قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى № 2

2016 جىلعى  31 ناۋرىز,  استانا قالاسى سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى زاڭنامانى  قولدانۋ پراكتيكاسى تۋرالى سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ پراكتيكاسىن زەردەلەي كەلىپ جانە قولدانىستاعى نەكە-وتباسى زاڭناماسىن بiركەلكى قولدانۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جالپى وتىرىسى قاۋلى ەتەدi: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيلەردەگى زاڭناماسى (بۇدان ءارى – بالا اسىراپ الۋ) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا نەگىزدەلەدى جانە «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق)» جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنەن (بۇدان ءارى - كودەكس), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2002 جىلعى 8 تامىزداعى № 345 – II زاڭىنان, 1989 جىلعى 20 قاراشاداعى بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيادان, 1993 جىلعى 29 مامىرداعى بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كونۆەنتسيادان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى مەن جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنان, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كونۆەنتسيادان تۋىندايتىن مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» 2010 جىلعى 21 قىركۇيەكتەگى № 966, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن بالالاردى اسىراپ الۋعا بەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2012 جىلعى 30 ناۋرىزداعى № 380, «جەتىم بالانى جانە (نەمەسە) اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالانى اسىراپ الۋعا بايلانىستى بىرجولعى اقشالاي تولەمدى تاعايىنداۋ, قايتارۋ قاعيدالارىن جانە ونىڭ مولشەرىن بەكىتۋ تۋرالى» (2015 جىلعى 2 شىلدەدەگى وزگەرىستەرىمەن بىرگە) 2014 جىلعى 10 شىلدەدەگى № 787 قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىلارىنان, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن بالالاردى اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەن شەتەلدىكتەردى ەسەپكە الۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2014 جىلعى 05 جەلتوقسانداعى № 508, «بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى اگەنتتىكتەردى اككرەديتتەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2014 جىلعى 09 جەلتوقسانداعى № 513, «بالا اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەن ادامداردى ەسەپكە الۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 16 قاڭتارداعى № 15, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن بالالاردى اسىراپ الۋعا بەرۋ تۋرالى رۇقسات بەرۋ مۇمكىندىگى (مۇمكىن ەمەستىگى) تۋرالى قورىتىندى بەرەتىن كوميسسيا قىزمەتىنىڭ قاعيدالارىن جانە قۇرامىن بەكىتۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 16 قاڭتارداعى № 13, «جەتىم بالالاردى, اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان جانە اسىراپ الۋعا جاتاتىن بالالاردى ەسەپكە الۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ولار تۋرالى اقپاراتقا قول جەتكىزۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 16 قاڭتارداعى № 16 قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىقتارىنان, «ادامنىڭ بالا اسىراپ الۋى, ونى قورعانشىلىققا نەمەسە قامقورشىلىققا, پاتروناتقا قابىلداپ الۋى مۇمكىن بولمايتىن اۋرۋلاردىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 28 تامىزداعى № 692 بۇيرىعىنان جانە وزگە دە ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردەن تۇرادى. 2. بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى بالا اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەن ازاماتتار بالانىڭ تۇرعىلىقتى (تۇراتىن) جەرىندەگى سوتقا سوتتىلىق قاعيدالارى بويىنشا بەرەدى. بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ىستەر كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتىڭ قاراۋىنا جاتادى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 27-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگى – بۇدان ءارى – اپك). قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان تىس جەردە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, سونداي-اق شەتەل ازاماتتارى, ونىڭ ىشىندە ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇرعان جاعدايلاردا دا بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتقا بەرەدى. كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ زاڭدى وكىلىنىڭ ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋدى اياقتاعانعا دەيىن مالىمدەگەن ءوتىنىشحاتى بويىنشا بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدارعا بايلانىستى ىستەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ جانە استانانىڭ, وبلىس ورتالىقتارىنىڭ شەگىندە ورنالاسقان اۋداندىق (قالالىق) سوتتاردىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ىستەردى قوسپاعاندا, قارالۋى نەمەسە بالانىڭ تۇرعىلىقتى (تۇراتىن) جەرى بويىنشا اۋداندىق (قالالىق) سوتقا بەرىلۋى مۇمكىن (اپك-ءنىڭ 27-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگى). 