قازاق تاريحى مەن كوشپەلىلەر مادەنيەتىندە ەر-ازاماتتارمەن قاتار اق جاۋلىقتى ايەل-انالاردىڭ دا, كەرىم قىز-كەلىنشەكتەردىڭ دە الار ورنى ەرەكشە. كەۋدەسىن كەك كەرنەگەن, نامىسىنان نايزاعاي ويناتقان, قىلىعىمەن قار ەرىتكەن سول ءبىر نازىك جاندىلاردىڭ ىشىندە دە تاريح ساحناسىندا, دالامىزدىڭ ۇلان-بايتاق ايماعىندا داڭقى دۇبىرلەگەن تۇلعالىق دارەجەگە جەتكەندەرى از بولماعان. سوناۋ ساق پەن عۇن داۋىرلەرىندەگى تۇماربيكە (توميريس) مەن زارينا, ۇماي, دومالاق, قارقابات انالار ءبىر حالىقتىڭ باقىتى مەن باعىنا تۋعانداي. سول ارعى-بەرگى تاريحتىڭ ەنشىسىندە قالعان, قۇبىلىسقا اينالعان ايەل زاتىنىڭ ىشىندە ءۋالي حاننىڭ زايىبى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى عالىمى شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم دا بار. تاريحتان بەلگىلى, ايعانىمنىڭ تۋعان جەرى – ءيسى قازاققا ءماشھۇر سۇلۋ كوكشەنىڭ سىرىمبەت باۋرايى. «اۋىلىم قونعان سىرىمبەت سالاسىنا, عاشىق بولدىم اقسۇڭقار بالاسىنا...», دەپ اقان سەرى ءان-جىرعا قوسقانداي, سىرىمبەت ءوڭىرى ءوزىنىڭ سۇلۋلىعىمەن, اسەمدىگىمەن ءار ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە جارقىن نۇر, ءجۇرەگىنە رۋح, كوڭىلىنە قۋانىش سىيلارى ءسوزسىز.
وسىناۋ شۇرايلى دا كيەلى مەكەندە تۋىپ-وسكەن ايعانىم ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن, كەسكىن-كەلبەتىمەن, سىر-سىمباتىمەن, ەل باسقارۋعا قوسقان ادىلدىك تورەلىگىمەن اڭىزعا اينالعان ادام. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا اتاقتى ابىلايدىڭ بالاسى ءۋالي باسقارعان كەزەڭ – وتە كۇردەلى ءارى قايشىلىقتى كەزەڭ ەدى. سەبەبى, ۇزاققا سوزىلعان جاۋگەرشىلىك زامان اياقتالىپ, ەل وتىرىقشىلىق پەن وتارشىلدىققا كوندىككەن ۋاقىت بولاتىن. ورمانداي ورىستىڭ ىقپالىنداعى ات توبەلىندەي از عانا قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ءتىرشىلىگىن, تاريحي بەت-بەينەسىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بولاشاعىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعانداردىڭ باستى دا باسىم بولىگى حاندار گالەرەياسى ەكەندىگى تاريحتان ءمالىم. وسى ورايدا, ورىس پەن قازاقتىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى, ساياسي مامىلەگەرلىكتى اكەسى ابىلايدان كەيىن قولعا الىپ جالعاستىرعان ءۋالي حاننىڭ ۇلت تاريحىنداعى ەڭبەگى زور. ال سول حان ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءبىرشاما ۋاقىت ونىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن, حالىق بىرلىگى مەن ەل مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ءىس-ارەكەتتەرىن جۇبايى ايعانىمنىڭ جالعاستىرۋى دا ەل ىشىندە اڭىزعا اينالىپ, تاريح قويناۋىندا جاقسى ساقتالىپ قالعانى دا ءشۇباسىز شىندىق. اياۋلى جار, باتىر انا, اقىلگوي دە دانا اجەنىڭ وسىناۋ ەرلىك ىستەرى, اقىل-پاراساتقا تولى شەشەندىك تولعامدارى, بيلىككە باعىتتالعان بايىپتى سوزدەرى دە ۇرپاق ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق دەۋگە بولادى. بالاسى شىڭعىس سۇلتاندى, نەمەرەسى شوقاندى ويشىلدىققا تاربيەلەپ, باعىت-باعدار بەرگەن دە وسى ايعانىم ەكەندىگى بەلگىلى. ەل ىشىندە وتە بەدەلدى, سىيلى, قۇرمەتتى ايعانىم ءوز كەزىندە قازاق اراسىندا عانا ەمەس, كورشىلەس ءارى ۇستەمدىك جۇرگىزىپ تۇرعان ورىس حالقىنىڭ ۇلىقتارىمەن دە, ءتىپتى, پاتشا-اعزامنىڭ وزىمەن دە تەڭ ءدارەجەدە سويلەسە الاتىن, پىكىرلەسە بىلەتىن ساۋاتتى جان بولعان.
ءبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ايعانىم كوكشە وڭىرىندە ەل بيلەپ تۇرعان تۇسىندا ورىس پاتشاسىنىڭ جارلىعىمەن وعان سىرىمبەتتىڭ اسەم ءبىر سالاسىنان ارنايى جەر بەرىلىپ, ءۇي تۇرعىزىلىپ قۇرمەت كورسەتىلەدى. مۇنداي سىي كەز كەلگەن ەل باسقارعان باسشىلارعا بۇيىرا بەرمەگەن. بۇل قۇرمەت ايعانىمنىڭ العىرلىعىن, ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن, ەل باسقارۋ ىسىندەگى ساياسي-ديپلوماتيالىق بىرلىككە, تىنىشتىققا, بەيبىت ومىرگە شاقىرعان پاراسات-پايىمىن, ادىلەتتىلىكتى جاقتاعان جۇلدىزدى جان دۇنيەسىن, اق پەيىلى مەن اپپاق كوڭىلىن دالەلدەي تۇسكەندەي. تەكتىنىڭ ۇرپاعى, تەكتىنىڭ جارى, تەكتىلەردىڭ اناسى مەن اجەسى بولا بىلگەن ايعانىم دا, البەتتە, قازاق قىزدارى ونەگە تۇتارلىق قاسيەتتى جان. ۇلتىمىزدىڭ عاجاپ حانىمى جايىندا زەرتتەۋلەردىڭ از بولىپ جاتقانى وكىنىشتى-اق.
ايعانىم سارعالداققىزى 1783 جىلى كوكشەتاۋدىڭ سىرىمبەت سالاسىندا ءدۇنيەگە كەلگەن. ابىلايدىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي حاننىڭ ەكىنشى ايەلى. ومىرگە توعىز پەرزەنت اكەلگەن ارداقتى انا. سولتۇستىك قازاقستان مەن كوكشەتاۋ ايماعىنىڭ ساياسي جانە مادەني ومىرىنە كوپ ارالاسقان. ءوز زامانىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وقىعان, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان. شىعىس تىلدەرىنىڭ بىرنەشەۋىن ەركىن مەڭگەرگەن. سونداي-اق, ورىس ءتىلىن دە جاقسى ۇيرەنىپ, ساۋاتتى سويلەگەن. رەسەيدىڭ پەتەربۋرگ, ومبى, توبىل سەكىلدى ءىرى قالالارىنداعى, ءوزىمىزدىڭ قىزىلجار قالاسىنداعى ۇلىقتارمەن, پاتشا اكىمشىلىگىمەن تىعىز بايلانىسىپ, رەسەيدەگى ازيالىق وكىلدەردىڭ ءبىرى بولعان. 1821 جىلى ءۋالي حان قايتىس بولعاندا ەل باسقارۋ ءىسى ءداستۇر بويىنشا ۇلكەن ۇلى عۇبايدوللاعا تاپسىرىلادى. ول كەزدە شوقاننىڭ اكەسى شىڭعىس 10 جاستا عانا ەدى. حاندىق باسقارۋ ءىسىن عۇبايدوللا قولعا العانىمەن كوپ ۇزاماي ساياسي كوزقاراستارى ورىس پاتشالىعىنا جاقپاعاندىقتان قۋعىنعا ۇشىرايدى. ۇزاق جىلدار ايداۋدا بولىپ, قۋعىن-سۇرگىندە قايتىس بولادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەل باسقارۋ ءىسى, ياعني ورتا جۇزدەگى بيلىك عۇبايدوللانىڭ شەشەسى ايعانىمنىڭ قولىنا كوشەدى. باسىندا ۋاقىتشا بولعانىمەن, ءۋالي حاننىڭ جەسىرى رەتىندە 30 جىلداي سول تىزگىندى ۇستايدى. قازاق جەرىنىڭ اسا ءىرى بولىگىن الىپ جاتقان وكرۋگتى ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن, سالماقتى دا ساليقالى ساياساتىمەن باسقارا بىلگەن ايعانىم حالىق اراسىندا, ەل ىشىندە وتە بەدەلدى, قۇرمەتتى ادام بولعان. مۇراعات دەرەكتەرىنىڭ ايتۋىنشا, سونداي ۇزاق مەرزىمدە سولتۇستىك قازاقستان مەن ورتالىق قازاقستان ايماعىندا وتكەن بارلىق تاريحي ءھام الەۋمەتتىك جاعدايلار, قانداي دا بولماسىن ساياسي وقيعالار ايعانىمنىڭ ارالاسۋىمەن ءوتىپ وتىرعان.
