اشكەرەلەۋگە دەگەن پىكىر ءارتۇرلى

دۇبىرگە تولى دۇنيە وتكەن جەكسەنبىدە حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەر كونسورتسيۋمى جاريالاعان كوپتەگەن الەمدىك ليدەرلەردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ, ميللياردەرلەردىڭ قاتىسى بار وفشورلىق جانجال تۋرالى بايانداما شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى داۋعا اينالدى. ەڭ قىزىعى – ونى بىرەۋلەر قۇپتايدى, ەكىنشىلەرى ساياسي ويىنعا بالايدى. شۋ بولاتىن دا ءجونى بار. جاي ەمەس, 12 الەمدىك كەشەگى جانە بۇگىنگى ليدەرلەر, ولاردىڭ جاقىن تۋىستارى مەن ءوزىم دەگەن دوستارى, اتى بەلگىلى جۇزدەگەن ساياساتكەر, 30-عا تاياۋ ميل­ليار­دەر ءوز اكتيۆتەرىن Massak Fonseca زاڭدىق كومپانياسىنىڭ كومە­گىمەن وفشورلاردا جاسىرىن ۇستاعان. دەمەك, سالىقتان قاشقان ءتۇرلى زاڭسىز اقشا اينالىمىن جۇرگىزگەن. جۋرناليستەر, ەڭ الدىمەن, نەمىستىڭ Sueddeutsche Zeitung گازە­تىنىڭ جۋرناليستەرى جەمقورلىق پەن ۇيىمداسقان قىلمىستى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارىدا اتالعان ماسساك فونسەك وفشورلىق زاڭ فيرماسىنىڭ ماعلۇماتتىق بازاسىنان 11,5 ميلليون قۇجاتقا يە بولىپ, جىلدان اسا ۋاقىت زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وعان 76 ەلدەن 370-تەن استام جۋرناليست قاتىسىپ, بۇگىنگى كۇنى الەمدى شۋلاتقان مالىمەتتەردى العا تارتىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا, جەمقورلىقتى, سالىقتان قاشقانداردى اشكە­رەلەۋ – جاقسىلىق. ودان ەلدىڭ قازىناسىنا قارجى قوسىلادى. كوپ ەل سولاي قابىلداپ وتىر. الدىمەن قولداعان فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند بولدى. سول وفشوردى اشكە­رەلەۋدى قولعا العان جۋرناليستەرگە راحمەتىن جاۋدىردى. اشكە­رە­لەنگەندەر اراسىندا مىڭنان استام فرانتسۋز بار ەكەن. سالىق ورگاندارى جۋرناليستەر اشقان قىلمىستى ودان ءارى تەكسەرىپ, قورىتىندى جاساماق. وفشورعا قارسى, ونداعى اكتيۆ­تەردىڭ يەلەرىن انىقتاۋ جولىن­داعى كۇرەستى العاش باس­تاعان ۇلى­بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرون ەدى. ول مۇنى پارلامەنت سايلاۋى كەزىندە ءسوز ەتكەن. ءبىر قىزىعى – سول اشكەرەلەنگەندەر تىزىمىندە ونىڭ اكەسى يەن كەمەرون دا بار ەكەن. بىراق قازىر ول دۇنيەدەن وتكەن. ونىڭ ەسەسىنە اعىلشىننىڭ التى لوردىنىڭ ەسىمى بار. ءبارىبىر كەمەرون بۇل ىسكە بەل شەشىپ كىرىسىپ وتىر. ساۋىردەن باستاپ بريتانيالىق كومپانيالاردىڭ بارلىعى ءوزىنىڭ وفشورلارىن دا كورسەتۋگە مىندەت­تەلگەن. قارسىلار كىم؟ ەڭ الدىمەن, سول قۇپيا جەمقورلىققا قاتىسى بارلار, اشكەرەلەنگەندەر. يس­لانديادا سول جەكسەنبىدەن بەرى «وفشورلىق» پرەمەر-مينيستر سيگمۋندۋر گيۋننلەيگسونعا قار­سى ميتينگىلەر ءوتىپ, اقىرى ول كەتىپ تىڭدى. ونىڭ ايەلى ەكەۋىنىڭ وفشورلىق كومپانيا­سىندا يسلانديانىڭ جەتەكشى بانكتەرىنىڭ 3,6 ميلليون ەۋرو وبليگاتسياسى جاتقان كورىنەدى. پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى ناۆاز ءشاريفتىڭ ءۇش بالاسىنىڭ ۆيرگين ارالدارىندا كەم دەگەندە ءتورت وفشورلىق فيرماسى بار كورىنەدى. ماسساك فونسەكا كولەمى جو­نىنەن الەمدەگى تەك ءتورتىنشى وف­شورلىق زاڭدىق فيرما ەكەن. ال ودان باسقا فيرمالارداعى قۇ­جاتتار اشىلسا, نە بولماق؟ تالاي سۇمدىق اشكەرەلەنەرى داۋسىز-اۋ. جانە ول تالاي الاياقتارعا سوققى بولىپ تيەر ەدى. كورشى ەلدەگى اڭگىمە الاتاۋدىڭ ار جاعىنان تاعى دا ءبىر قاتقىلداۋ داۋىس ەستىلدى. ەلدەگى بيلىكتى كۇشپەن الماق بولعان ءبىراز ادام ۇستالىپ, قاماۋعا جابىلعان كورىنەدى. سەنبەيىن دەسەڭ, ءبىراز بەلگىلى ادامداردىڭ اتى اتالعان. شىن بولسا, بۇل ەلدە تاعى دا رەۆوليۋتسيا, توڭكەرىس بولماق پا دەپ, كوڭىلدى ۇرەي بيلەيدى. بۇعان دەيىن دە ولار ەكى رەۆوليۋتسيا­نى باستان كەشتى. ونى دۇرىلدەتىپ وتكىزگەن. العاش­قىسىندا پرەزيدەنت اسقار اقاەۆتى قۋسا, ەكىنشىسىندە ونىڭ ورنىن يەلەنگەن قۇرمانبەك باكيەۆتى قۋدى. قالاي قۋعاندارىن الەمگە جاريالاپ, تەلەارنالاردان كورسەتكەن. كورسەتكەن سوڭ, ءبارىمىز دە كوردىك. 2005 جىلى اقاەۆتى قۋعاندا, رەزيدەنتسياعا شابۋىل جاساعان توبىردىڭ ىشىنەن قولىندا ۇزىن تاياعى بار ءبىر شولجاڭنىڭ پرەزيدەنت كرەسلوسىنا جايعاسىپ, بيلىك ەندى ءبىزدىڭ قولىمىزدا دەپ ايقايلاعانى دا ەستە قالعان. بيلىك سەندەرگە تيسە, حالىق وڭا قويار ما ەكەن دەپ, كوڭىلىمىزدى كۇدىك جاي­لاعان. سول توڭكەرىستەن بيلىككە جەتكەن باكيەۆ حالىقتى وڭدىرا قويماعانى دا بەلگىلى. قىرعىز اعايىنداردىڭ رەۆو­ليۋتسيادان كوڭىلدەرى شايلى­عاتىنداي دا بولعان ەدى, بىراق ودان كەيىن دە بۇل ەلدەن تالاي ايقاي ەستىلىپ جاتادى. بىردە جولدارىن جاۋىپ, ەشكىمدى وتكىزبەي, وزدەرى دە زاردابىن شەگەدى. ميتينگىلەر وتكىزۋ دە قيىن ەمەس. داۋعا ىلىك ىزدەيتىندەر