كولىك دالىزدەرى – ەكونوميكا درايۆەرى

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن استانادا «ەۋرازيالىق كولىك دالىزدەرى: ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا جولدارى» اتتى ءىى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ جانە قازاقستان, رەسەي, قىتاي, يران, موڭعوليا, گرۋزيا, ازەربايجان مەن قىرعىز ەلىنىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىقتارى مەن وزگە دە ساراپتامالىق ۇيىمداردىڭ ماماندارى قاتىستى. كونفەرەنتسيادا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى وزەكتى كولىك-ترانزيت جوبالارى, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ گەوساياسي اسپەكتىلەرى, بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ ماسەلەلەرى, سونداي-اق, «جىبەك جولى» جوباسى مەن «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءتۇيىسۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تالقىلاندى. «بۇگىنگى تاڭدا كولىك-ترانزيت الەۋەتىن دامىتۋ تاقىرىبى – ورتالىق ازياداعى ساراپشىلىق-ساياسي پىكىرتالاستاردا كوتەرىلەتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, بىلتىر ججەب مەن ەاەو جوبالارىن ءتۇيىستىرۋ تۋرالى ايتارلىقتاي قىزىقتى يدەيا پايدا بولدى, بۇل دا ساراپشىلاردىڭ پىكىرتالاسىن جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىردى. بىلايشا ايتقاندا, جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ يدەياسى ءوڭىر پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى پىكىرتالاستىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ قانا قويماي, ورتالىق ازيانىڭ گەوساياساتىنداعى كەيبىر ماسەلەلەردى قايتا پىسىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى قسزي ديرەكتورى ەرلان قارين. شارا بارىسىندا «جىبەك جولى» جوباسى دا ساراپشىلار نازارىنان تىس قالمادى. «قازىرگى تاڭدا «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ شاراسى كەڭىستىكتەگى حالىقتىڭ باستى نازارىندا. بۇل جونىندە بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ كەلگەنىمەن, 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قىتاي ەلىنىڭ باسشىسى قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىندا «جىبەك جولى, جاڭا ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» قۇرۋ جونىندە يدەيا كوتەردى. بۇل ءىستىڭ باسى قىتاي ەلىندە بۇعان دەيىن باستالىپ تا كەتكەن بولاتىن. ەندى ايماقتاعى ەلدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىرتۇتاس كولىك دالىزدەرىن جاساپ, جۇك اعىندارىنىڭ كەدەرگىسىز اعىلۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ بارىنە بىردەي پايدا اكەلىپ, ەكونوميكالارى مەن حالقىنىڭ الەۋەتىن جاقسارتاتىن حالىقارالىق بۇل جوبا بىردەن قولداۋ تاپتى دەۋگە بولادى. ءدال بۇگىنگى كۇنى بۇل يگىلىكتىڭ پايداسى ءوز جەمىسىن بەرە دە باستادى», دەدى ينستيتۋت باسشىسى. ايماقتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىنا تالداۋ جاساعان ساراپشى, قازاقستاندا قولعا الىنعان ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالار جونىندە دە ايتىپ ءوتتى. «قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان اۋقىمدى جوبالارعا نازار سالساق, ول ءبىر ءبىزدىڭ ەلگە عانا ەمەس, ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ دامۋىنا سونى سەرپىن بەرەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازاقستاننان سان تاراپقا شىعاتىن حالىقارالىق كولىك-ترانزيت دالىزدەرى سوڭعى ۇلگىدە سالىنىپ جاتقانى ايان. مەيلى تەمىرجول, ايتپەسە اۆتوجول بولسىن, ولاردىڭ بويىنا بەلگىلى ورىندارعا سەرۆيستىك ورتالىقتار سالىنىپ, جۇك اعىندارىنىڭ كىدىرىسسىز اعىلۋىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلدە سۋ جولىنا دا كوپ ءمان بەرىلىپ جاتقانى ءمالىم. ول كاسپي تەڭىزىندەگى جۇك پورتتارىن جاڭعىرتۋ شاراسى ەكەنىن ايتقان ءجون. وعان قوسا, تەڭىز جاعالاۋىنداعى ەكىنشى پورت قۇرىق ىسكە قوسىلعاندا قازاقستاننىڭ سۋ ارقىلى جۇك تاسىمالداۋى جىلىنا 20 ميلليون توننادان اسىپ جىعىلۋى كادىك», دەدى ە.كارين. كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى بولىمىندە سويلەگەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىستارىمەن ازيا ايماعىنداعى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بارلىق سالالارى جاڭا ساتىعا كوتەرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ال «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىن جاڭعىرتۋ يدەياسى ازيا ەلدەرىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق دامۋ ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى قولايلى ترانسكونتينەنتالدىق كولىك ءدالىزىن قۇرۋعا سۇرانىپ تۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىنا وراي ەلىمىزدەن وتەتىن بارلىق كولىك دالىزدەرىندە سەرۆيستىك قىزمەت ورىندارى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي قۇرىلىپ, ءبىرتۇتاس حاب جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان وراي سوڭعى 5 جىلدا كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاساۋعا جانە جاڭعىرتۋعا 1,5 ترلن. تەڭگە ءبولىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ رەيتينگى بويىنشا قازاقستاننىڭ 30-ورىنعا العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكالىق دامۋ بويىنشا 140 ەلدىڭ اراسىندا 88-ءشى ورىننان 58-ورىنعا كوتەرىلدى», دەدى مينيستر. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرى مەن جۇك وتكىزۋ الەۋەتى جونىندە اڭگىمە وربىتكەن ۆەدومستۆو باسشىسى, جاڭادان ىسكە قوسىلعان تەمىرجول جانە اۆتوجولدارعا توقتالدى. سونداي-اق, سۋ جولى مەن اۋە قاتىناسىنا دا ايرىقشا نازار اۋدارتتى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ءبىرتۇتاس كولىكتىك-لوگيستيكالىق حاب قۇرىلىسىنىڭ ناتيجەلى اياقتالىپ كەلە جاتقانىن ايتقان ول, بۇل شارا كورشى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, «جاڭا جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» قۇرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور ەكەنىنە كوڭىل ءبولىپ, ورتاق ىستە جۇمىلا بىلۋگە شاقىردى. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».