ ىرجيىپ ك ۇلىپ, ءازىل­دەگەن بولدى. قىز تەرەزەدەن ۇزىن پلاششىنىڭ ەتەگى دە­لەڭدەپ, ماشيناعا ءمىنىپ بارا جاتقان جىگىتكە قولىنا ساكۋرا گ ۇلىن ۇستاعان كۇيى قاراپ قالدى. بۇل ءسات كوڭىلىنەن جىگىتى كىشىبەك تە, ونىڭ اكەسى دە كولەڭ ەتىپ سىتىلىپ كەتتى. تاعى دا جەتى اي بىرگە جۇرگەن جىگىتىنىڭ جىڭىشكەگە دە, جۋانعا دا جات­پايتىن ءبىرتۇرلى داۋىسى قۇلاعىنا كەپ, دۇڭكيگەن اكەسىنىڭ ءوزى ەستىمەگەن ۇكىمشىل ءۇنى, ونىڭ الدىندا وقۋشىداي تىك تۇرىپ, ءسوزىن تىڭداعان پەرزەنتى ەلەستەدى. اكەسىنە ءلام-ميم دەپ جاۋاپ قاتا الماعان ءجى­گىتىنىڭ ىنجىق بەينەسىن قيالىمەن كورگەندە تەز-تەز باسىپ قىرلى ستاكانمەن سۋ اكەلىپ, قولىنا ۇستاپ جۇرگەن ساكۋرا گ ۇلىن سالىپ قويدى. بار مۇڭىن جەر تۇبىندەگى جاپون جەرىنەن ابىرالىعا اكەپ, وزىنە قاراي ءيىلىپ تۇرعان تابيعاتتىڭ وسى ءبىر تيتىمدەي وسكىنىنە شاققانداي ءسۇيىر ساۋساقتارىمەن يەگىن سۇيەپ, گۇلدەن كوزىن الماي بۇگىلىپ وتىر. ... – ابىرالىدان دە. بۇل – كۋرچاتوۆتىڭ ءتۇبى عوي. ەۋرازيا ورتالىعى. ءبىز جيدەبايعا بەلگى ور­ناتقانبىز ەۋرازيانىڭ ءدال كىندىگى دەپ. ماسكەۋدەن كىسىلەر كەلگەن. سوندا مەن دە بولعانمىن. سول ەۋرازيا كىندىگىنە قازىق قاعاردا ساناگۇل جيدەباي مەكتەبىنەن وقۋشىلاردى اپارىپ, قاز-قا­تار ساپ تۇزەپ تۇرعىزىپ, اباي ولەڭدەرىن وقىت­قان, ءان سالدىرعان. ماڭگىلىك دوستىق پەن جىگى بۇزىلماس باۋىرلاستىقتى جىرلاعان سول جەرگە الگىندەگى جاپون جىگىتى كەندي دە كەلگەن. سەمەي پوليگونىن زەرتتەۋشىنىڭ بىرىمەن سول جەردە تانىسقان. مەكتەپكە كەپ, قامقورلىق كومەك كورسەتىپ كەتكەن. ءبىر-ءبىرىنىڭ ەسىمىن سۇراعان, ەندى ۇمىتپاي قايتا كەلگەنىن قاراشى. – بۇل ءدال كۋرچاتوۆتىڭ ءتۇبى. ول جەردەگىلەر سەكسەن سەگىز پايىز قان اۋرۋىنا شالدىققاندار. ءازىر ەشكىم دە اتومنىڭ زاردابىنان قاشىپ قۇتىلا ال­مايدى. ۇرپاعىڭ مۇگەدەك بولادى. سەنىڭ دە, مەنىڭ دە ۇرپاعىم مۇگەدەك بولادى, – دەپ كىشىبەكتىڭ اكەسى تومارداي دۇڭكيگەن كۇيى كرەسلوسىن شىر اينالدىرىپ, بالاسىنىڭ بەتىنە بەتىن تاقاپ: – باسقا قىز قۇرىپ قالدى ما؟! – دەدى. – ورىستان الساڭ دا ابىرالىدان الما. اكەسىنىڭ داۋىسىن وزگەرتپەي بالاسى دا پەرزەنتتىك پارىزىن وتەپ تۇرىپ, ساناگۇلگە سول ءسوزدى بۇل­جىتپاي جەتكىزدى. قىز جىلامادى, جالىنبادى. تەك: «سەن مەنى ۇيىڭە بەكەر اپاردىڭ, مەن سەنى ءۇي­دە­گىلەرمەن بەكەر تانىستىردىم», – دەدى. كىشىبەك: «قاي­تەم ەندى, پاپام كونبەي