استاناداعى ايتۋلى رۋحانيات ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالعان ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا تابالدىرىعىن ادەمى اسەرمەن اتتادىق. اينالاسىندا تۇنىپ تۇرعان ءىلىم-ءبىلىم ورنەگى ەرىكسىز باۋراپ اكەتە مە, كىم ءبىلسىن, وسى شاڭىراقتىڭ استىندا ايتىپ جەتكىزە الماس بولەكشە كۇيگە بولەنەسىڭ. بۇل, بالكىم, مۇندا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوشەلى جانداردى كوبىرەك كەزدەستىرەتىندىگىمىزدەن بولار. ءايتەۋىر, جان دۇنيەڭدى جايلاندىرار جاقسى ءبىر اۋراسى بار بۇل ارانىڭ.
وسىناۋ مادەنيەت ورداسىنىڭ باسشىسى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆانىڭ دا كوڭىلى كوتەرىڭكى ەكەن.
– ەرتەڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «كىتاپ – ءداۋىر ايناسى» اتتى اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزبەكپىز. قازىر سوعان قىزۋ دايىندىق ۇستىندەمىز, – دەدى ول جىلى جىميىپ قويىپ. – ىرگەلى ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى مادەني-رۋحاني مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ, ءوزىمىزدىڭ قورىمىزداعى وتە سيرەك جانە قۇندى كىتاپتار مەن قولجازبالاردى كوپشىلىككە كورسەتۋ, سونداي-اق, ەڭسەلى ەلوردامىزدى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى وقىرمانى ەڭ كوپ قالا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوسۋ.
باسشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا VI – XX عاسىرلار ارالىعىندا جارىق كورگەن 13 000 سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار جيناقتالىپتى. الەمنىڭ ءار شالعايىنان ۇلىقتاۋعا لايىق ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى ءارتۇرلى ءجادىگەرلەر ءالى دە اكەلىنىپ جاتقان كورىنەدى.
– ماسەلەن, مەن جاقىندا عانا ۇلىبريتانيادان ولجالى ورالدىم, – دەپ ءاڭگىمەسىن ءارى جالعادى ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزى. – تۇماندى البيوننىڭ تۇمارىنداي لوندوننىڭ كىتاپ مۋزەيىندە باياعىدا مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس بابامىز ۇستاعان قاسيەتتى «قۇران» تۇر!
بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, انگلياداعى ءبىزدىڭ ەلشىلىك ن.فيلدينگتىڭ «يۋجنەە ك ستەپيام»: پۋتەشەستۆيا توماسا ي ليۋسي اتكينسون ۆ ۆوستوچنىي كازاحستان ۆ 1847-1853 گودى» دەيتىن كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسىپتى. مىناۋ – سول. كورىڭىزدەر...
اعىلشىنشا ءبىر اۋىز بىلمەسەك تە الدىمىزداعى اتا-بابالارىمىزعا قاتىستى كىتاپتى ارى-بەرى پاراقتاپ كوردىك. ءسوزىن تۇسىنبەسەك تە, ءفوتوتىلشى ەرلان وماروۆ ەكەۋمىز حالقىمىزدىڭ ءحىح عاسىرداعى تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن كورىنىستەرگە تولى كوركەم سۋرەتتەرگە كوز سۋارىپ, كوڭىل توعايتتىق.
اتى-ءجونىن ايتقاندا بىردەن ەلەڭ ەتە قالعاندارىڭىزدى ءىشىم ءبىلىپ وتىر, قادىرمەندى وقىرمان. ءيا, بۇل ەسىمى ەلىمىزگە ءمالىم, سول اتكينسون. قازاق جەرىنە ساپارلاپ ءۇش مارتە كەلگەن اعىلشىن ساياحاتشىسى. التاي, زايسان, الاكول, اقسۋ, تەكەلى, قورا سەكىلدى اياۋلى اتامەكەنىمىزدىڭ اسا شۇرايلى پۇشپاقتارىن ارالاپ, شۇقشيا زەرتتەگەن. اسىرەسە, جوڭعار الاتاۋىنىڭ جاسىل جولدارىن كوبىرەك ءتوڭىرەكتەگەن. بىراق قىتاي جاققا اسۋ تۋرالى ءتۇپكى ويىن جۇزەگە اسىرا الماعان. جيھانكەز 1848 جىلى قاپالدا قىستاپ جاتقانىندا ايەلى ءليۋسيدى تولعاق قىسىپ, شەكەسى تورسىقتاي ۇل تۋادى. ونىڭ اتىن الاتاۋ تامشىبۇلاق قويعانى ءبارىمىزگە بەلگىلى. تاياۋدا «قازاقستان» تەلەارناسىنان سول كىسىنىڭ لوندوندا تۇراتىن ۇرپاقتارى جايىندا جۋرناليست گۇلميرا دايراباەۆانىڭ حابارىن تاماشالاعانىمىز بار.
