زەينەتاقى تولەمدەرى تۋرالى نە بىلەمىز؟

– شارتتى-جيناقتاۋشى بولشەك دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ زەينەتاقىعا اسەرى قانداي؟ – 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ قولدانىستاعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى, ياعني شارتتى-جيناق­تاۋشى بولشەك نەمەسە جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (جمزج) ەنگىزىلەدى. بۇل ءۇشىن بجزق-دا ءاربىر قىزمەتكەرگە شارتتى زەينەتاقى شوتى اشىلادى, ونىڭ اتىنا جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قىزمەتكەردىڭ اي سايىن­­عى كىرىسىنىڭ 5%-ى ءمول­شەرىن­دە جمزج اۋداراتىن بولادى. جاڭا جمزج-نىڭ باستى ارتىقشىلىعى جۇمىس بەرۋشى سول ءۇشىن اتالعان جارنالاردى جۇزەگە اسىرعان زەينەتكەر ءتىپتى ونىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى بىتكەن جاعدايدا دا, زەينەتاقىسىن وسى بولشەكتەن ءومىر بويى الاتىن بولادى (جمزج-نى جيىنتىعىندا كەمىندە 60 كۇنتىزبەلىك ايدا اۋدارعان كەزدە). – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا قانداي زەينەتاقى ۇلگىسى بار؟ – قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءبىر ۋاقىتتا ورتاق جانە جيناق­تاۋ­شى جۇيەلەردىڭ تەتىكتەرىن قاتار قامتيتىن ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى. ءبىرىنشى دەڭگەي – بۇل زەينەت­اقى تولەمدەرى حالىقتىڭ جۇمىس ىستەيتىن بولىگىنىڭ سالىق اۋدارىمدارى مەن وزگە دە تۇسىمدەر ەسەبىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جۇزەگە اسىرىلاتىن ورتاق زەينەتاقى جۇيەسى. بۇل زەينەتاقى بازالىق جانە ەڭبەك دەپ اتالاتىن ەكى بولىكتەن قۇرالعان. بازالىق زەينەتاقى بارلىق زەينەتكەرلەرگە جانە زەينەتكە شىققان ساتتە ەڭبەك ءوتىلى 1998 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا كەمىندە التى ايدى قۇرايتىن تۇلعالارعا تولەنەدى. ەكىنشى دەڭگەي – بۇل قازاق­ستان ازاماتتارى, قازاقستاندا تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالار ءۇشىن اي سايىنعى تابىستان 10 پايىز مىندەتتى زەينەتاقى جار­نالارى جانە زياندى ءارى قاۋىپتى وندىرىستەردە جۇمىس ءىس­تەي­تىن قىزمەتكەرلەردىڭ پاي­دا­سىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارا­جاتى ەسەبىنەن اۋدارىلاتىن قىزمەتكەرلەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5 پايىز مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى بار مىندەتتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى. وندىرىستەر, جۇمىستار مەن كاسىپتەر تىزبەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەكىتەدى. 2018 جىلدان باستاپ جۇمىس بەرۋشىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ولاردىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتتارىنا قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنان 5 پايىز مولشەرىندە تولەيتىن (ولاردىڭ ەڭبەك جاعدايلارىنا قاراماستان) مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى قوسىلادى. ءۇشىنشى دەڭگەي – ەرىكتى زەينەت­اقى جارنالارىنا (ەزج) نەگىزدەلگەن جيناقتاۋ جۇيەسى. ەزج كولەمى, ولاردى تولەۋ ءتارتىبى مەن كەيىنگى تولەمدەر تاراپتاردىڭ ەزج ەسەبىنەن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى شارتتاعى كەلىسىمدەر بويىنشا انىقتالادى. – 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بازالىق زەينەتاقىنىڭ جاڭاشا ەسەپتەلەتىنى جايىندا ەستىدىڭىز بە؟ ايتىپ بەرەسىز بە؟ – 2015 جىلعى 2 تامىزدا مەم­­لەكەت باسشىسى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زەينەت­­اقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. اتالعان زاڭعا سايكەس, سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2015 جىلعى 28 قازانداعى № 369-V زاڭىنا سايكەس تۇزەتۋلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە قاراي زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ كوزدەلەدى. ماسەلەن, زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جانە ودان از جىلدى قۇراعان كەزدە نەمەسە ول بولماعان كەزدە بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا ءتيىستى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاماسىنىڭ 50%-نا تەڭ بولادى. مۇندا ون جىلدىق ەڭبەك وتىلىنەن اساتىن ءاربىر تولىق جىل ءۇشىن بازالىق زەينەتاقى 2%-عا ۇلعايادى, بىراق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا ءتيىستى قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ ءتو­مەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاما­سىنىڭ 100%-نان اسپايدى. – جاڭا زەينەتاقى زاڭنا­ماسىن قابىلداۋعا بايلانىس­تى, قانداي بولشەكتەردەن بولا­شاق زەينەتاقى قۇرىلا­تىن بولادى؟ – 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن كەمىندە 6 اي ەڭبەك ءوتىلى بار ادامدار جيناقتاۋشى جانە شارتتى-جيناقتاۋشى جۇيەلەردىڭ (بۇدان ءارى – شجج) تولەمدەرىمەن قاتار بيۋد­جەتتەن بازالىق, ورتاق زەينەت­اقى الاتىن بولادى. وسىلايشا, زەينەتاقى مىنالار ەسەبىنەن قالىپتاسادى: 1) بيۋدجەتتىك قاراجات: – 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دە­يىن كەمىندە التى كۇنتىزبەلىك اي ەڭ­بەك ءوتىلى بولعان كەزدە ەڭبەك زەينەتاقىسى; – مولشەرى ەڭبەك وتىلىنە جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا بايلانىستى بولاتىن بازالىق زەينەتاقى; 2) جيناقتاۋشى زەينەتاقى: – قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى كىرىسىنەن 10% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (بۇل – ءبىزدىڭ 1998 جىلدان باستاپ ءوز جالاقىمىزدىڭ 10%-ىن اي سايىن اۋدارا وتىرىپ جينايتىن سوما); – قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى كىرىسىنەن 5% مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى (بۇل – 2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس بەرۋشى زياندى (اسا زياندى) ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ پايداسىنا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن اۋداراتىن سوما); – 2018 جىلى ەنگىزىلەتىن, جۇمىس بەرۋشىنىڭ بارلىق قىز­مەت­كەرلەر ءۇشىن قىزمەت­كەرلەر­دىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتتار­ىنا (ەڭبەك جاعدايلارىنا قارا­ماستان) تولەيتىن جاڭا 5% ءمىن­دەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى. وسى شوتتاردان ءتو­لەم­دەر جيىنتىعىندا كەمىندە 60 كۇن­تىزبەلىك اي جمزج اۋدارىل­عان جاعدايدا عانا 2023 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. – زەينەتاقى جيناقتارى قالاي مۇراعا قالدىرىلادى؟ – بجزق-دا زەينەتاقى جيناق­تارى بار ادام قايتىس بولعان جاعدايدا مىندەتتى, مىندەتتى كاسىپتىك جانە ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاسقان زەينەتاقى جيناق­تارى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى­نىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن مۇراعا الىنادى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى مۇراعا بەرىلمەيدى (سەبەبىن ەسكە ءتۇسى­رەيىك, بۇل جارنالاردى جۇمىس بەرۋشى اۋداراتىن بولعاندىقتان قىزمەتكەردىڭ جەكە مەنشىگى بولمايدى). بىراق, قايتالاپ ايتامىز, زەينەتكەر ءتىپتى ونىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتى بىتكەن جاعدايدا دا, زەينەتاقىسىن وسى بولشەكتەن ءومىر بويى الاتىن بولادى (جيىن­تىعىندا كەمىندە 60 كۇنتىزبەلىك اي بۇرىن اۋدارىلعان جمزج بولۋعا ءتيىس). «ەگەمەن-اقپارات».