اسىرەسە, ۇلان-بايتاق دالامىزداعى حالىقتار بىرلىگىن, ورىس-قازاق دوستىعىن, جاراستىعىن ساقتاۋعا كوپ كۇش جۇمساعان. قازاق ولكەسىندەگى اعارتۋشىلىققا ءمان بەرىپ, بىرنەشە شاكىرتتەردى جان-جاققا وقۋعا جىبەرۋگە مۇرىندىق بولىپ, كومەكتەسكەن. ءوزىنىڭ ۇلى شىڭعىستى ومبى قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەگە وقۋعا بەرىپ, 12 جاسار نەمەرەسى شوقاندى دا سول ومبىداعى كادەت كورپۋسىنا ءتۇسىرىپ, ونىڭ عىلىمي عاجاپ ومىرىنە جول اشقان. شوقاندى بالا كۇنىنەن باۋىرىنا باسقان اجەسى قازاق فولكلورىنىڭ نەبىر اسىل ۇلگىلەرىن, ءىنجۋ-مارجاندارىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, اقىلدى دا سانالى, زەرەك تە ويشىل بولىپ وسۋىنە زور ىقپال ەتكەن. شىعىستىڭ دارا قىزى, قازاقتىڭ دانا كەلىنى ايعانىم نەمەرەسى شوقاندى ەرەكشە تاربيەلەدى. ايعانىمنىڭ قونىسىنان ءدام تاتقانداردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ نەبىر جاقسىلارى مەن جايساڭدارى بولدى. ورىنباي, ارىستانباي, شوجە, جاناق سەكىلدى ءوز ءداۋىرىنىڭ دۇلدۇلدەرى ايعانىمنىڭ شاڭىراعىندا تالاي رەت باس قوستى. اتاقتى جاناق اقىننان شوقان وسى سىرىمبەتتە تاربيە الىپ, قازاقتىڭ ليرو-ەپوس جىرلارىن جاتتاپ ءوستى. نەبارى التى جاسىندا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدى» تانىدى. شوقان العاشقى جازبالارىن اجەسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ جازدى. «ەدىگە» مەن «ەركوكشە» داستاندارى وسى سىرىمبەتتە جازىلىپ الىندى. ايعانىم اجەسى شوقاندى سۋرەت سالۋعا دا باۋلىدى, ءمۇسىن جاساۋعا دا ۇيرەتتى. شوقان سالعان سۋرەتتەردىڭ بىرىندە سىرىمبەت تاۋى بەينەلەنگەنىن جاقسى بىلەمىز. كەيىن سۋرەت سالۋدى ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ىسىنە اينالدىرىپ الادى. نەمەرەسىنىڭ وزىق ويلى, ءبىلىمدار ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا مول تاعىلىم بەرەدى.
بۇل جونىندە اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» رومانىندا جاقسى بايانداعان. ايعانىمنىڭ ساياسي كوزقاراسى مەن ەل باسقارۋداعى ەڭبەگى جايىندا ورىس عالىمى پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي بىلاي دەپ جازادى: «ايعانىم! ءۋاليحاننىڭ ارتىندا قالعان جەسىرى. ءوزىنىڭ بالالارىمەن بىرگە رەسەيگە ادال قىزمەت ەتكەن جانداردىڭ ءبىرى. ورىس پاتشاسى الەكساندر ءى-ءنىڭ ءوزى ونى قۇرمەتتەپ, سىرىمبەت جەرىندە ءۇي سالعىزىپ بەردى. سول ۇيدە مەنىڭ دوسىم شوقان ءۋاليحانوۆ تۇرعان». سول ءۇيدىڭ جانىنان ايعانىم ءوزى باس بولىپ, مەكتەپ, مەشىت, قوناق كۇتەتىن ءۇي, ديىرمەن, مونشا, جىلقى ۇستايتىن شارۋاشىلىق, ت.ب. حالىققا قاجەتتى جايلاردى سالعىزعان. پايدالانۋعا بەرىلگەن مەكتەپتە بالالار ءدىني جانە كەيىنگى زاماناۋي وقۋدى وقىعان. 1828 جىلى قىزىلجاردا (پەتروپاۆلوۆسك) ايعانىم ورىس سەنات وكىلدەرى ۆ.ك.بەزرودنىي جانە ب.ا.كۋراكينمەن كەزدەسەدى. ولار باتىس ءسىبىر ايماعىن تەكسەرۋگە ارنايى جىبەرىلگەن-ءدى. سول كوميسسيا مۇشەلەرىنە تۇرعىلىقتى جەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, حالىقتىڭ حال-جايىن ايتىپ, جوعارى جاقتان كومەك سۇراپ, حات تاپسىرعان ايعانىمنىڭ بۇل ءىس-ارەكەتىن تاريحي قۇجات, ءوز زامانىنىڭ ايعاق-دەرەگى دەۋگە دە بولادى.