تۇر عوي», – دەپ قوڭىزداي دۇڭكيىپ كەلە جاتقان جەلكەسىن قاسىدى. «پا­پاڭ الدەقاشان ۇيلەنىپ, سەندەي ۇل تاپ­قىز­عان...». جۋرنالىن قولتىعىنا قىسىپ, ەدەندى ىزا­لانا باسىپ, كەلەسى ساباعىن وتكىزۋگە بەت الدى. سونان قايتىپ اكەسىنىڭ ءتىل العىش ۇلىن كورگەن جوق. جا­پون جىگىتىمەن ەكى رەت جۇزدەستى. الدىندا سول اكەلگەن شيە گ ۇلى, جاپوننىڭ ءرامىز اعاشىنىڭ گ ۇلى. ءار ماۋسىمدا ءارتۇرلى گۇل اشادى. كوكتەمدە قان­قىزىل, جازدا جاسىل نەمەسە قىزعىلتسارى, كۇزدە كۇلگىن نەمەسە قوڭىر تۇسكە ەنەدى. «ماعان ادەيى جاسىل ءتۇسىن سىيلاپ وتىر ما ەكەن مىنا جىگىت؟ كوك­تەي سول­عانىمدى سەزگەن-اۋ دەيمىن», دەپ قيالىنىڭ سوڭىن ءوزىن-ءوزى ىشتەي مۇجىگەن ازىلگە شاپتىردى. قىرلى ستاكانداعى جاپ-جاسىل بوپ تومەن يىلگەن گۇلگە قاراپ, كىرپىك قاقپاي مەڭىرەۋ كۇيدە وتىرىپ قالدى. *** دوسى ءدال ايتقانداي, كەندي اراعا تاۋلىك سالىپ, تۋعان ۇيىنە كەلدى. ءجۇزى جايدارى, جان-دۇنيەسىندە تورىعۋدىڭ تابى جوق, اعىنان اقتارىلىپ وتىر. «ول جاق قالاي؟» دەگەندە, «عارىشقا العاش ادام ۇشىر­عان جەردە ءجۇرمىن», – دەدى. اكەسى مىرس ەتتى. «ءوزىڭ ادام­زاتقا اتوم بومباسىن اشىق سىناعان جەردەنسىڭ عوي» دەگەندى ايتپادى. كەنديدىڭ دە ايتپاي ىشىنە بۇگىپ قالعانى از ەمەس. عارىشقا تۇڭعىش ادام ۇش­قان قازاقتىڭ جەرىندەگى ايلاقتى يەمدەنۋشى جات­جۇرت­تىقتاردىڭ اجەتحانانىڭ قالدىعىن تۇرعى­لىقتى حالىق سۋ ءىشىپ وتىرعان سىرداريا وزەنىنە اعىزۋى سەكىلدى ول جاقتىڭ استامشىلىقتارىن ىركىپ قالدى. – مەن كۇرىشكە وراق سالۋعا سەنى كۇتتىم, – دەپ, ءوزى ءبىرىنشى بوپ ايداي يىلگەن وراق ءجۇزىن بىرت ەتكىزىپ, سارى ساباققا تيگىزدى. ءبىر باۋدى ورىپ, باۋلاپ بو­لىپ: «بۇنى شەشەڭنىڭ ارۋاعىنا ارنايىق. بيىل­عى ناۋقاننىڭ قىزىعىن كورە الماي كەتتى», – دەدى. بالاسى كۇرىشكە وراق سالىپ ءجۇرىپ, بىرت-بىرت ەت­كەن مۇڭلى دىبىستىڭ استىندا كورگەن-بىلگەنىن ءبىراز اڭگىمە قىلدى. – تىلدەرى دە, قاندارى دا ءبىزدىڭ توپقا جاتاتىن حالىق ەكەن, – دەپ قازاقتى وزىنە تارتتى. كوڭىلدەرى كەڭ جايلاۋ, جاندارى جايباراقات... ول سول جاقتىڭ ءبىر قىزىنا كوڭىلى كەتىپ ءجۇر­گەنىن قانشا جەتكىزەيىن دەسە دە, ءوڭى-ءجۇزى قابىر­شىق­تانىپ, كەسەل جەڭە باستاعان اكەسىنە تىسىنەن شىعارىپ ايتا المادى. ءتىپتى, قىزدىڭ تۋعان جەرى دە اتوم بومباسى سىنالعان پوليگون ەكەنىن ويلاعاندا جۇرەگى ماي ىشكەندەي كىلكىپ, اۋزىنا تىعىلدى. سول اسىققان كۇيى قايتار