3. سوت بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى قابىلداي وتىرىپ, ونىڭ نىسانى مەن مازمۇنى بويىنشا اپك-ءنىڭ 148-بابى قوياتىن جالپى تالاپتارعا, سونداي-اق اپك-ءنىڭ 311-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. وسى ساناتتاعى ىستەردىڭ ەرەكشەلىگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سوت اسىراپ الۋشىلاردىڭ وزدەرى, ولار اسىراپ الۋدى قالايتىن بالالار تۋرالى, بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى (تۇراتىن) جەرى, ولاردىڭ اتا-انالارى تۋرالى, بالالاردىڭ اعا-ىنىلەرى مەن اپا-قارىنداستارىنىڭ بار-جوعى, اسىراپ الىنعان بالالاردىڭ  تۋى تۋرالى اكتىلەر جازباسىنداعى ىقتيمال وزگەرىستەر تۋرالى وتىنىشتەردى, كودەكس بالا اسىراپ الۋشى بولۋ مۇمكىندىگىن بايلانىستىراتىن  ءمان-جايلار تۋرالى, ولاردى راستايتىن دالەلدەمەلەردى, سونداي-اق تىزبەسى اپك-ءنىڭ 312-بابىندا كورسەتىلگەن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ ارىزدىڭ قوسىمشاسىندا بار-جوعىن تەكسەرۋى قاجەت. ارىز بەرۋشىنىڭ وسى قۇجاتتاردى الۋ مۇمكىندىگى بولماعان جاعدايدا سوت ولاردى ارىز بەرۋشىنىڭ ءوتىنىشحاتى بويىنشا ءتيىستى ورگانداردان سۇراتىپ الۋعا ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەردە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, بالالاردى اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەن شەتەلدىكتەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرۋعا ارنالعان ىقتيارحاتى بارلار, بالا اسىراپ الۋ ءراسىمى باستالاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانىنىڭ (بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ) جازباشا كەلىسىمىن ۇسىنۋعا ءتيىس. ارىزعا بالا اسىراپ الۋشىنىڭ (بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ) وزدەرى قول قويۋعا ءتيىس, بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن ادامنىڭ ارىز بەرۋىنە جول بەرىلمەيدى. بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ سوت وتىرىسىنا قاتىسۋ مىندەتتىلىگى اپك-ءنىڭ 57, 58, 60-باپتارىنىڭ نەگىزىندە ۋاكىلەتتى وكىلدەردىڭ بولۋى قۇقىعىنان ايىرمايدى, ولار سەنىم ءبىلدىرۋشىنىڭ جەكە ءوزىنىڭ قاتىسۋىنسىز سوت تالقىلاۋى ساتىسىنان تىس قاجەتتى دالەلدەمەلەردى جيناۋعا جانە ۇسىنۋعا, سۋديانىڭ تالابى بويىنشا قوسىمشا دالەلدەمەلەردى ۇسىنۋعا, جازباشا جانە زاتتاي دالەلدەمەلەردى سۇراتىپ الۋعا كومەكتەسۋ تۋرالى ماسەلە قويۋعا قۇقىلى. 4. «سالىقتار جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى (سالىق كودەكسى)» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – سالىق كودەكسى) 535-بابى 1-تارماعىنىڭ 8) تارماقشاسىنا سايكەس, جوعارىدا كورسەتىلگەن باپتىڭ 1-تارماعىنىڭ 2), 3), 4) جانە 13) تارماقشالارىندا كورسەتىلگەننەن باسقا ەرەكشە ءىس جۇرگىزۋ ىستەرى بويىنشا ارىزداردان (شاعىمداردان) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭمەن بەلگىلەنگەن جانە مەملەكەتتىك باج تولەنگەن كۇنى قولدانىستا بولعان ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ (بۇدان ءارى - اەك) 50%-ى مولشەرىندە مەملەكەتتىك باج الىنادى. باياندالعان جاعدايلارعا وراي, بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدار بويىنشا ىستەر تالاپ قويۋ ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن ەمەس, ەرەكشە ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قارالاتىندىقتان, مەملەكەتتىك باج بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ  (اسىراپ الۋشى ءبىر ادام نەمەسە ەرلى-زايىپتى جۇپ) جانە ارىزدا كورسەتىلگەن اسىراپ الىناتىن بالالاردىڭ سانىنا قاراماستان اەك-ءتىڭ 50%-ى مولشەرىندە الىنۋعا ءتيىس. 5. تاۋىپ الىنعان, تاستاندى (باس تارتىلعان) بالانى اسىراپ الۋ كەزىندە ىشكى ىستەر ورگانى نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان تولتىرعان حاتتامانىڭ نەمەسە بالانىڭ تابىلعانى تۋرالى اكتىنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز. وسىنداي بالانى اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى قابىلداۋ كەزىندە سۋديا ارىزعا بالانىڭ كودەكستىڭ 196-بابىنا سايكەس تىركەلۋىن راستايتىن تۋى تۋرالى اكت جازباسى كوشىرمەسىنىڭ جانە ونىڭ تۋى تۋرالى كۋالىكتىڭ ارىزعا قوسا تىركەلگەن-تىركەلمەگەنىن تەكسەرۋگە ءتيىس. ەگەر تاۋىپ الىنعان, تاستاندى (باس تارتىلعان) بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ارىز بەرىلگەن ساتتە كودەكستىڭ 196-بابىندا كوزدەلگەن تارتىپپەن تىركەلمەسە جانە ءىستى سوتقا دەيىن دايىنداۋ ساتىسىندا وسى كەمشىلىكتى جويۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى انىقتالسا, وندا سوت اپك-ءنىڭ 152-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس, ءىس قوزعاۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءمان-جايلاردى جويۋ ءۇشىن ارىزدى كەرى قايتارۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىس. 6. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن بالالاردى شەتەلدىكتەردىڭ اسىراپ الۋى تۋرالى ىستەردى قاراي وتىرىپ, ەگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتا وزگەشە كوزدەلمەسە, شەتەلدىك ازاماتتار پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتاردى پايدالاناتىنىن جانە پروتسەسسۋالدىق مىندەتتەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن جانە زاڭدى تۇلعالارىمەن بىردەي ورىندايتىنىن سوتتاردىڭ نازاردا ۇستاعاندارى ءجون (اپك-ءنىڭ 472-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگى). قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىمدارىنا نەمەسە شەتەلدىك تۇلعالارعا قاتىستى شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭدارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەرلەردە جاسالعان, شەت مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى بەلگىلەگەن نىسان بويىنشا بەرگەن, جاساعان نەمەسە كۋالاندىرعان قۇجاتتاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوتتارى, ەگەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا جانە (نەمەسە) حالىقارالىق شارتىندا وزگەشە كوزدەلمەسە, كونسۋلدىق زاڭداستىرۋ نەمەسە اپوستيل بولعان جاعدايدا قابىلدايدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن 2001 جىلعى 30 قاڭتاردا كۇشىنە ەنگەن, شەتەلدىڭ رەسمي قۇجاتتارىن زاڭداستىرۋ تالابىن جوياتىن كونۆەنتسياعا (بۇدان ءارى - كونۆەنتسيا) (گااگا قالاسى, 1961 جىلعى 5 قازان) قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا قۇجاتتاردى زاڭداستىرۋ تالاپ ەتىلمەيدى. كونۆەنتسيانىڭ 3 جانە 5-باپتارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە رەسمي قۇجاتتاردى ديپلوماتيالىق نەمەسە كونسۋلدىق زاڭداستىرۋدىڭ ورنىنا, لاۋازىمدى ادامداردىڭ قولدارىنىڭ, قۇجاتتاعى مورلەر مەن ءمورتاڭبالاردىڭ تولنۇسقالىلىعىن راستاۋ ءۇشىن وسى قۇجات جاسالعان مەملەكەتتەگى قۇزىرەتتى ورگان اپوستيل قويادى. سوت وسى كونۆەنتسيانىڭ 4-بابىندا كوزدەلگەن اپوستيل قويۋ ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىنا نازار اۋدارۋى قاجەت, ناقتىلى ايتقاندا: اپوستيل قۇجاتتىڭ وزىنە نەمەسە قۇجاتپەن بىرگە بەكىتىلەتىن جەكە پاراققا قويىلادى, ول اتالعان كونۆەنتسياعا قوسا بەرىلگەن ۇلگىگە سايكەس بولۋعا ءتيىس. ەگەر شەتەل اگەنتتىگى بەرگەن اپوستيلدەندىرىلگەن قۇجاتتى سوتقا ۇسىنۋ كەزىندە ونىڭ شەكتەۋلى قولدانىلۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن بولسا, وندا مۇنداي قۇجاتتى جارامسىز دالەلدەمە دەپ تانۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. 7. اپك-ءنىڭ 314-بابى بويىنشا بالانى اسىراپ الۋ تۋرالى ىستەر بالانى اسىراپ الۋشىلاردىڭ (اسىراپ الۋشىنىڭ) وزدەرىنىڭ, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيانى جۇزەگە اسىراتىن ورگان وكىلدەرىنىڭ, سونداي-اق پروكۋروردىڭ مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىمەن قارالۋعا ءتيىس. ەگەر سوت وتىرىسىنا اسىراپ الۋشىلاردىڭ, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيانى جۇزەگە اسىراتىن ورگان وكىلدەرىنىڭ, سونداي-اق پروكۋروردىڭ قاتىسۋى زاڭ بويىنشا مىندەتتى بولىپ تابىلسا, وندا اسىراپ الىناتىن بالانىڭ اتا-انالارىن (اتا-اناسىن) نەمەسە وزگە دە زاڭدى وكىلدەرىن, ونىڭ تۋىستارى مەن باسقا دا مۇددەلى ادامداردى, سونداي-اق ون جاسقا تولعان بالانىڭ ءوزىن سوت قاجەتتى جاعدايلاردا ىسكە قاتىسۋعا تارتا الاتىنىن نازاردا ۇستاعان ءجون. ەگەر سوت ون جاسقا تولعان اسىراپ الىناتىن بالادان ونىڭ قارالىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا پىكىرىن انىقتاۋ ءۇشىن سوت وتىرىسىندا ساۋال قويۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى تۇجىرىمعا كەلسە, وندا سوت بالانىڭ سوتقا قاتىسىپ وتىرۋى وعان جايسىز اسەر ەتپەۋى ءۇشىن, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيانى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننىڭ پىكىرىن الدىن الا انىقتاپ العانى ءجون. پسيحولوگتىڭ قاتىسۋىمەن سوت وتىرىسىندا ساۋال قويۋ كەزىندە بالا پىكىرىنىڭ اتا-انالارىنىڭ ءبىرىنىڭ نەمەسە باسقا دا مۇددەلى ادامداردىڭ وعان ىقپال ەتۋىنىڭ سالدارى بولىپ تابىلاتىن-تابىلمايتىنىن, وسى پىكىردى ءبىلدىرۋ كەزىندە ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە مۇددەلەرىن ۇعىناتىنىن جانە ونىڭ پىكىردى قالاي نەگىزدەيتىنىن انىقتاۋ قاجەت. ەگەر ون جاسقا تولعان بالا دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى (مىسالى, بالا كەزىنەن مۇگەدەك جانە ءجۇرىپ-تۇرۋى شەكتەۋلى بولسا), سوت بالانىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ اسىراپ الۋعا قاتىستى پىكىرىن ءوزىنىڭ تۇراتىن جەرى بويىنشا انىقتاي الادى. 8. بالانىڭ اتا-انالارى بار بولعان جاعدايدا ولاردىڭ كەلىسىمى بالا اسىراپ الۋدىڭ مىندەتتى شارتى بولىپ تابىلادى. اتا-انالاردىڭ بالانى اسىراپ الۋعا كەلىسىمى نوتاريالدىق كۋالاندىرىلعان نەمەسە اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا تۇرعان جەردەگى مەكەمە باسشىسى نە بالا اسىراپ الىنعان جەردەگى نەمەسە اتا-انالار تۇراتىن جەردەگi قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگان راستاعان ارىزدا كورسەتiلۋگە تيiس, سونداي-اق بالا اسىراپ الۋ iسiن جۇرگiزۋ كەزiندە سوتتا تiكەلەي بiلدiرiلۋi مۇمكiن. اتا-انانىڭ بالا اسىراپ الۋعا سوتتا بەرگەن كەلىسىمى حاتتامادا (قىسقاشا حاتتامادا) كورسەتىلۋگە جانە ول وعان ءوزى قول قويۋعا, سونداي-اق شەشىمدە كورسەتىلۋگە ءتيىس. ىستەردىڭ وسى ساناتى جابىق سوت وتىرىسىندا قارالاتىنىن نازارعا