ەرلى-زايىپتى اتكينسوندار وتاندارىنا ورالعان سوڭ كورگەن-بىلگەندەرىن تاسقا باسىپ, ارتتارىندا تانىمدىق ماڭىزى زور جازبالار («شىعىس جانە باتىس ءسىبىر», «جوعارعى جانە تومەنگى امۋر ايماعىنا ساياحات», «تاتار دالاسى تۋرالى ەستەلىكتەر») قالدىرعان. بۇلاردىڭ ىشىندە ۇلى دالا ۇلاندارىنا بايلانىستى تالاي قىزىقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەر, اكۆارەلمەن سالىنعان پەيزاجدار بارلىعى تالاسسىز.
«كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى عاليا بوكەيقىزى يساقانوۆانىڭ باستاۋىمەن «كىتاپ مۇراجايىنا» كىرگەنىمىزدە قابىرعالارداعى شىنى سورەلەردە سىرەسكەن قۇندى جادىگەرلەرگە قۇمارتا قارادىق. قازاق جازۋىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. «كۇلتەگىن» جازبالارى, «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى», 1807 جىلى شاعاتاي تىلىندە قازاندا شىققان «سەيفىلمالىك-بادىعۇلجامال», شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 1905 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ي.بوراگانسكيدىڭ باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن «سكازانيە وب ەديگە ي توحتامىش» ەڭبەگى, اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ, ۇلى ابايدىڭ شىعارمالارى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ العاشقى نۇسقاسى, الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1926 جىلى قىزىلوردادا باسىلعان «ءالىپ-ءبيى» جانە باسقا اسا باعالى رۋحاني ءجادىگەرلەرىمىزدى وسى ارادان تابۋعا بولادى.
اتادان ميراس اسىل مۇرالارىمىزدىڭ ارنالى بولىگى «بابالار ءسوزى» ايدارىمەن جاريالانعان 100 تومدىق اياسىندا ۇسىنىلعانى قانداي عانيبەت.
كىتاپحاناداعى «قۇندى تارتۋلار زالى» اتى ايتىپ تۇرعانداي ەرەك ەكسپوناتتارعا تولى ەكەن. اتالمىش مەكەمەدەگى اقپاراتتىق-مادەني باعدارلامالار سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى باتىرحان جۇماباەۆتىڭ كومەگىمەن ساف التىنعا بەرگىسىز سوم قۇندىلىقتاردىڭ كەيبىرىمەن تانىسىپ كوردىك.
– مىنە, مىناۋ ەڭ كونە ەكسپوناتىمىز – «قىتاي اسكەري قولباسشىلارىنىڭ سوعىس جۇرگىزۋ تاكتيكاسى» دەيتىن بامبۋك كىتاپ. VI عاسىردىڭ تۋىندىسى.
...باكەڭنىڭ بۇل انىقتاماسىنان كەيىن تاڭداي قاعىپ, باس شايقاماي كورىڭىز.
799 جىلدان باستاپ جازىلعان «قۇران» تاپسىرلەرى 338 بەتتەن تۇرادى. ءتىپتى, كەرەمەت!!!
مىنا قىزىقتى قاراڭىز!
ءبىز قولىمىزدا الەمدە جالعىز داناسى قالعان كىتاپتى ۇستاپ وتىرمىز. قوڭىر ءتۇستى بىلعارىمەن تىستالعان قوماقتى كىتاپتىڭ اتى – «لەيتەنانت توماس ەرل ستارفوردتىڭ ءومىربايانى». اۆتورى – اعىلشىن زاڭگەرى, تاريحشى, ساياساتكەر دجون رۋشۆورت. ءاۋ باستا بۇل كىتاپتىڭ 10 داناسى عانا بولىپتى. تاپ قازىر ىزدەسەڭىز, ەمگە تاپپايسىز. سولاي!
كەزەكتى تاڭدانىستان كەيىن ەسىمىزدى ەندى جيا بەرگەنىمىزدە باكەڭ تاعى ءبىر شەتىن سىردىڭ شەتىن قىلتيتتى.