جولدىڭ ارباسىنا وتىردى. اكەسىنىڭ ايتپاي قالعان قۇپياسى – حيباكسۋيا ءنومىرىن العاندىعى ەدى. «بىلسە ءوزى بىلە جاتار, جا­پانعا جار سالاتىن جاڭالىق ەمەس قوي», دەپ پەرزەنتىن وزىمەن تەڭ سانادى. كەتپەي جاتىپ جانى تىزىلداپ, جولىن توسقان دا جايى بار. *** مەكتەپ جانىنا ءبىر «دجيپ» كەپ توقتاپ, ىشىنەن كوكتەمدەگى ەتەگى دەلەڭدەگەن پالتوسىن اق كوستيۋمگە اۋىستىرعان جاپون جىگىتى شىقتى دا, بەرى قاراي اياڭدادى. «قولىنداعىسى نە؟ گۇل عوي. ساكۋرا. تاعى دا ساكۋرا». – ءسالاماتسىز با؟ – دەپ ءسال ءيىلىپ كىرىپ كەلدى. «ءيىلۋ بۇلاردىڭ ءۇردىسى. بىراق, ەركەكتىڭ يىلگەنى ءبۇرتۇرلى سەكىلدى. يىلمەيتىن كىشىبەگىڭ اناۋ ما؟» قو­لىندا ءۇش تال ساكۋرا. قىزعىلت تۇسكە ورانعان جاپىراقتار. – سىزگە ارنايى ماتسۋەدەن الىپ كەلدىم. ءبىزدىڭ جاقتا ساكۋرا گۇلدەدى, – دەپ قولىن سوزىپ, ۇسىنا بەردى. ول ساباعىنان ءيىلىپ, سولا باستاسا دا تاستاۋعا قيماي وتىرعان گۇلدىڭ سۋىن اۋىستىرىپ, ورنىنا جاپىراعى قىزعىلت ءتۇستى جاڭا گۇل قويدى. ءارلى-بەرلى جۇرگەندە كوزىن الماعان جىگىتتەن ىڭعاي­سىز­دانىپ, اياعىن ازەر باستى. – ەلگە بارىپ كەلدىم. اكەم امان. ەگىنىن جيناپ الدى, – دەگەندە ساناگۇل ك ۇلىپ جىبەردى. – تاعى قانداي جاڭالىق بار اۋىلىڭدا؟ – سابانتوي وتكىزدىك. اكەم توي بولسا قۋانادى. سەن تۋرالى ايتا المادىم, – دەپ جان-تانىمەن بەرىلە سويلەگەن جىگىتكە ءبىر قاراعاندا ءۇش تال ساكۋ­رانىڭ قىزعىلت ءتۇسى كۇنمەن شاعىلىسىپ, بويىنان ءبىر التىن ساۋلە شاشىراپ, بولمە ءىشى ايقۇش-ۇيقىش ساۋلەلى سىزىققا مالىندى. – كەندي, قازىر مەنىڭ ساباعىم. بۇگىن كەشكە كەل. مىنا جەردە, مۇعالىمدەر بولمەسىندە ىڭعايسىز... – ماحابباتقا پەداگوگيكا كەدەرگى كەلتىرە ال­مايدى, – دەگەندە, باتىل جىگىتتىڭ سوزىنە ءسۇيسىنىپ, كەشكى التىدا كلۋب الدىندا كەزدەسۋگە ۋادە بەردى. شىعىپ بارا جاتقاندا ۇستەل ۇستىندەگى ءۇش تال گۇلگە تاعى دا كوزىنىڭ استىمەن قارادى. بىلەگىندەگى 8-ءشى ناۋرىزدا كىشىبەك سىيلاعان بىلەزىك قىرلى ستاكانداعى قىزعىلت گۇلدىڭ استىندا شىرمالىپ, ماتالىپ, بىلەگىنەن بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, ءتۇسىپ جات­قانداي كورىندى. شەشىپ الىپ, الاقانىمەن ۋىستادى. «بۇنى قايدا قويسام ەكەن؟ وتكەن جولى ءبىر تال ەدى, بۇل جولى ءۇش تال. بۇل گۇل ولار ءۇشىن التىن بىلەزىك پەن كۇمىس جۇزىكتەن ارتىق قوي». – كۇتەمىن, – دەپ دوڭگەلەك ءجۇزدى جىگىت كۇرىش ءتىسى اقسيا ك ۇلىمسىرەدى. – جەتىدەن ءبىر ءمينوت كەشىكپەيمىن. *** ۋادە – اللانىڭ اتىمەن ايتىلار انت. بۇل جىگىت اللانىڭ اتىن ايتپاسا دا ءبىر ءتاڭىردىڭ بارلىعىنا سەنەدى, ادامدىقتىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋعا, اتا-با­بالارى وسيەت ەتكەن ونەگەنى كەرى بۇرماۋعا بارىن سالادى. ءبىر ەلدىڭ نانىن جەپ, سۋىن ىشكەسىن سول ەلدىڭ تىلىندە سويلەۋدى دە ادامدىق پارىز ساناپ, وزگەنىڭ كوڭىلىن تابۋعا تالپىنىپ كەلەدى. – اكەم بار. سىزدەرشە ايتقاندا پايعامبار جاسىندا. شەشەم جوق. اكەم زەينەتتە. مەنىڭ قىزىعىمدى, جەڭىسىمدى كورگىسى كەلەدى. سەن ما­عان تۇرمىسقا شىق, سا­نا­گۇل. ارعى تەگىمىز الىس ەمەس, ادامبىز عوي. ادام بوپ تۇسىنىسە بىلسەك, ءبىر ءومىر بارىمىزگە ورتاق ەمەس پە؟ – كەندي, سوندا قاي­دا تۇرامىز, سەنىڭ اۋى­لىڭدا ما, مەنىڭ اۋى­لىم­دا ما؟ – دەپ شول­جىڭ قىز ءتىلىنىڭ ءبىزىن سۇعىپ, قاراكولەڭكەدە سىناي قارادى. – ەكى جاقتا دا تۇرامىز. اۋەلى اكەمنىڭ العىسىن الىپ, ءبىزدىڭ ەلدە, قالاساڭ وسىندا. مەنىڭ مۇن­داعى جۇمىسىم ۇزاققا سوزىلادى. ءسىزدىڭ جەردى زەرتتەۋ مەنىڭ ەنشىمە ءتيدى عوي. – اكەڭ, مەنىڭ بولاشاق قايىناتام, باتاسىن بەرە قويار ما ەكەن؟! – مەن ءۇشىن ءبارىن ىستەيدى. مەن ونىڭ جالعاسىمىن. ءبىز قايدا ءجۇر­سەك تە ادامعا جاقسى بولسىن دەپ قىزمەت ەتەمىز. قىز ويلانىپ قالدى. جىگىت جان-تانىمەن سويلەپ كەلەدى, ونىڭ كوكىرەگىندە قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كورگەن سالقار كوسىلىس بار. – ومىردە ءبارى دە ادام ءۇشىن ەمەس پە. وندا بولاشاق اتام كەلىپ, قۇدا ءتۇسسىن. بىزدە سونداي سالت بار, – دەپ قىز كوكىرەگىندەگى ورىن­دالماي قالعان ارماننىڭ تۇ­ساۋىن تاعى ءبىر اعىتىپ, ىزا ارالاس ءتىل قاتتى. – ونداي سالت بىزدە دە بار. سىزدەردە شاينەك دەيدى, بىزدەردە ءشاي­­نەكتى وشاق دەيدى. قۇدالار ءشاي­نەكتى وتقا قويىپ, وشاقتى اي­نالىپ وتىرىپ ءبىر-بىرىنە ءشاي بەرەدى. كوڭىلىمىز وتتاي ىستىق بول­سىن دەگەننەن شىققان. قىز ءۇنسىز قالدى, جىگىت تە ءسوزىن دوعاردى. – بىزگە قورجىن ارقالاپ كەلەدى, قازاق قورجىنىڭ توق بولماسا وكپەلەيدى. – سانا, مەن ءۇش جىلدان بەرى وسىندامىن عوي. ءبارىن دە بىلەم. جىگىت «سانا» دەپ اتىن قىسقارتىپ ايتىپ, ەركەلەتە سويلەگەندە ول جالت قارادى. مۇعالىمدەر ءبول­مەسىندە قالعان ءۇش تال ساكۋرا گ ۇلى قاراڭعىدا كوز الدىن كەس-كەستەپ ءوتتى. – وندا بولاشاق قايىناتام قورجىنىن توق قىلىپ دايىنداي بەرسىن. جىگىت تەرەڭ دەمالىپ, قىزدىڭ نازىك ساۋساعىن ۇستادى. – ءبىزدىڭ جاقتىڭ اۋا رايى ۇناي ما؟ – دەدى ساناگۇل. – اۋا رايىن بولجاۋ ءبىر ءتاڭىردىڭ قولىندا. تەلەراديوداعى اۋا رايىن بولجاۋشىلاردىڭ ءسو­زىندە ابەستىك كوپ. اۋانى تازا ۇستاۋ ادامداردىڭ ءوز قولىندا. ءبىزدىڭ ءۇي دە كيوتاعا جاقىن. اكەم 45-ءشى جىلى تۋعان. ەكەۋى قويۋ تۇنگە سۇڭگىپ كورىنبەي كەتتى. قىز كەنديدەن ءبىر قاراما-قارسىلىق كورگەندەي بولدى. ول جەتى اي جانىندا جۇرگەن بۇرىنعى جىگىتىن ويلادى. جىگىت بولسا بۇ قىزدىڭ جان تازالىعى مەن ءور كوڭىلىن ءبىر كورگەننەن ۇناتىپ ەدى. ەكى پىكىردىڭ باسى ءتۇيىسىپ, ەكى ءناسىلدىڭ قوس جۇرەگى بىرگە سوعىپ, ەكى قۇرلىقتان اسىپ, قول ۇستاسپاققا بەكىندى. جىگىتتىڭ قالام ۇستاۋعا بەيىم جىڭىشكە ساۋساعى قىز ساۋساعىن قىسا ۇستاعاندا قارسىلىق بىلدىرمەي ءبىر-ءبىرىن بەلگىسىز تەرەڭ ءيىرىم تارتىپ بارا جاتتى. *** قازاقتار قۇدانى ەۋرازيانىڭ كىندىگى – جيدەبايدا كۇتىپ الدى. قىزدىڭ اكەسى قاسىنا اۋىلدىڭ اكىمىن ەرتىپ ەدى, ول كىندىك-قازىققا قول تيگىزىپ تۇرىپ, بۇنىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگىن قۇداعا تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. ءسال ەڭكىش تارتىپ, ءوڭ-ءجۇزى قابىرشاقتانىپ, قارتايا باستاعان تاكەشي ۇلان-عايىر كەڭ دالاعا قاراپ: «ءتاڭىر بەرە سالعان ەل ەكەن دە», دەپ قۇدالارىنىڭ جەرى قانداي كەڭ بولسا, كوڭىلدەرى دە سونداي ەكەن دەپ, ابدەن ءتانتى بوپ تۇردى. سول ءسات تامنىڭ توبەسىنە ەككەن كۇرىشتىگى, كەلەر جىلى بيىككە شىعىپ, سول جەردى باپتاۋعا شامام كەلەر مە ەكەن دەگەن تىمىسكى وي دا قۋ جانىن ءتىنتىپ ءوتتى; كەلمەسە كەندي مەن كەلىن بار عوي دەپ, اينالاسىنا ءبىر قاراپ قويىپ, كوڭىلىن توق سانادى. قۇدانى ادەيى اتقا مىنگىزدى. اياعىن ۇزەڭگىگە سا­لىپ, تاقىمى ەرگە تيىسىمەن جىلقى جانۋار جەلە جونەلدى. اۋەلى ءىشى اۋىرا باستاعان تاكەشي ءبىر كەزدە سارى جەلىسكە جانى ەلتىپ, كەڭ دالانىڭ تاۋ­سىلماس سارى جازىعىنا توياتتانا قارادى. «وسىنى كورسەتكەن تاڭىرگە ىرزامىن, ۇل بەرگەن تاڭىرگە مىڭ دا ءبىر ىرزامىن, كەندي بولماسا وسى جەردى كورەر مە ەدىم», دەپ وسىنشاما جازىق دالانىڭ بوستان بوس اقتارىلىپ, الاقان جايىپ جاتقانىنا تاڭعالدى. اكىمنىڭ اۋزى ءبىر جابىلار ەمەس. «ءۇش كۇندىك جول­دىڭ بۇگىنگى, سوڭعى كۇنىنە شاكىرت بالا بارىن سال­دى» دەيتىن اباي جۇرگەن جول – وسى», – دەپ تاعى دا