الا وتىرىپ, سوت ارىزدانۋشىلاردىڭ ءوتىنىشحاتى بويىنشا پروتسەستىڭ اۋديو-بەينەجازباسىن جۇرگىزبەۋگە قۇقىلى, مۇنداي جاعدايدا سوت وتىرىسىنىڭ تولىق حاتتاماسى ازىرلەنەدى. اتا-انالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ولاردىڭ كەز كەلگەنى وزدەرىنىڭ بالا اسىراپ الۋعا بۇرىن بەرگەن كەلىسىمدى ونى وسىعان ءماجبۇر ەتكەن سەبەپتەرگە قاراماستان شەشىم شىعارعانعا دەيىن كۇشىن جويا الاتىنىن ەسكەرگەن ءجون (كودەكستىڭ 93-بابى). بۇل جاعدايدا سوت بالا اسىراپ الۋ تۋرالى تالاپتى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. زاڭنىڭ اتا-انالاردىڭ بالا اسىراپ الۋعا كەلىسىمىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى تالابى كودەكستىڭ 94-بابىندا كوزدەلگەننەن باسقا جاعدايلاردا, اتا-انالارى (اتا-اناسى) بار جانە قورعانشىلىقتا (قامقورشىلىقتا), وتباسىلاردىڭ قامقورلىعىندا, تاربيە, ەمدەۋ, ەمدەۋ-پروفيلاكتيكا مەكەمەلەرىندە, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەكەمەلەرىندە جانە باسقا دا وسىنداي مەكەمەلەردە تۇرعان بالالارعا دا قولدانىلادى. كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەن, ون التى جاسقا تولماعان اتا-انالاردىڭ بالالارىن اسىراپ العان كەزدە دە زاڭدى وكىلدەردىڭ كەلىسىمى قاجەت. كامەلەتكە تولماعان اتا-انالاردىڭ زاڭدى وكىلدەرى بولماعان كەزدە نەمەسە كامەلەتكە تولماعان اتا-انا بالانى تۋعان كەزدە مەديتسينالىق ۇيىمدا قالدىرىپ كەتسە جانە ءۇش ايدان استام ۋاقىت بويى بالانىڭ تاعدىرى ەشكىمدى تولعاندىرماسا, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننىڭ كەلىسىمى قاجەت. كودەكستىڭ 77-بابىنىڭ 7-تارماعىنا سايكەس, اتا-انالارى اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرىلعان جاعدايدا بالا اسىراپ الۋعا اتا-انالاردى اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى سوتتىڭ شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ التى اي وتكەن سوڭ جول بەرiلەدi. اتا-انالارىنىڭ بىرەۋى اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرىلعان بالانى اسىراپ الۋعا ەكىنشى اتا-اناسىنىڭ كەلىسىمىمەن جول بەرىلەدى. قورعانشىنىڭ (قامقورشىنىڭ) نەمەسە جوعارىدا كورسەتىلگەن مەكەمەلەر باسشىلارىنىڭ بالانى اسىراپ الۋعا كەلىسىم بەرۋدەن باس تارتۋىنىڭ, اتا-انالاردىڭ اسىراپ الۋدان باس تارتۋىنان ەرەكشەلىگى, ەگەر مۇنى بالانىڭ مۇددەلەرى تالاپ ەتسە, سوتتىڭ اسىراپ الۋ تۋرالى ماسەلەنى وڭىنان شەشۋىنە كەدەرگى بولمايدى (كودەكستىڭ 93-بابىنىڭ 1, 4-6-تارماقتارى). كودەكستىڭ 94-بابى نەكەدە (ەرلى-زايىپتىلىقتا) تۇرمايتىن انانىڭ بالادان باس تارتۋ تۋرالى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن رەسىمدەلگەن جازباشا ارىزى مەديتسينالىق ۇيىمدا بولعان كەزدە سوتتىڭ اتا-انالاردىڭ اسىراپ الۋعا كەلىسىمىن راستايتىن باسقا قۇجاتتاردى سۇراتۋ قۇقىعىن شەكتەيدى. كورسەتىلگەن جاعدايدا سوت انانىڭ نوتاريالدىق پالاتاعا, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا, مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ باسشىسىنا سۇراۋ سالۋدى جىبەرۋ جولىمەن بالانى اسىراپ الۋعا كەلىسىمىن كەرى قايتارىپ العان-الماعانىن بالادان باس تارتۋدى جانە اسىراپ الۋعا كەلىسۋدى كىمنىڭ رەسىمدەگەنىنە بايلانىستى ءىستى سوتتا قاراۋ بارىسىندا تەكسەرگەنى ءجون. 9. ەگەر بالانى ەرلi-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋi اسىراپ الماسا, ەرلi-زايىپتىلاردىڭ بiرەۋi بالانى اسىراپ العان كەزدە بالا اسىراپ الۋعا ەكىنشى جۇبايدىڭ جازباشا كەلiسiمi تالاپ ەتiلەدi (كودەكستىڭ 96-بابى). اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى قاراپ جاتقان سوت ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى توقتاتقانىن, ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بويى بىرگە تۇرمايتىنىن جانە ارىزدانۋشىنىڭ جۇبايىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بەلگىسىز ەكەنىن انىقتاعان جاعدايلار بۇعان جاتپايدى. اتالعان ءمان-جايلار اپك-ءنىڭ 63-بابىندا كوزدەلگەن دالەلدەمەلەرمەن (ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ توقتاعانى تۋرالى كۋانىڭ ايعاقتارى, ىزدەۋ سالۋدىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى مەكەن-جاي قىزمەتتەرىنىڭ, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ انىقتامالارى جانە ت.ب.), سونداي-اق وسى جۇبايدى حابارسىز كەتكەن دەپ تانۋ تۋرالى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىمەن انىقتالۋى مۇمكىن. جۇبايلاردىڭ ءبىرى بالانى اسىراپ العان كەزدە سوت اسىراپ الۋشىنىڭ وتباسىندا قالىپتاسقان جاعدايدى, باسقا جۇبايدىڭ اسىراپ الۋدان باس تارتۋ سەبەبىن, وسى جۇبايدىڭ زاڭ بويىنشا اسىراپ الۋشى بولۋ قۇقىعىن بولدىرمايتىن ءمان-جايلاردىڭ بار-جوعىن, انىقتالعان ءمان-جايلار جيىنتىعىنىڭ اسىراپ الىناتىن بالانىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەتىنىن-كەلمەيتىنىن انىقتاعانى ءجون. 10. سوت اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدا اسىراپ الىناتىن بالانىڭ اعا-ىنىلەرى مەن اپا-سىڭلىلەرىنىڭ بار ەكەنى تۋرالى كورسەتىلگەن-كورسەتىلمەگەنىنە قاراماستان, اسىراپ الىناتىن بالانىڭ اعا-ىنىلەرى مەن اپا-سىڭلىلەرىنىڭ بار-جوعىن جانە ولاردىڭ ءىس قارالىپ جاتقان ساتتە اسىراپ الۋعا جاتاتىنىن-جاتپايتىنىن ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ ساتىندە انىقتاعانى ءجون. اسىراپ الۋ بالالاردىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلگەننەن باسقا جاعدايلاردا (مىسالى, بالالار وزدەرىنىڭ تۋىس ەكەنىن بىلمەسە, بىرگە تۇرماسا جانە تاربيەلەنبەسە, دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى بىرگە تۇرا الماسا جانە تاربيەلەنە الماسا) ءار ءتۇرلى ادامداردىڭ اعالى-ءىنىلى مەن اپالى-ءسىڭلىلى بالالاردى اسىراپ الۋىنا جول بەرىلمەيدى. 11. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن بالانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان تىس جەردە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ اسىراپ الۋى تۋرالى ءىستى قاراۋ كەزىندە سوتتار مىنالاردى: 1) ەگەر وسى بالالاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تاربيەسىنە (زاڭمەن كوزدەلگەن اسىراپ الۋ, قورعانشىلىق, قامقورشىلىق, پاتروناتتىق تاربيە, نەمەسە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ورنالاستىرۋدىڭ وزگە دە نىساندارى), نەمەسە تۋىستارىنىڭ تۇرعان جەرىنە جانە ازاماتتىعىنا قاراماستان بالالاردىڭ وسى تۋىستارىنىڭ اسىراپ الۋىنا بەرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايلاردا عانا بالالاردى اسىراپ الۋعا جول بەرىلەتىنىن نازاردا ۇستاعاندارى ءجون (كودەكستىڭ 84-بابىنىڭ 4-تارماعى). كورسەتىلگەن ءمان-جايلاردى انىقتاۋ ءۇشىن سوتتار قورعانشىلىق پەن قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيانى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننان بالانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى وتباسىنىڭ تاربيەسىنە نەمەسە بالانىڭ تۋىستارىنىڭ ازاماتتىعىنا جانە تۇرعان جەرىنە قاراماستان وسى تۋىستاردىڭ اسىراپ الۋىنا بەرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن راستايتىن قۇجاتتاردى, اسىراپ الىنعان بالانى باستاپقى, وڭىرلىك جانە ورتالىقتاندىرىلعان تىركەۋ تۋرالى دەرەكتەردى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانىنان اسىراپ الىنعان بالانىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپكە قويىلعانى تۋرالى دەرەكتەردى سۇراتۋى قاجەت. اتالعان قۇجاتتاردى زەرتتەۋ كەزىندە بالانىڭ قاي ۋاقىتتان باستاپ ەسەپتە تۇرعانىن, ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپكە قويۋدىڭ ءۇش ايلىق مەرزىمىنىڭ وتكەن-وتپەگەنىن, بالانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا نەمەسە بالانىڭ تۋىستارىنا تاربيەلەۋگە نەمەسە اسىراپ الۋعا ۇسىنىلعان-ۇسىنىلماعانىن, ەگەر ۇسىنىلسا, ولاردىڭ وتباسىنا قابىلداپ الۋدان قانداي سەبەپتەرمەن باس تارتقانىن تەكسەرىپ, وسى بالانى اسىراپ الۋدان باس تارتقان تۋىستاردان جانە ادامداردان ولاردىڭ بالا تۋرالى مالىمەتتەرمەن تانىسۋ جانە اسىراپ الۋدان نە وتباسىنىڭ تاربيەسىنە قابىلداۋدان باس تارتۋ تۋرالى ارىزعا قول قويعان-قويماعاندارى تۋرالى جاۋاپ العان ءجون; 2) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن بالانى اسىراپ الۋعا ۇمىتكەر جانە اسىراپ الۋ بويىنشا اككرەديتتەلگەن اگەنتتىكتەر ارقىلى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن ادامدار وزدەرى ازاماتى بولىپ تابىلاتىن نە تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى بار مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگانىنىڭ ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايلارى جانە اسىراپ الۋشى بولۋ مۇمكىندىگى تۋرالى قورىتىندىسىن, قۇزىرەتتى ورگاننىڭ اسىراپ الىنعان بالانىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان قابىلدايتىن مەملەكەتكە كىرۋىنە رۇقساتىن سوتقا ۇسىنۋعا ءتيىس. سوت وسى ازاماتتاردىڭ تۇرمىس جاعدايى جانە اسىراپ الۋشىلار بولۋ مۇمكىندىگى تۋرالى اسىراپ الۋ جونىندەگى شەتەل ۇيىمدارى (اسىراپ الۋ جونىندەگى اگەنتتىكتەر) ازىرلەگەن قورىتىندىنى زەرتتەگەن كەزدە وسى ۇيىمدارعا ءتيىستى مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگاننىڭ اتىنان وسىنداي قورىتىندىنى ازىرلەۋ وكىلەتتىگى بەرىلگەن-بەرىلمەگەنىن تەكسەرۋلەرى قاجەت. 12. ادامنىڭ اسىراپ الۋشى بولۋ قۇقىعىن راستايتىن قۇجاتتاردى تەكسەرۋ كەزىندە سوتتالعاندىعىنىڭ بولۋ نەمەسە بولماۋ فاكتىسىن بالانى اسىراپ الۋدى قالايتىن ادام تۇراتىن ەلدىڭ تەك قۇزىرەتتى ورگانى راستاۋعا ءتيىس ەكەنىن نازاردا ۇستاعان ءجون. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن بالانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرۋىنا ىقتيارحاتى بار شەتەل ازاماتتارى اسىراپ العان جاعدايدا, سوت وسى ازاماتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇرعان كەزەڭى ءۇشىن سوتتالعاندىعىنىڭ بار نەمەسە جوق ەكەنى تۋرالى ولار ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن ەلدىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى ازىرلەگەن قۇجاتتاردى سۇراتىپ الدىرۋعا مىندەتتى. ارىز بەرۋشىلەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 28 تامىزداعى № 692 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن اۋرۋلار تىزبەسىندە كورسەتىلگەن اۋرۋلاردىڭ بار-جوعىن, ولار بولعان جاعدايدا ادام بالانى اسىراي المايتىنىن, ونى قورعانشىلىققا نەمەسە قامقورشىلىققا, پاتروناتقا الا المايتىنىن تەكسەرە وتىرىپ, ارىز بەرۋشىلەر تۇراتىن ەلدە بەرىلگەن مەديتسينالىق قورىتىندىنى زەرتتەۋلەرى قاجەت. قورىتىندىلاردىڭ جارامدىلىعىنا جانە دالەلدەمە رەتىندە جەتكىلىكتىلىگىنە كۇمان تۋعان جاعدايدا, سوت اسىراپ الۋشىلارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرىندە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋدى ۇسىنۋعا قۇقىلى. جەتىم بالالارعا جانە اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان ۇيىمداردا تاربيەلەنىپ جاتقان بالا اسىراپ الىنعان جاعدايدا, سوت اسىراپ الۋعا ۇمىتكەرلەردىڭ بالالاردى اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەن ادامداردىڭ ەسەبىندە تۇرعانىنا كوزىن جەتكىزۋى قاجەت. 13. بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ سالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن تەڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى بار ەلدىڭ ازاماتتارىنا عانا شەتەلدىكتەردىڭ بالا اسىراپ الۋىنا رۇقسات ەتىلەدى. كورسەتىلگەن ءمان-جايلاردى انىقتاۋ ماقساتىندا, بالا اسىراپ الۋشى ەلدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەكىتكەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار كونۆەنتسيالاردى بەكىتۋ جانە تانۋ فاكتىسىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن اسىراپ الۋشى ەل اراسىندا جاسالعان قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ەكىجاقتىلى كەلىسىمنىڭ بار-جوعىن تەكسەرۋ قاجەت. 14. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن, بالالاردى اسىراپ الۋدى قالايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بالانى جەكە وزدەرى تاڭداپ الۋعا جانە ولارمەن كەمىندە ەكى اپتا تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بولۋعا مىندەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەردە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن بالا اسىراپ الۋعا ۇمىتكەر شەتەلدىكتەر بالامەن كەمىندە ءتورت اپتا تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بولۋعا ءتيىس. كورسەتىلگەن ادامدار وسى مەرزىمدى اسىراپ الۋ تۋرالى ارىزدى سوتقا بەرگەنگە دەيىن ساقتاۋعا ءتيىس. زاڭ اسىراپ الۋشىلاردى اسىراپ الىناتىن بالالارمەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدەردە جەكە وزدەرى تانىسۋىن مىندەتتەيتىندىكتەن, سوت وتىرىسى بارىسىندا سوت ارىز بەرۋشىلەردىڭ اسىراپ الىناتىن بالامەن ارالاسۋ ءمان-جايىن زەرتتەپ, ولاردىڭ اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ ورنىعۋىنا كوز جەتكىزۋگە ءتيىس بولعاندىقتان, وسى مەرزىمدەر وتكەنگە دەيىن بەرىلگەن اسىراپ الۋ تۋرالى ارىز اپك-ءنىڭ 152-بابى ءبىرىنشى بولىگىنىڭ 1) تارماقشاسىنا ساي, ارىز بەرۋشىگە كەرى قايتارىلادى. 15. سوت اسىراپ الۋدىڭ زاڭمەن قورعالاتىن قۇپياسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اپك-ءنىڭ 19-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە, 314-بابىنا سايكەس وسى ساناتتاعى بارلىق ىستەردى سوت شەشىمىن جاريالاۋدى قوسا العاندا جابىق سوت وتىرىسىندا قارايدى. اسىراپ الۋ تۋرالى ىستەردى جابىق سوت وتىرىسىندا قاراۋ زاڭمەن كوزدەلگەنىن نازارعا الا وتىرىپ, سۋديا ءىستى دايىنداۋ ساتىسىندا وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا جانە بۇل تۋرالى ءىستى سوت تالقىلاۋىنا تاعايىنداۋ تۋرالى ۇيعارىمدا كورسەتۋگە ءتيىس. سوت ءىستى سوت وتىرىسىندا قاراۋعا قاتىسىپ وتىرعان ادامدارعا ولارعا ارىزدى قاراۋ بارىسىندا بەلگىلى بولعان مالىمەتتەردى جاريالاماۋ تۋرالى جانە اسىراپ الۋدىڭ قۇپياسىن جاريا ەتكەنى ءۇشىن ولاردى قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتۋگە ءتيىس, بۇل تۋرالى سوت وتىرىسىنىڭ حاتتتاماسىندا نە قىسقاشا حاتتامادا جازباشا جانە سوت وتىرىسىنىڭ اۋديوجازباسىندا كورسەتىلۋگە ءتيىس. 16. سوتتار اسىراپ الۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ كەزىندە ءاربىر ناقتىلى جاعدايدا اسىراپ الۋشىنىڭ ادامگەرشىلىك جانە جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرىن (ارىز بەرۋشىنىڭ جۇمىستاعى, تۇرمىستاعى ءتارتىبىن سيپاتتايتىن ءمان-جايلار, قاساقانا قىلمىس جاساعانى ءۇشىن جويىلماعان نەمەسە الىنباعان سوتتىلىعىنىڭ اسىراپ الۋ ساتىندە بولۋى), ونىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن, جاسىن, وتباسىندا قالىپتاسقان ءوزارا قارىم-قاتىناستى, وسى ادامدار مەن بالانىڭ اراسىندا تۋىنداعان قارىم-قاتىناستى, سونداي-اق بولاشاق اسىراپ الۋشىلاردىڭ ماتەريالدىق جانە تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن تەكسەرۋگە جانە ەسكەرۋگە ءتيىس. 