بەيبىت اتوم – ەن بايلىق كوزى

– مەن, – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇزاق جىلدار قاراعاندى وبلىسىندا باسشى قىزمەتتەر اتقارعان, جۋىردا عانا «قازاقستان ءماسليحاتتارىنىڭ قۇرمەتتى دەپۋتاتى» اتاعىنىڭ تۇڭعىش يەگەرى بولعان قاسىمبەك مەدي ۇلى مەديەۆ, – يادرولىق جارىلىستاردىڭ زاردابىن وتە قاتتى تارتقان, پوليگونمەن جاپسارلاس جاتقان ەگىندىبۇلاق اۋدانىندا 1964-1969 جىلدار ارالىعىندا ەڭبەك ەتتىم. ياعني, بۇل كەساپاتتىڭ قازاق حالقىنىڭ باسىنا قانشالىقتى قايعى-قاسىرەت اكەلگەنىن كوزبەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەن ادامنىڭ ءبىرىمىن. سوندىقتان دا, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا, كەڭەس باسشى­لى­عىنىڭ ايتقانىنا جانە كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماس­تان, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعانىندا ەرەكشە قۋانعان جانداردىڭ قاتارىندا بولعان ەدىم! – قاسىمبەك مەدي ۇلى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى ءارىپ­تەستىك نەگىزدەگى قارىم-قاتى­ناس­قا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. اتالعان حالىقارالىق ۇيىم­مەن اراداعى تىعىز بايلانىس ءبىزدىڭ ەلگە قانداي پايداسىن تيگىزەدى دەپ ويلايسىز؟ – قازىرگى تاڭدا قازاقستان ماگاتە ۇيىمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدە حالىقارالىق وتىن بانكىن ورنالاستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر وسىنىڭ ايعاعى. بۇدان بولەك, ەلدە اتوم ستانسالارى دا سالىنباقشى. يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق باس­تامالار كوتەرىپ, الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنە ۇلگى تانىتىپ كەلەدى. ياعني, اتومدى بەيبىت ماقساتقا قولدانۋ بەرەكەنىڭ باستاۋى ەكەنىن دالەلدەۋ – ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى نىساناسىنىڭ ءبىرى بولماق. «ءححى عاسىردا الەمگە تىنىش­تىق كەرەك!», – دەدى ەلباسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەگى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاعانىندا. بۇگىنگى كۇندە بۇكىل الەمدى ۇرەي قۇشاعىنا العان عالامدىق بۇل م­اسەلەگە قازاقستان باسشىسى تەرەڭ تالداۋ جاسادى, تىعى­رىق­تان الىپ شىعارار ناقتى جول­داردى ۇسىندى. الەمدىك قاۋىم­داس­تىق قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ باسشىسىنىڭ جەردىڭ بەتىن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ ءجونىن­دەگى ۇسىنىس-تىلەكتەرىن وڭ باعالايدى دەپ سەنەمىن. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جاعىمدى ءيميدجىنىڭ قالىپتاسىپ, بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. سايىپ كەلگەندە, بۇل قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ نىعايۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى ەمەس پە؟! بۇگىنگى كۇندە الەم ەلدەرى يادرو­­­ل­ىق ماتەريالداردى قور­عاۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتي­فيكا­­تسيالاۋعا اسىعار ەمەس. ال  بۇل دەگەنىڭىز, قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى ەڭ نەگىزگى قۇجات. سونداي-اق, يادرولىق قارۋدان باس تارتقىسى كەلەتىن ەلدەرگە ناقتى كەپىلدىك بەرۋ ماسەلەسى دە كۇن بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ءبىزدىڭ ەل بولسا ەش كەپىلدىكسىز, ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان 20 جىل بۇرىن ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەدى. – بازبىرەۋلەر «يادرولىق قارۋدان بەكەرگە باس تارتتىق, ول بىزگە ايبار بولار ەدى عوي», دەگەن سىڭايداعى پىكىر ايتادى. بۇعان قانداي ءۋاجىڭىز بار؟ – ءوز باسىم يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ – وتە دۇرىس قابىلدانعان شەشىم دەپ سانايمىن. اربىردەن سوڭ, قازاقستاننىڭ وسى يگى ىسكە العاش باستاماشى بولعانىن ماقتان دا ەتەمىن! قازاقتا «تەنتەك شوقپار جيادى» دەگەن ءسوز بار. ەگەر دە ءبىز يادرولىق قارۋدان باس تارتپاي, سىڭارەزۋ ساياسات ۇستانعان بولساق, الەم حالقى بىزگە قۇرمەتپەن ەمەس, كۇدىكپەن قارار ەدى. البەتتە, مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى. ونى مىنا سولتۇستىك كورەيا­نىڭ مىسالىنان كورۋگە بولادى. سوندىقتان دا, ادامزات بالاسىنا قاتەر توندىرەتىن قارۋدان باس تارتىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋىمىز قازاق حالقىنا بۇيىرعان باق دەپ تۇسىنگەن ءجون. الەمگە ءبىز الاپات قارۋمەن ەمەس, ەكونو­ميكالىق-الەۋمەتتىك جانە مادەني الەۋەتىمىزبەن سىيلى بولعانىمىز ارتىق. – يادرولىق قارۋدان ادا الەم ورناتۋ جونىندەگى ساياسي ماڭىزى زور ىستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الار ورنى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – ەلباسىنىڭ بۇل ەرلىك ءىسىن بۇكىل الەم الدەقاشان مويىنداعان. بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اتوم قارۋىنان باس تارتۋ جونىندەگى اسا كۇردەلى جۇمىستاردى ۇزاق جىلداردان بەرى تاباندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءوزى 29 تامىزدى, سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇندى يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس­تىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جا­ريا­لاعان جوق پا؟ وسىدان-اق الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ, ونىڭ باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن, جوعارى باعاسىن بايقاۋعا بولادى. «قازاقستانداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ اۋىر سالدارى جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تى­يىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋ قاجەتتىگى تۋرالى ءبىز باستاماشىلىق ەتكەن اتوم جوباسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە ايتىلعان, ونىڭ يدەيالارىنا 100-دەن استام ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى قولداۋ كورسەتتى», – دەپ بۇعان ەرەكشە ماڭىز بەرگەن ەدى ەلباسىنىڭ ءوزى. نەبىر سىناقتاردان وتكەن سايا­ساتكەر, سەمەي يادرولىق پولي­گو­نىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان قايراتكەر تۇل­عا رەتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ­دايدى. «ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميل­ليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسى­رەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرى­نەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ قاجەت», دەدى ەلباسى سامميتتەگى سويلەگەن سوزىندە. بۇدان اسىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى اقىلعا سىيىمسىز شارۋا جانە دە ونىڭ قاجەتى دە جوق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.