تا­نىستىردى. «ءيا, جيدەباي وسى, اباي شەشەسىنە اسىعىپ جەتكەندە, «اۋەلى اكەڭە بارىپ سالەم بەر» دەيدى عوي اناسى», دەپ قۇدا ءارى كىتاپتى وقىعانىن, ءارى تەمىردەي قاتاڭ تارتىپكە ءتانتى بولعانىن ءبىلدىردى. ونى كەندي قازاقشا ءمىنسىز اۋدارىپ بەردى. با­لاسى اكەسىن ۇزاق جولعا ۇزاق دايىندادى. كورمەگەن ەلدىڭ سالت-داستۇرىنەن حاباردار ەتتى. سوسىن «وقيعا وتكەن جەر وسى جەر, ۇلىلاردىڭ شىققان جەرى وسى جەر» دەپ, «اباي جولىنىڭ» ءتورت كىتابىن تاۋىپ بەرىپ, تاكەشي ءتورت اي كىتاپتان باس المادى. ەندى سول كىتاپتاعى مايى شىققان جاز جايلاۋ كوز الدىنا ەلەستەسە, مىناۋ بۇتاسى قۋراپ, توپىراعى توزعان كەڭ جازىق كوڭىلىنە ءبىرتۇرلى كورىنىس بەرەدى. ءبى­راق, وڭ جاقتاعى اكىم مەن سول جاقتاعى اۋ­دارماشى ۇلى, ارتىنداعى باۋىزداۋ قۇداسى مەن جەكجات-جۇراعاتتاردىڭ داۋىسى توپىراقتى بورپ-بورپ باسقان ات تۇياعىنا ىلەسىپ, كوڭىلدىڭ كەڭدىگى دە جەردىڭ كەڭدىگىنە ۇقساس ەكەنىن كورىپ كەلەدى. «ءبىزدىڭ جەرىمىز تار بولسا دا كوڭىلىمىز كەڭ», دەپ ءوز حال-كۇيلەرىن ايتپاسا دا ات ۇستىندە ساراپتان وتكىزىپ قويدى. اۋىل اكىمى ءبارىن جەتكىزگەنمەن, بۇل جەردە جارتى عاسىرعا جۋىق زارداپتى جا­رىلىس بولعانىن ايتپادى, اۋزىن اشىپ ۇڭىرەيىپ جاتقان قازان شۇڭقىرلار ايتپاسا دا بۇ جەردە ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن قۇدانىڭ كوڭىلىنە تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ تۇردى. ول ءوز جا­نىنداعى قۇپيانىڭ دا بۇكتەۋىن جازباي بۇقپان­تايلاي بەردى. «ول جات-جۇرتقا ايتىلمايتىن سىر» دەپ قيالىن قىمتاپ, قۋىستانا بەرگەندە ورتا جولدا اتتان ءتۇسىردى. – كەڭ دالادا وتىرىپ دامنەن اۋىز تيەيىك, – دەدى اكىم. قۇدا قارا جەرگە جايىلعان داستارقان ءۇس­تىن­دەگى ىشەككە سىيماي تۇرعان قازىنى كورىپ: «اپىر­ماي, نە دەگەن مولشىلىق» دەپ تاڭعالدى. – ءبىز دە كوڭىلىمىزدى كورسەتىپ باعارمىز, بىراق جەرى تار ەلدىڭ ساۋساق سورعان سيداڭدىعى كورىنىپ قال­ماسا... – دەپ ءوزىن-ءوزى تەز توقتاتتى. – اركىم با­رىمەن بازار بولادى دا». اكىم سويلەپ وتىر. وزگەلەر ءۇنسىز. ول قۇدا كۇتكەندەرگە: «بۇل جەردە اتوم پوليگونى بولعا­نىن تىستەرىڭنەن شىعارماڭدار» دەپ ايتىپ قويعان-دى. كوزىنىڭ استىمەن قاراپ, تىستەنىپ قويعانى. – «مەنىڭ ءسوزىم ءسوز, قوي اۋزىنان ءشوپ الماي وتىرىستارىڭ وتىرىس-اق» دەگەندى بىلدىرگەنى ەدى. *** قۇدا قۇلقىن سارىدە تۇرادى ەكەن. ەسىك الدىنا شىعىپ, ارلى-بەرلى