كوپ. سونداي داۋ كۇنى كەشە بولدى. قىرعىز-وزبەك شەكاراسىنداعى ازىن-اۋلاق كەلىسپەۋشىلىك ءۇشىن اتتانداپ تالاي ادام اتقا ءمىندى. وپپوزيتسياسى بار, ۇلتشىلدارى بار, ءبىراز داڭعازا كوتەردى. ءتىپتى, ولارعا بيلىك تە قوسىلىپ, داۋىس­تارى سوناۋ ماسكەۋگە, تاشكەنتكە دەيىن جەتىپ, باسىلدى. تاعى دا ايقاي. بۇل ايقايدى بيلىك كوتەردى. وپپوزيتسيانىڭ تاعى دا رەۆوليۋتسيا جاساماق ەكەنىن ءبىلىپتى. بىلگەندە, ولار باس قوسىپ بيلىكتى بولىسە باس­تاسا كەرەك. ولاردىڭ سونداي باس­قوسۋىنداعى اڭگىمەنىڭ جازباسى بيلىكتىڭ قولىنا تۇسكەن. قاراپايىم قيسىن مىناداي: لاۋازىم بولىسسە, سول بيلىككە قول جەتكىزبەك بولعانى. ول رەۆوليۋتسيا, توڭكەرىس جولىمەن عانا جۇزەگە اسادى. دەمەك, نيەتتەرى بەلگىلى. لاۋازىم ۇلەستىرۋ جيىنىنا قاتىسقاندار قاماۋعا الىنادى. توڭكەرىس جاساماق بولعاندار كىمدەر؟ باستى تۇلعا ەنەرگەتيكا جونىندەگى ساراپشى, «قىر­عىزستان-ءححى» دەپ اتالاتىن تازارۋ جانە جاڭارۋ حالىق قۇ­رىلتايى قوز­عالىسىنىڭ بەل­سەندىسى ەرنەست قارىبەكوۆ كو­رىنەدى. ەكىنشى ادام – بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشى داستان سارىقۇلوۆ. العاشقىسىن بىردەن ۇستاپ, ۇقك قاماعىنا كىرگىزسە, ەكىنشىسىن جاسىن ەسكەرىپ, ءۇي قاماعىنا وتىرعىزىپتى. ولارعا ۇلتتىق وپپوزيتسيالىق قوزعالىس كوسەمدەرى قۋانىشبەك قادىروۆ پەن بەكتورە اسانوۆ قوسىلعان. العاشقىسى بۇدان ءبىراز بۇرىن پرەزيدەنت اتامباەۆتىڭ پارتيالاسى بولسا, ەكىنشىسى جالالاباد وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بولعان. وڭكەي شورتاندار. بيلىكتىڭ ويى بەلگىلى – وپپوزيتسيانى اشكەرەلەۋ, ولاردان حالىقتىڭ ىقىلاسىن اۋدارۋ. ءجوندى-ءجونسىز بيلىكتىڭ اياعىنان شالىپ, ەلدى ءبۇلدىرۋدى ماقسات ەتكەن وپپوزيتسيانىڭ ارەكەتتەرىن شەكتەگەن دە ءجون شىعار, بىراق ونى بۇكىلەلدىك ناۋقان دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەت پە ەدى دەيسىڭ. شۋدان نە شىعادى؟ كۇنى كەشە شەكارا شۋى حالىقتى ورىنسىز دۇرلىكتىردى ەمەس پە؟ مىنا شۋ نەمەن بىتەدى؟ قىرعىز ەلىندە رەۆوليۋتسيا بولا قويماس. ونىڭ نەگە سوق­تىراتىنىن جۇرت كورگەن. جۇ­رەكتەرى شايلىققان. حالىقتى ساياسي ويىنعا ارالاستىرا بەرگەننەن ءمان شىقپاسا كەرەك. ودان الدەقايدا ماڭىزدى شارۋالار بار. الدىمەن بالا-شاعا قامىن ويلاعان ءجون شىعار. ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.