كاير استانامەن بايلانىسىن ارتتىرۋعا ۇمتىلادى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بەرىك ارىنمەن اڭگىمە – مىسىر پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح اس-ءسيسيدىڭ قازاقستانعا سا­پارى قار­ساڭىندا ەكىجاقتى سايا­سي باي­لانىستاردىڭ قازىرگى جاع­دايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ – ۇستىمىزدەگى جىلعى 6 ناۋرىزدا قازاقستان مەن مىسىر اراسىندا ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ ورناتىلعانىنا 24 جىل تولادى. وسى مەرزىم ىشىندە كوپتەگەن ءىس-شا­رالار جۇزەگە اسىرىلدى: جوعا­رى دەڭگەيدەگى ساياسي ۇنقاتىسۋ قا­لىپ­تاستى, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار جولعا قويىلدى, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق دامۋدا. وسىلاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا كوپتەگەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى, بولاشاققا باعىتتالعان ۇلكەن جوسپارلار كۇتىپ تۇر. كاير قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1993 جىلعى اقپاندا رەسمي ساپار جاساعان ءبىرىنشى اراب ەلىنىڭ استاناسى بولعاندىعىن, وندا سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءبىرىنشى رەت اراب الەمىندە قازاقستاننىڭ ەلشىلىگى اشىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سودان بەرى مىسىر قازاقستان ءۇشىن اراب جانە مۇسىلمان الەمىندەگى باستى سەرىكتەستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءوز كەزەگىندە استانا دا ءوزىنىڭ بەلسەندى سىرتقى ساياساتىمەن جانە ەلدىڭ ىشكى دامۋىنداعى جەتىستىكتەرىمەن حالىقارالىق ارەنادا قۇرمەت پەن سەنىمگە يە بولىپ, كايردىڭ بۇرىن­عى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى جانە جالپى ازياداعى ماڭىزدى ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق سەرىكتەسى بولىپ ۇلگەردى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ مى­سىر پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح اس-ءسيسيدىڭ وسى لاۋازىمعا ساي­لان­عاننان بەرگى رەسمي ساپارمەن كەلەتىن ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى, تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەيدەن كەيىن­گى ەكىنشى ەل بولىپ وتىرعانى كەزدەي­سوقتىق ەمەس. بۇدان بۇرىن دا مى­سىر باسشىسى رەسەيدى ەسەپتەمەگەندە, كسرو تاراعاننان كەيىن قۇرىلعان جاڭا تاۋەل­سىز مەملەكەتتەرگە ءبىر-اق رەت 2006 جىلى بارعان-تىن, ول دا استا­نا بولاتىن. ءبىزدىڭ ەكى ەل ءوز ايماقتارىندا جەتەكشى ءرول اتقارادى, كوپتەگەن حالىقارالىق جانە ايماقتىق پروبلەمالار بويىنشا ۇستانىمدارى دا ۇقساس. وزدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن بەرىك ۇستانىپ, بارلىق مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قۇرمەت پەن تەڭدىك قا­عي­داتتارى نەگىزىندە قارىم-قا­تى­ناستاردى دامىتۋعا ۇمتىلىس تانى­تۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قانداي قيىن جاعداي ورىن السا دا, ەكى ەل اراسىندا ساياسي ۇنقاتىسۋ ۇزىلگەن ەمەس. ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنى اتاپ وتكىم كەلەدى. – ءسىز سوزىڭىزدە سوڭعى جىلدارى ­مى­سىر قيىن كەزەڭدەردى باسىنان كەشتى دەپ ايتىپ قالدىڭىز. مىسىردىڭ قازىرگى جاعدايىن قالاي باعالايسىز جانە ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋداعى مىسىر باسشىلىعى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان بۇگىنگى شارالار تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ءيا, تاياۋ شىعىستا «اراب كوك­تەمى» دەگەن اتپەن بەلگىلى رەۆو­ليۋتسيا­لىق وقيعالاردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن مىسىردا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانى راس. دەگەنمەن, بۇگىنگى مىسىر باسشىلىعى ءوزىنىڭ الدىندا تۇرعان سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتاعى وزەكتى ماسەلەلەردى بەلسەندى ءارى تاباندى ارەكەتتەرىمەن ويداعىداي شەشۋدە. بارلىق اۋىرتپالىقتارعا قارا­ماستان, مىسىر اراب الەمىنىڭ, تاياۋ شىعىس پەن افريكا مەملەكەت­تەرىنىڭ اراسىندا حالىقارالىق ىستەردە وزىندىك بەدەلى مەن سالماعى بار باستى ەلدەردىڭ ءبىرى جانە بەدەلدىسى رەتىندە قالا بەرۋدە. بۇعان باي اراب مونارحيالارى مەن باتىس پەن ازيانىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ, سونداي-اق, رەسەيدىڭ بەلسەندى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانى ايقىن دالەل. سونىمەن قاتار, كاير جاريالاعان كوپ ۆەكتورلىققا نەگىزدەلگەن جاڭا سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ ويداعىداي ىسكە اسىرىلا باستاعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك, وندا ازيا باعىتىنا باسىمدىق بەرىلگەن. جاقىن بولاشاقتا مىسىر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن 1,5 ملن. فەددان جەردى (1 فەددان – 4200 شارشى مەتر) يگەرۋدى, اتوم ەلەكتر ستانساسىن, سۋەتس كانالى ايماعىندا حالىقارالىق وندىرىستىك-لوگيستيكالىق حاب سالۋدى جانە ت.ب. بىرقاتار ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى ويلاستىرۋدا. بۇعان قوسا, مەگا جوبالاردىڭ ءبىرى جاڭا اكىمشىلىك ور­تالىق سالۋ بولماق. وسى تۇرعىدان العان­دا, مىسىر تاراپى استانانى كو­شىرۋدەگى قازاقستاندىق ءتاجىري­بەگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. – ءسىز قازاقستان مەن مىسىر اراسىن­داعى قازىرگى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناستارعا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ – جالپى, بايلانىستارىمىزدى دامىتۋعا ۇلكەن الەۋەت بار دەپ ەسەپتەيمىن. ءوزىڭىز بايقاپ وتىر­عانداي, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي ىنتىماقتاستىق جوعارى دەڭ­گەيدە دامۋدا, قازىر الدىمىزدا ەكى­جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا سونى سەرپىن بەرۋ ءمىن­دەتى تۇر. ءبىز 2015 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا شامامەن 50 ملن.دوللار قۇراعان تاۋار اي­نالىمى كولەمىن بىرنەشە ەسە ۇل­عايتۋىمىز, سونداي-اق, ينۆەس­تي­تسيالىق-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىقتى جانداندىرۋىمىز قاجەت. ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەس­تي­تسيا­لىق ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى رەتىندە فارماتسەۆتيكالىق, توقىما ءونىم­دەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن, تۋريزم, عارىش سەكتورلارىن, قا­زاقستاندىق بيداي ەكسپور­تىن قاراس­تىرۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى ەكى ەلدىڭ بيزنەس قاۋىمداستىعىمەن جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كەزدە قازاقستان نارى­عىندا بىرقاتار مىسىرلىق كوم­پانيالار جۇمىس ىستەۋدە. سو­نىمەن قاتار, «Cairo Poultry Company» («Americana Group» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەسى) كومپانياسىمەن الماتى وبلىسىندا قۇس شارۋاشىلىعى ونەركاسىبىن ۇيىمداستىرۋ, سونداي-اق, تاعى ءبىر مىسىرلىق كومپانيامەن كاسپي تەڭىزى جاعاسىندا «كەندىرلى» تۋريستىك كۋرورتتىڭ قۇرىلىس جوباسىن ينۆەستيتسيالاۋ ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. بىلتىر «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق پەن مىسىردىڭ قا­شىقتىقتان زوندتاۋ جانە عا­رىش عىلىمدارى جونىندەگى ۇلت­تىق باسقارماسى», سونداي-اق, «عا­رىش كەڭىستىگىن پايدالانۋ جانە قاشىقتىقتان زوندتاۋ بويىنشا مىسىر كومپانياسى» اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ءا.ف.اس-ءسيسيدىڭ استاناعا رەسمي ساپارى شەڭبەرىندە قازاقستان-مىسىر ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى وتەدى. ونىڭ قۇرامى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كومپانيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى جاقىندا تولىقتاي جاڭارتىلدى. بيزنەس-فورۋمعا 20-دان استام ءىرى مىسىرلىق كومپانيالار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندىق بيدايدى ساتىپ الۋعا مۇددەلى, قازاقستان نارىعىنا مىسىرلىق تاۋارلاردى اكەلەتىن, سونداي-اق, ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى كومپانيالار ءجۇر. ماسەلەن, «Medical Union Pharmaceuticals» كومپانياسى ءبىزدىڭ ەلدە ءدارى-دارمەك شىعاراتىن زاۋىت سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. قازاقستاندىق تاراپتان دا ۇلكەن قىزى­عۋشىلىق بار. اتالعان شاراعا 40-تان استام, سولاردىڭ قاتارىندا «قتج ەكسپرەسس» اق, «باتۋمي تەڭىز پورتى» اق سياقتى ءىرى كولىكتىك-لوگيستيكالىق, توقىما ءوندىرىسى, فارماتسەۆتيكالىق, تۋريستىك, قىزمەت كورسەتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق, سونداي-اق