ءجۇرىپ, تاڭعى شايگە كەلگەنشە بىرنەشە شاقىرىم جولدىڭ تولەۋىن الماسا نە­عىلسىن. بۇلار قۇدانىڭ ۇيقىسى قانسىن, ابدەن تىنىقسىن دەپ, الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن ادام­نىڭ جان تىنىشتىعىن ويلاسا, قۇدا ەشكىم ويانباي تۇرعاندا تاڭعى تىنىق اۋانى جۇتىپ-جۇتىپ الىپ, جان سارايىن كەڭىتىپ جۇرگەندى كوڭىلى قالايدى ەكەن. كەشە دە ەستىپ ەدى, سول داۋىس بۇگىن دە قايتا­لاندى. «ءسىرا, وزدەرىنىڭ سالتتارى بولار» دەپ ويىن تۇيىقتاي بەرگەندە قاقپادان كىرىپ كەلە جات­قان كوزتانىس اۋىل اكىمىن كوردى. قاسىندا تۇرعان كەنديدەن «بۇل نە داۋىس؟» – دەپ سۇرادى. – بۇل – مەشىتتەن شىققان داۋىس. ازان شا­قىرىپ جاتىر. ناماز وسىلاي باستالادى. – وندا بارۋعا بولا ما؟ – تەك سىرتىندا تۇراسىز. ءدىنىڭ بولەك, دارەتىڭ جوق, – دەپ ەسكەرتتى. كەندي اكەسىنە ءوز تىلىندە ءسوي­لەدى. الدەن سوڭ قۇدا دارەت قۇماندى قولىنا ۇستاپ, اجەتحاناعا قاراي قۇنجىڭداپ كەتىپ بارا جاتتى. جولاي اكىم تاعى دا سويلەدى. – لەۆ تولستوي دەگەن ورىس جازۋشىسى ءناسىلى حريستيان بولا تۇرا مۇسىلمان دىنىنە كىرگەن. ونى سول ءۇشىن شىركەۋدەن قۋعان. – لەۆ تولستوي. «ۆوينا ي مير», – دەپ تاكەشي ورىسشا ايتىپ, كىتاپتى وقىعانىن ءبىلدىردى. – مەن دە 1945-ءشى جىلى تۋىپپىن. سىزدەردە سول جى­لى جاھان سوعىسى اياقتالدى عوي. – پايعامبار جاسىنان اسىپسىز, – دەدى اكىم. – ءيا, سىزدەردە پايعامبار, بىزدەردە بۋددا. ءدىننىڭ تازالىعىنا نە جەتسىن, – دەگەن كەزدە, «اللا» دەگەن داۋىستان كىلت تۇرا قالدى. «قانداي تازا داۋىس!» – اللا! – دەپ باۋىزداۋ قۇداسىنا قارادى. – قانداي تازا داۋىس! – پامدات قوي, – دەدى مەشىتكە باراتىن قۇداسى. تاكەشي كەمسەڭدەپ, اسىعىپ, العا وزدى. كوز جاسىن الاقانىمەن ءسۇرتىپ تاستادى. ول ادامزاتتىڭ تازالىعىنا ءتانتى ەدى. سونداي ادامداردىڭ قاسىندا جۇرگەنىنە ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماي كوڭىلى بوساپ, كوز جاسىنا ەرىك بەردى. – قۇدانىڭ كوڭىلى بوس ەكەن, – دەپ اكىم ساناگۇلدىڭ اكەسىنە قارادى. – قايتسىن. بۇنىڭ دا جالعىزى عوي, – دەپ, باۋىزداۋ قۇداسىن سىرتتاي جۇباتتى. *** ساناگۇلدى سىڭسىتىپ الىپ كەلگەسىن ماتسۋەدە ولاردىڭ قوسىلۋ تويى بولدى. حرامدا ساكە ۇرت­تاتىپ, نەكەلەرىن قيدى. تويدا قىرىق بەس ادام بولۋى كەرەك ەدى, قارا-قۇرانىڭ باسى قىرىق بەسكە جەتپەدى. تاكەشي تەكتەس ءنومىرلى ءۇش حيباكسۋيا كەلدى, سوسىنعىسى كەنديدىڭ دوستارى