17. كودەكستىڭ 100-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنىڭ تالاپتارىنا ساي, اسىراپ الىنعان بالالار جانە ولاردىڭ ۇرپاعى - بالا اسىراپ الۋشىلار مەن ولاردىڭ تۋىستارىنا قاتىسى بويىنشا, ال بالا اسىراپ الۋشىلار مەن ولاردىڭ تۋىستارى اسىراپ الىنعان بالا مەن ونىڭ ۇرپاعىنا قاتىسى بويىنشا جەكە مۇلiكتiك ەمەس جانە مۇلiكتiك قۇقىقتارى مەن مiندەتتەرىندە شىققان تەگi بويىنشا تۋىستارىنا تولىعىمەن تەڭەستiرiلەدi. اسىراپ العان بالا جوعارىدا كورسەتىلگەن قۇقىقتاردان ايىرىلادى جانە ءوزiنiڭ تۋعان اتا-انالارىنا قاتىستى مiندەتتەردەن بوساتىلادى. اتالعان قۇقىقتىق سالدارلار اسىراپ الۋشىلاردىڭ وسى بالانىڭ تۋى تۋرالى اكت جازباسىندا اتا-انالارى رەتىندە جازىلعانىنا قاراماستان تۋىندايدى. اسىراپ العان بالانىڭ اتا-انالارىنىڭ ءبىرى قايتىس بولعان كەزدە جانە وسى اتا-انا تاراپىنان جاقىن تۋىستار قايتىس بولعان اتا-انانىڭ تۋىستارىنىڭ اسىراپ العان بالاعا قاتىستى قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى بالانىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن ساقتاۋىن سۇراۋ جاعدايى بۇعان جاتپايدى. بالانى بiر ادام اسىراپ العان كەزدە, ەگەر بالا اسىراپ الۋشى ەر ادام بولسا - اناسىنىڭ تiلەگi بويىنشا نەمەسە, ەگەر بالا اسىراپ الۋشى ايەل بولسا - اكەسiنiڭ تiلەگi بويىنشا جەكە مۇلiكتiك ەمەس جانە مۇلiكتiك قۇقىقتار مەن مiندەتتەردi دە سوت ساقتاۋى مۇمكiن (كودەكستىڭ 100-بابىنىڭ 3-تارماعى). اسىراپ العان بالانىڭ اتا-انالاردىڭ بiرەۋiمەن نەمەسە قايتىس بولعان اتا-اناسىنىڭ تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناستارىنىڭ ساقتالۋى جونىندە بالا اسىراپ الۋ تۋرالى سوت شەشiمiندە كورسەتiلەدi. 18. اسىراپ الۋشىلاردىڭ (اسىراپ الۋشىنىڭ) ارىزى قاناعاتتاندىرىلعان اسىراپ الۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قارار بولىگىندە ارىز بەرۋشىلەردىڭ (ارىز بەرۋشىنىڭ) بالانى اسىراپ الۋ تۋرالى ءوتىنىشىنىڭ قاناعاتتاندىرىلعانى تۋرالى, بالانى ناقتىلى ادامداردىڭ (ادامنىڭ) اسىراپ العانىن تانۋ تۋرالى, سونداي-اق تۋى تۋرالى اكتىگە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە اسىراپ الۋشىلاردى (اسىراپ الۋشىنى) تۋ تۋرالى جازبالار كىتابىندا اتا-انا رەتىندە جازۋ تۋرالى, بالانىڭ تەگىن, اتىن, اكەسىنىڭ اتىن, تۋعان كۇنى مەن جەرىن وزگەرتۋ تۋرالى, ەگەر ارىزدا وسىنداي ءوتىنىش جانە 10 جاسقا تولعان بالانىڭ كەلىسىمى بولسا, سونداي-اق اسىراپ العان بالانىڭ اتا-انالارىنىڭ ءبىرىنىڭ نەمەسە ونىڭ قايتىس بولعان اتا-اناسىنىڭ وزىندىك م ۇلىكتىك ەمەس جانە م ۇلىكتىك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى تۋرالى, ەگەر وسى ماسەلەلەردى سوت ارىز بەرۋشىنىڭ نە مۇددەلى ادامداردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا وڭىنان شەشسە, كورسەتۋ قاجەت. اسىراپ العان بالانىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتى وزگەرگەن كەزدە دەرەكتەر اسىراپ الۋشىلاردىڭ (اسىراپ الۋشىنىڭ) تەگى بويىنشا كورسەتىلەدى, اسىراپ العان بالانىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى بويىنشا ودان كەيىن وزگەرتۋدى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جۇرگىزەدى. بالا اسىراپ الۋ كەزىندە بالانىڭ ۇلتىن وزگەرتۋ سوتتىڭ قۇزىرەتىنە كىرمەيدى جانە كودەكستىڭ 65-بابىنا سايكەس انىقتالادى, ال سوت بالانىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا عانا وزگەرتۋى مۇمكىن (كودەكستىڭ 98-بابىنىڭ 1-تارماعى). «سايكەستەندiرۋ نومiرلەرiنiڭ ۇلتتىق تiزiلiمدەرi تۋرالى» 2007 جىلعى 12 قاڭتارداعى № 223-III قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعىنا ساي, اسىراپ العان بالا تۋرالى مالىمەتتەر, ونىڭ دەربەس دەرەكتەرى وزگەرگەن كەزدە جەكە سايكەستەندiرۋ ءنومiرى بالا اسىراپ الۋ تۋرالى سوت شەشiمi كۇشiنە ەنگەننەن كەيiن جەكە سايكەستەندiرۋ نومiرلەرiنiڭ ۇلتتىق تiزiلiمiنەن شارتتى تۇردە الىپ تاستالاتىنىن نازاردا ۇستاعان ءجون. 19. بالانىڭ مۇددەلەرىن تىكەلەي قوزعايتىن ەرەكشە ءمان-جايلار بولعان كەزدە, سوت اپك-ءنىڭ 244-بابىنا سايكەس, سوت شەشىمىن دەرەۋ ورىنداۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى تۇجىرىمعا كەلۋ سەبەبىن بايانداپ, ارىز بەرۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا شەشىمدى دەرەۋ ورىنداۋعا جىبەرۋگە قۇقىلى (مىسالى, اسىراپ العان بالانى ەمدەۋ كۋرسىن جۇرگىزۋ نەمەسە وتا جاساۋ ءۇشىن دەرەۋ اۋرۋحاناعا جاتقىزۋ تالاپ ەتىلسە جانە كەشەۋىلدەتۋ بالانىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرسە). 20. كودەكستە اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋدىڭ دا, اسىراپ الۋدى جارامسىز دەپ تانۋدىڭ دا نەگىزدەرى كورسەتىلگەن. كودەكستىڭ 108-بابىنا سايكەس, بالانىڭ اتا-انالارىنىڭ, بالا اسىراپ الۋشىنىڭ جۇبايىنىڭ, بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ, 14 جاسقا تولعان اسىراپ العان بالانىڭ, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننىڭ, سونداي-اق پروكۋروردىڭ بالانىڭ مۇددەسى ءۇشىن بالا اسىراپ الۋدىڭ كۇشiن جويۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىعى بار. بالا اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى تالاپ كودەكستىڭ 106-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن نەگىزدەر بولعان كەزدە قويىلادى. اسىراپ الۋشىلاردا اتا-انالىق قۇقىقتار مەن مىندەتتەر بالالار ولاردان تۋعاندا ەمەس, اسىراپ الۋدىڭ ناتيجەسىندە تۋىندايتىندىقتان, تالاپ قويۋدىڭ نىساناسى اتا-انالىق قۇقىقتاردان ايىرۋ تۋرالى ەمەس, بالا اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىنە سوتتاردىڭ نازارىن اۋدارۋ قاجەت. كودەكستىڭ 106-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن جاعدايلاردا اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋعا بالانىڭ كەلىسىمىن انىقتاۋ تالاپ ەتىلمەيدى. سوت كودەكستىڭ 106-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, بالانىڭ مۇددەلەرىن نەگىزگە الىپ جانە ونىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, اسىراپ الۋشىنىڭ تارتىبىندە كىنا بولماعان كەزدە دە بالانى اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋعا قۇقىلى. مۇنداي ءمان-جايلارعا, اتاپ ايتقاندا, بالا اسىراپ الۋشى مەن اسىراپ العان بالانىڭ اراسىندا ولاردىڭ جەكە قاسيەتتەرىنە بايلانىستى ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ قالىپتاسپاۋىن; اسىراپ العاننان كەيىن بالانىڭ دەنساۋلىق جاعدايىندا تاربيەلەۋ پروتسەسىن ايتارلىقتاي قيىنداتاتىن نە بۇعان مۇمكىندىك بەرمەيتىن اقىل-ەستىڭ كەمدىگىنىڭ نەمەسە تۇقىم قۋالاعان اۋىتقۋشىلىقتىڭ انىقتالۋىن, اتالعان كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى اسىراپ الۋشىنىڭ اسىراپ الۋ كەزىندە ەسكەرتىلمەۋىن; بالا قاتتى باۋىر باسىپ قالعان اتا-انالارىنىڭ ارەكەتكە قابىلەتتىلىگىنىڭ قالپىنا كەلۋىن, بالانىڭ اتا-انالارىن ۇمىتا الماۋىن, مۇنىڭ ءوزى ونىڭ كوڭىل-كۇي جاعدايىنا كەرى اسەر ەتۋىن جانە ت.ب. جاتقىزۋعا بولادى. بالا اسىراپ الۋدىڭ كۇشiن جويۋ تۋرالى ارىزدى سوت بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ, قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننىڭ, سونداي-اق پروكۋروردىڭ مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىمەن تالاپ قويۋ ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قارايدى (كودەكستىڭ 107-بابىنىڭ 2-تارماعى). 21. كودەكستىڭ 103-بابىنا سايكەس, بالا اسىراپ الۋ: 1) بالا اسىراپ الۋ تۋرالى سوت شەشiمى جالعان قۇجاتتار نەگiزiندە قابىلدانعان; 2) كودەكستىڭ 93-بابىندا اتالعان ادامداردىڭ كەلىسىمىنسىز بالا اسىراپ العان; 3) نەكەدە تۇرعان (ەرلى-زايىپتى بولعان) ادام باسقا جۇبايىنىڭ جازباشا كەلiسiمiنسiز بالا اسىراپ العان; 4) كودەكستىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كوزدەلگەن ەرەجەلەر بۇزىلعان جاعدايلاردا جارامسىز دەپ تانىلادى. بالا اسىراپ الۋدى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپتى اسىراپ العان بالانىڭ اتا-انالارى, اسىراپ الۋشىنىڭ جۇبايى, اسىراپ الۋدان قۇقىقتارى بۇزىلعان ادامدار, پروكۋرور جانە قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگان قويا الادى. 22. بالانى اسىراپ الۋ تۋرالى سوتتىڭ شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە وسى شەشىمنىڭ ءۇزىندى كوشىرمەسى بالا اسىراپ الۋ تۋرالى سوت شەشىمى شىعارىلعان جەر بويىنشا تىركەۋشى ورگانعا جانە قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا, ال اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى جانە بالا اسىراپ الۋدى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوت شەشiمiنىڭ ءۇزىندى كوشىرمەسى بالا اسىراپ الۋدى مەملەكەتتiك تiركەۋ ورنى بويىنشا تىركەۋشى ورگانعا جانە قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگاندارعا وسىنداي مەرزىم iشiندە جiبەرىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت (كودەكستىڭ 88-بابى جانە 105-بابىنىڭ 4-تارماعى). شەتەل ازاماتتارىنىڭ بالا اسىراپ الۋىنىڭ كۇشىن جويۋ نە بالا اسىراپ الۋدى جارامسىز دەپ تانۋ كەزىندە سوت شەشىمىنىڭ ءۇزىندى كوشىرمەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن بالانى بالالاردى قورعاۋ جانە شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى 1993 جىلعى 29 مامىرداعى كونۆەنتسيانىڭ 21-بابىنىڭ 1-تارماعى نەگىزىندە تۋعان ەلىنە كەرى قايتارۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەتىنە جىبەرىلۋگە ءتيىس. 23. مىنالاردىڭ كۇشى جويىلعان دەپ تانىلسىن: 1) «سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى iستەردi قاراۋ كەزiندە نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋىنىڭ كەيبiر ماسەلەلەرi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2000 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى № 17 نورماتيۆتىك قاۋلىسى; 2) «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى پلەنۋمىنىڭ «سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى iستەردi قاراۋ كەزiندە نەكە جانە وتباسى تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋىنىڭ كەيبiر ماسەلەلەرi تۋرالى» 2000 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى № 17 قاۋلىسىنا وزگەرىس جانە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2006 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى № 10 نورماتيۆتىك قاۋلىسى; 3) «سوتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى iستەردi قاراۋ كەزiندە نەكە جانە وتباسى تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋىنىڭ كەيبiر ماسەلەلەرi تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2000 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى № 17 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2008 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى № 14 نورماتيۆتىك قاۋلىسى. 24. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنا سايكەس, وسى نورماتيۆتىك قاۋلى قولدانىستاعى قۇقىق قۇرامىنا قوسىلادى, جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولىپ تابىلادى جانە العاش رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ق.ءمامي. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى, جالپى وتىرىس حاتشىسى ق.شاۋحاروۆ.