– بۇل – تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءۇش-اق جەرىندە ساقتالعان شىعارما. ءبىرى – لۋۆردا, ەكىنشىسى – جەكە قولدا, ءۇشىنشىسى – بىزدە!
– مۇنىڭ نە قاسيەتى بار؟
– ايتايىن. العاشقى ەكزەمپليارى فرانتسۋز كورولى ليۋدوۆيگ XV-شىگە تابىس ەتىلگەن. فرانتسۋز ەتنوگرافتارىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ساياحاتتارىنا بايلانىستى جازبالارى لە ديۋك سالعان سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن. شەتىنەن شەدەۆر!
– تاعى قانداي تاڭعاجايىپ تارتۋلارىڭىزدى كورسەتپەكسىز؟
– وي, ونداي جادىگەرلەرىمىز جەتەرلىك.
– ماسەلەن...
– كەڭىنەن تولعاۋعا ۋاقىت كەم. ەرتەڭگى كورمەگە ازىرلەنۋىمىز كەرەك. كەلتەسىنەن قايىرۋعا كەلمەيدى. ءبىراز «قۇپيامىزدى» ءبىلىپ الدىڭىزدار. دەگەنمەن, توقسان اۋىز ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك, مۇندا ءوزىڭىز بايقاعان بولارسىز, اسا سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار توپتاستىرىلعان. تىم از تيراجبەن شىققان, ءتىپتى, اسىل تاستارمەن اپتالعان, باسقا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە تولى كىتاپتارىمىز وتە كوپ.
تورىمىزگە قويىلعان «قۇران كارىمدەر» جيىنتىعى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
– ال, ەندى وسىنشاما وراسان زور بايلىقتى قولعا قايتىپ تۇسىرگەنسىزدەر؟
– ەلى ءۇشىن ەشتەڭەنى ايامايتىن, الايدا, اتى-جوندەرىن ايتقىزىپ ماقتانۋدى قالامايتىن اتىمتاي جومارت ازاماتتار بارشىلىق قوي باقىتىمىزعا قاراي. سولاردىڭ سىيى عوي ءبارى.
ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ عىلىمي حاتشىسى ءاليا قوجابەكوۆا سيرەك قورلار ءبولىمىنىڭ جۇمىسى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى.
مۇندا 13 مىڭعا جۋىق كىتاپتار مەن قولجازبالار بار كورىنەدى. ارابشا, لاتىنشا, ورىسشا, سونداي-اق, توتە جازۋمەن باسىلعان دۇنيەلەر بارشىلىق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قىرىق مىسالىنىڭ» سىرتىن ايالاي سيپادىق. قاتتىراق ۇستاساڭ قاعازى ۇگىلىپ كەتەتىندەي.
كلاسسيك جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايشىقتى قولتاڭباسىنا سۇيسىنە قارادىق. «اباي» رومانىنىڭ العاشقى بەتىنە لاتىن قارىپتەرىمەن «ادەبيەت دوسى جولداس مۇحامەدجانوۆقا» دەپ باستاپ ادەمى تىلەكتەرىن جازىپتى.
شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ بەلدى وكىلى, حالىقارالىق الاش سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حاسەن ورالتايدىڭ مول مۇراعاتىن كەزىندە اكادەميك رىمعالي نۇرعالي اكەلىپ تاپسىرىپتى. اۋمالى-توكپەلى زامانداردا ارعى بەت اسقان قانداستارىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەن ءومىرىن بىلگىسى كەلگەندەردىڭ وسىلاردى وقىپ, تىڭ دەرەكتەر تابۋىنا مۇمكىندىكتەرى مول.
سونداي-اق, بىرقاتار باعالى ەنتسيكلوپەديالار, سوزدىكتەر, انىقتامالىقتار دا جەتىپ ارتىلادى.
ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, قورداعى كەيبىر كىتاپتاردىڭ اۆتورلارى, قاشان جانە قايدا شىققانى انىقتالماعان. ونىڭ ءبارى بىلىكتى عالىمداردىڭ زەرتتەۋىن قاجەت ەتەدى.
...ءبىز جوعارىدا ءسوز قىلعان كونەنىڭ كوزىندەي قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرازى بۇگىن كورمەگە قويىلىپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
ەندەشە, نە تۇرىس, كەلىڭىزدەر, كورىڭىزدەر...
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