مەن تۋعان-تۋىستارى. ابىرالىدان كەلگەن قۇدالار قىرىق بەس ءتۇرلى تويتاماقتىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىن كۇتىپ, توزىمدەرى تاۋسىلدى. اساپ جەيتىن توق قازى مەن قويدىڭ كىلكىلدەگەن قۇيرىعى, سوراپتاپ ىشەر ءسۇت قاتقان قويۋ شاي بولماعاسىن تەڭىزدىڭ قارىن تويدىرماس ءشوپ-شالامىنان اۋەلى كوڭىلدەرى ءپاس تارتتى, سوسىن بۇلاردىڭ ءتىسىنىڭ سۋىن سورعان ساراڭ تىرشىلىگىنە قاراپ, اڭتارىلا ويعا شومىپ, «وسى بىزدىكى ىسىراپ ەمەس پە؟», دەپ وزدەرىن كۇت­كەندەردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, ىڭعايىنا كونە بەردى. كوبىنە كۇرىشتەن جاسالعان تۇزسىز تاماق الىستان كەلگەندەردىڭ اسقازانىن شىلاسا, قايدا بار­سا دا از سويلەپ, ءيىلىپ تۇرعان اق ەدەن كوڭىل­دەرگە ءتانتى بوپ قۇدالار ەلگە قايتتى. تاكەشيگە تويدان كەيىن كوپ جۇرت كەلىپ, «قۇتتى بولسىن» ايتتى. حيباكسۋياعا جولاۋعا بول­مايدى دەگەندى جەلەۋ عىپ, ونىڭ تويىنا قا­تىس­پاي­مىز دەگەندەر قۇداسىن جەر تۇبىنەن تاپقان دي­قان ازاماتقا كەشىرىم سۇراپ كەلدى, ءبىر جا­عى­نان, زارداپتى ادامنان اۋلاق جۇرىڭدەر دەپ ءوز­دە­رىن باقىلاۋعا العان بيلىكتەن سەسكەنىپ, كوزگە ءتۇس­كىسى كەلمەگەندەرىن ايتىپ, اعىنان جارىلدى. كە­لىن­نىڭ كورىمدىگىن بەرىپ, ادام­نىڭ كۇنى اداممەن ەكەندىگىن كورسەتتى. ساناگۇل بىلەك سىبانىپ, ءۇي تىرلىگىنە كىرىسىپ كەتتى. تاكەشي كەلەر جىلدىڭ ەگىستىك جەرىن ءوڭ­دەۋگە بۇگىن ءبىرىنشى بوپ كەتپەن ۇرىپ, «قالعانىن وزدەرىڭ اتقارىڭدار» دەپ ايتۋعا كەلىن مەن با­لانى ەسىك الدىنا شاقىردى. «ەندىگى ەگىستى ءوز­دە­رىڭ وڭدەپ, ءوز­دەرىڭ ەگىڭدەر, مەن مۇسىلمانشا پاي­عام­بار جاسىنان استىم», دەپ الىستاعى قۇ­دا­لارىن دا ەسكە الىپ قويدى. كەتپەن سابىن قولىنا قىسا ۇستادى. «مەنەن كەيىن كەندي مەن سانا ۇستايدى, سونان كەيىن كىم ۇستار ەكەن؟ بۇگىن وسىندا كەتپەن ۇستاپ, ەرتەڭ قايدا ءجۇر­سەڭ­دەر دە تاكەشي ۇرپاعى ەكەندىكتەرىڭدى ۇمىت­پا­ساڭدار بولعانى». ۇيدەن اۋەلى كەندي شىقتى. ەركەكتىڭ الدا ءجۇرۋى اتا سالتى. ارتىندا سا­ناگۇل. كەلىننىڭ اياعى اۋىر. حيباكسۋيا كەلىنىنىڭ قازانداي ءتوڭ­كە­رىلگەن قۇرساعىنا كوز استىمەن قا­راپ قويدى. «امان-ەسەن قول-اياعىن باۋىرىنا السا ەكەن, – دەپ تىلەدى. – اللا وڭ كو­زى­مەن قا­راسا ەكەن, ۇل تاپسا ەكەن», دەپ قۇدالارى سى­يىنار ءتا­ڭىردى اۋزىنا الدى. حيباكسۋيا كەم­سەڭ­دەپ وتىر. بار ءۇمىتى كەلىنىندە. قۋاندىق تۇمەنباي.