ۇزاق جىلعى ەل باسقارۋ ىسىندە ايعانىم قازاق دالاسىنداعى زەرتتەۋشى ينجەنەر, گەولوگتارعا, ەتنوگرافيالىق جانە فولكلورلىق باعىتتاعى ىزدەنۋشىلەرگە, حالىق مۇراسىن جيىستىرۋشىلارعا دا كوپ كومەگىمەن تيگىزگەن. ءدال وسىلاي ءوزىنىڭ بارلىق سانالى عۇمىرىن ەل يگىلىگىنە, ۇلت مۇددەسى مەن ۇرپاق بولاشاعىنا ارناعان ايعانىم سارعالداققىزى سەكىلدى تاريحي تۇلعانى, اياۋلى دا اسىل جاندى, تەكتى تۇقىمدى ناسيحاتتاپ, بۇگىنگى بۋىن مەن كەلەر تولقىننىڭ ساناسىنا قۇيىپ, زەردەسىنە توقۋ ءبىزدىڭ مەملەكەت الدىنداعى مىندەتىمىز, ۇلت الدىنداعى پارىزىمىز بولىپ قالماق. ءبىر كەزدەرى سالىنعان سول ايعانىم حانىمنىڭ تاريحي مۇراجايىن اشقان سىرىمبەت اۋىلىنىڭ تۋماسى, شوقاننىڭ جيەنى زايكەن قاسكەيقىزى اتىعاەۆا.
زايكەن قاسكەيقىزى كوپ جىلدار بويى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى جانە سەلولىق كەڭەس ءتورايىمى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 1985 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققاننان كەيىن مۇراجاي اشۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى.
زايكەن اپايدى ەلگە تانىمال ەتكەن ەڭبەگى – ول سىرىمبەتتە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجاي اشتىرۋى. اپاي سىرىمبەت, ساۋمالكول, كيريللوۆكا جەرلەرىندە كەڭەس, مەكتەپ باسشىلىعىندا قىزمەت ىستەيدى. سىرىمبەت ورتا مەكتەبىندە ءجۇرىپ قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى كۇلپان حايرۋللينامەن بىرگە تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىن اشادى. مۇراجايدىڭ رەسمي اشىلۋى 1985 جىلى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 150 جىلدىق تورقالى تويىمەن ورايلاسادى. بۇل ىسكە ۇيىتقى بولعان جەرلەستەرىن اپاي ءالى دە ۇلكەن ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرادى. تاريحي جادىگەرلەردى, مۇرانى جيناپ-ساقتاۋعا ۇلەس قوسقاندار: ر.قاسىمبەكوۆا, ف.ايباشپانوۆا, ش.سارسەمباەۆا سىندى ىزگى جاندار بولاتىن. اۋىل-اۋىلدان ەسكى بۇيىمداردى, تاريحي زاتتاردى جيناۋ, تورە تەگىنەن ۋاليحانوۆتارعا جاتاتىن ماتەريالدار ىزدەستىرۋ, حالىق اراسىندا ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋ, ارينە, وڭاي بولعان جوق. سونىمەن قاتار, مۇراجاي ىسىمەن تانىسىپ, ءارتۇرلى سەمينار-سلەتتەرگە قاتىسۋعا تۋرا كەلدى. التىنەمەلدەگى شوقان, سەمەيدەگى اباي, دوستوەۆسكي مۇراجايلارىنا, ومبىداعى كادەت كورپۋسىنا, الماتى, قوستاناي قالالارىنا بارىپ تاجىريبە الماستى. مۇراجاي سالتاناتتى تۇردە 1985 جىلى 11 قاراشادا اشىلىپ, وعان 11 مەملەكەتتەن قوناقتار كەلدى, ءتىپتى, اقش ەلىنەن دە مەيماندار بولدى. ءاسانالى ءاشىموۆ, شوتا ءۋاليحانوۆ, قاجاحمەت بالاحمەتوۆ سياقتى ەلگە قادىرلى, تانىمال ازاماتتار قاتىسىپ, جۇرەكجاردى تىلەكتەرىن ايتتى.
