«اۋعان ءتۇيىنىن» كىم تارقاتادى؟

تاياۋدا رعا-نىڭ شىعىس­تانۋ ينستيتۋتىندا رەسەيلىك ساراپشىلار قوعامى الدىندا تۇساۋى كەسىلگەن سۇلتان اكىمبەكوۆتىڭ «اۋعانستان تاريحى» اتتى جاڭا كىتابىنان تاريحي عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قازىرگى زاماننىڭ ەڭ ءبىر كوكەيكەستى ساۋالدارىنا جاۋاپ تابۋعا بولادى. بەلگىلى قازاقستاندىق تاريحشى جانە ساياساتتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اۋعان فاكتورى تاقىرىبىن جاڭا جالپىتاريحتىق راكۋرستا ءبىزدىڭ بۇكىل قۇرلىعىمىزدىڭ تاعدىرىمەن تۇتاستىرا وتىرىپ اشادى. ونىڭ «اۋعان ءتۇيىنى جانە ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك پروبلەماسى» اتتى العاشقى ىرگەلى كىتابى 1998 جىلى جارىق كورىپ, 2003 جىلى قايتادان باسىلعان بولاتىن. سودان بەرى اۋعانستان مەن ونىڭ كورشىلەرىنىڭ سىرتقى جاعدايلارى مەن تەندەنتسيا­سىنا قاتىستى كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى. بىراق اۋعانستاننىڭ ءوزى سول كۇيىندە, شىعىستىڭ دا, سونداي-اق, باتىستىڭ دا ساياساتتانۋشى ساراپشىلارى ءۇشىن سول بۇرىنعى جۇمباق كۇيىندە قالدى. تەك بۇل ەلدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا ونىڭ تاريحى ارقىلى قاراۋ عانا كوپتەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا جاعداي جاسايدى. اۆتور اۋعان شىندىعىنا وسى ەلدىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەرىندەگى تاريحي, وڭىرلىك جانە گەوساياسي اسپەكتىلەر تۇرعىسىنان, اسىرەسە, تاريحي تاجىريبەگە سالماق سالا وتىرىپ تالداۋ جاسايدى. ناتيجەسىندە, ءبىر قاراعاندا, تاڭعالارلىق جانە تۇسىنۋگە قيىن بولىپ كورىنەتىن وسى ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىندەگى كوپتەگەن جايتتار بەلگىلى بولا تۇسەدى. اۆتور قازىرگى ۋاقىتتا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن الاڭداتاتىن كوپتەگەن ساۋالدارعا ايقىن جانە قيسىندى جاۋاپتار قايتارادى. اۋعانستاندا نە بولدى جانە بولاشاقتا قالاي بولماق؟ ونىڭ دامۋى وسى وڭىرگە قالاي اسەر ەتەدى؟ 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا اۋعانستان الدىمەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى ءۇشىن, كەيىنىرەك ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن بۇكىل الەم ءۇشىن پروبلەما بولىپ كەلدى. قازىرگى كۇنى دە وندا بولىپ جاتقان وقيعالار ايتارلىقتاي وپتيميزم تۋدىرا قويمايدى. بۇگىندە «تاليبان» مەن ەسىرتكى تاسىمالىنا دايش پروبلەماسى قوسىلىپ وتىر. وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە, س.اكىمبە­كوۆ­تىڭ كىتابى تەك قازاقستان ساياساتتانۋ سالاسى عانا ەمەس, رەسەي, ءتىپتى, بۇكىل ەۋرازيالىق قۇرلىق ءۇشىن دە ەلەۋلى وقيعا. كىتاپتىڭ ءماس­كەۋدە شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا وتكەن تۇساۋكەسەرىنىڭ كەڭ اۋقىم­دى ساراپشىلار پىكىرسايىسى ءۇشىن سەبەپ بولۋى دا تەگىننەن-تەگىن ەمەس. تالقىلاۋعا رەسەيدىڭ اۋعان­ستانداعى ەلشىسى ۆياچەسلاۆ ترۋبني­كوۆتىڭ, شىعىستانۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆيا­چەسلاۆ بەلوكرينيتسكيدىڭ, قازىرگى زامانعى اۋعانستاندى زەرتتەۋ ور­تالىعىنىڭ ديرەكتورى ومار نەسسار­دىڭ جانە باسقا دا بەلگىلى مامان­داردىڭ قاتىسقانىن ايتا كەتۋ قاجەت. پىكىرسايىسقا قاتىسۋشىلار كىتاپتىڭ ورتالىق ازياداعى شەشۋشى ەل بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندا جازىلۋىنىڭ دا ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل 1990-جىلداردان باستاپ اۋعانستانداعى وقيعالار قالىپتاستىرىپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەرگە جاقىن ورنالاسقان ءوڭىر. سوندىقتان, ءدال وسى قازاقستاندا ول ەلدەگى, سونداي-اق, ونىڭ توڭىرەگىندەگى احۋالداردى كەشەندى تۇردە كورۋ ايرىقشا قۇندى. س.اكىمبەكوۆ مەملەكەتتىڭ ءوزى مەن حال­قىنىڭ تاريحىن عانا ەمەس, وسى مەم­لەكەتتىڭ دامۋىنا كوپتەگەن جاعدايدا العىشارتتار جاساپ, ونى ۇيىمداستىرۋ قاعيدات­تارىن قالىپتاستىرىپ وتىر­عان تەرريتورياسىنىڭ تاريحىن دا قوزعايدى. ونىڭ سىرتىندا س.اكىم­بەكوۆ ۇسىنعان اۋعانستان حرونيكاسى – ول قورشاعان الەم تاريحى, ويتكەنى, شەكارالاردى قالىپتاستىرىپ, دامۋدىڭ جولدارى مەن باعىتتارىن ايقىندايتىن دا سونىڭ ءوزى. كىتاپتا ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ ونى دامىتۋدىڭ ۇزدىك نۇسقالارىن ىزدەستىرۋىنىڭ ۇزىن-سونار تاريحى كەلتىرىلىپ, سونداي-اق, ولار ءتۇرلى ۋاقىتتاردا جىبەرگەن قاتەلىكتەرگە تالداۋ جاسالعان. بۇل – سوزىلمالى سوعىس, ەلدىڭ ىشىندە دە سول سياقتى ونىڭ توڭىرەگىندە دە ءجۇرىپ جاتقان ۇزاق تا قيىن مۇددەلەر قاقتىعىسى تۋرالى كىتاپ. سونىمەن بىرگە, اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە اۋعانستان تاريحى رەفورمالار جۇرگىزۋدە وتە باعالى تاجىريبە ەكەنىن دە ءتۇسىنۋ اسا ماڭىزدى. بالكىم, ۇزاق ۋاقىتتار بويى جازىلماي كەلە جاتقان اۋعان جاراسىن ەمدەۋ سىرتقى ويىنشىلار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا دا بايلانىس­تى بولۋى مۇمكىن. اۆتور جەكەلەگەن دەرجاۆالاردىڭ كوزقاراسىنا بايلانىستى بولىپ كەلگەن اۋعانستاندى جاڭعىرتۋ پروبلەماسىنا دۇرىس سالماق سالىپ وتىر, دەپ تۇيىندەدى ويىن رەسەيدىڭ اۋعانستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۆ.ترۋبنيكوۆ. مەرەكە تاڭاتاروۆ.