ءۋاليحانوۆتار قونىسىن اشۋ دا وڭاي بولعان جوق. اپاي بىلاي دەيدى: «وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە بارىپ ماسەلە كوتەردىك. ەلدىڭ بەلگىلى ادامدارىن جۇمىلدىرىپ, قوعامدىق پىكىر تۋعىزدىق. رەسپۋبليكالىق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قوعامىنىڭ سەزىندە ءسوز سويلەپ, عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ قۇپتاۋىنا يە بولدىق. سودان الماتىدان ارنايى كوميسسيا سىرىمبەتكە كەلدى, ولاردىڭ قاتارىندا ساۋلەتشىلەر, ارحەولوگتار, تاريحشىلار بار. ولار بولاشاق وردانىڭ ۇلگىسىن جاساپ, جان-جاقتى ساراپقا سالدى, كەيىن ۇكىمەتكە تاپسىرىس بەرىلدى. شوقان سۋرەتتەرىندەگى قونىستىڭ ىشكى-سىرتقى كورىنىستەرىن جاساۋعا, جيھاز, دۇنيە-مۇلكىن سول كەزەڭگە ساي جابدىقتاۋ ءۇشىن اۋىل-اۋىلدان, ءتىپتى, بۇكىل وبلىستان قاسقىر ىشىك, ايۋ تەرىسىن, كيىز-سىرماق, ت.ب. تولىپ جاتقان زاتتار جينادىق. سونىمەن, 90-ىنشى جىلداردىڭ باسىندا اشىلعان ايعانىم اجەمىزدىڭ مۇراجاي ۇيىنە حالىق ريزا بولىپ, ۇلكەندەر باتالارىن بەرىپ جاتتى».
زايكەن اپاي زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە ون جىلداي مۇراجايدى مەڭگەرىپ, 1994 جىلى مۇراجاي ءىسىنىڭ جاناشىرى, ولكەتانۋشى سۇلەيمەنوۆ مۇراتقا ءوز ءىسىن تاپسىردى. ەندى قاراپ وتىرسا, ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولدارىنا ۇڭىلە ءسۇزىپ ويلانار بولسا, بار ىستەگەن ابىرويلى قىزمەتىن ءوزىنىڭ اتاعىن كوتەرۋ, نەمەسە دۇنيە بايلىق قۋ ەمەس, ەل مەن جەرگە دەگەن ادالدىعىنا ارناعان ەكەن. ابىرويعا بولەنسە, مىنە, وسى ادال قىزمەتىمەن بولەنىپتى. ارينە, زايكەن قاسكەيقىزى وتكەن ءومىر جولىنا, جاساعان قىزمەتىنە, ەل-جۇرتىنىڭ العىسىنا يە بولعانىنا شۇكىرشىلىك ايتادى. كونەدەن شەرتەر سىرلارى ءالى دە جەتەرلىك, وتكەن جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەرەكەلەندى. وسى ورايدا, سوناۋ كەرەي, جانىبەك حانداردىڭ يگى ءداستۇرىن ءارى قاراي دامىتىپ, ەلى ءۇشىن, حالقى ءۇشىن ءومىر بويى قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ قاسيەتتى قىزى ايعانىم جانە ونىڭ مۇراجاي ءۇيى جايىندا ايتىپ تا, جازىپ تا جۇرسەك نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى!
جانە دە جالپاق دالانى, كورىكتى قالالاردى جايلاعان جاميعاتقا ايتار ءبىر ۇسىنىس-تىلەك بار. قاسيەتتى دە كيەلى ايعانىم حانىم جەرلەنگەن زيرات باسىن كوتەرىپ, ماڭىنا ايگىلى اجەمىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم رەتىندە ارناۋلى ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى. وسىعان قول ۇشىن بەرىپ, قاراجات جاعىنان كومەك بەرەم دەۋشىلەرگە ءبىر اللانىڭ اتىنان رازىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
گۋليارا نۇرعوجينا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