بيداي وندىرۋمەن اينالىساتىن وتاندىق كومپانيالار قاتىسادى. مىسىر جىلىنا ميلليونداعان توننا استىق ساتىپ الاتىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن استىق يمپورتتاۋشى مەملەكەت, ال قازاقستاننىڭ وسى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ەكسپورتاۋشىلار كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنا كىرەتىنى ءمالىم. وسىعان وراي, مىسىرلىق تاراپ جەرورتا تەڭىزىندەگى دۋميات جانە الەك­سان­دريا كەمەجايلارىندا ءوز استىق تەرمينالدارىن ساتىپ الۋدى نەمەسە سالۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل تەك مىسىرعا عانا ەمەس, باسقا دا اف­ريكا ەلدەرىنە استىق جەتكىزۋ ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەر اشارى انىق. قا­زاقستاندىق كومپانيالار اتالعان ۇسىنىستارعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى دەگەن ۇمىتتەمىن. – قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن مىسىر اراسىنداعى ءما­دەني-گۋمانيتارلىق ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ جاعدايى قانداي, باس­قاشا ايتقاندا, وسى سالا بويىنشا ءبىر-بىرىمىزگە قانداي قىزىعۋشىلىقتار بار؟ – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىن­دا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ ورناعانىنا نەبارى 24 جىل وتكەنىنە قاراماستان, حالىق­تارى­مىزدىڭ تاريحي بايلانىستارى عاسىرلارمەن ولشەنەدى. مىسىر­دى 17 جىل بويى بيلەگەن جانە مۇسىلمان الەمى تاريحىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعان ۇلى دالانىڭ پەرزەنتى سۇلتان بەيبارىسقا مىسىرلىقتار ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايدى. ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىقتى بارىنشا نىعايتۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە ءبىزدىڭ ۇكىمەت كايردەگى سۇلتان بەيبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىسۋدا. ماملۇكتەر داۋىرىندە قازىرگى قازاقستان اۋماعىنان باسقا دا كوپتەگەن ءىرى تۇلعالار شىققان, ولاردىڭ تاعدىرى مەن قىزمەتىن ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز زەرتتەۋى ءتيىس. جالپى, ەكى ەل حالىقتارىنىڭ ءوزارا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مەن ءبىر-بىرىنە ۇمتىلىسى تاري­حي, مادەني جانە رۋحاني ورتاقتىققا نەگىزدەلگەن. ورتالىق ازيا­دان شىققان كوپتەگەن اتاقتى ورتا­عا­سىرلىق عالىمدار مەن اقىنداردىڭ اراب تىلىندە سويلەپ, جازعاندىعى بەل­گىلى. ولاردىڭ جارقىن وكىلدەرى­نىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي. مى­سىر مۇراعاتتارىندا قازاق حالقى­نىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتە­گەن ماعلۇماتتار بار. عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگى­زۋ ماقساتىمەن كايرگە كەلىپ تۇرا­تىن ءبىزدىڭ عالىمدارعا قاجەت ماعلۇماتتاردى قازىرگى مىسىر بيلىگى ەشبىر كەدەرگىسىز ۇسىنۋدا. مىسىر ۇكىمەتىنىڭ كومەگىمەن سالىنعان الماتىداعى «نۇر-مۇباراك» قازاق-مىسىر يسلام ۋنيۆەرسيتەتى قازىرگى كەزدە دۇرىس باعىتتاعى تەولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن, بىلىكتى ءدىني كادرلار دايارلايتىن ورتالىققا اينالدى. ءبىز قازىر مىسىرلىق تاراپپەن بىرلەسە وتىرىپ, اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ەڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرىن ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى كۋرستارىنا قابىلداۋ جانە ديپلومىن الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز. اتالعان جەتەكشى يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋدىڭ تولىق تسيكلىن ءوتۋ ءۇشىن قازىر 10-12 جىل قاجەت. قازىرگى كەزدە ءارتۇرلى مىسىرلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا 250-گە جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە باسقا دا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاير, اين-شامس, ءال-مينيا, تانتا, زاقازيق ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان. مىسىر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىن­داعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن مىسىردا ءارتۇرلى سالالاردا 1500-دەن استام قازاقستاندىق مامان ارنايى كۋرستاردان ءوتتى. وتكەن جىلى ەلشىلىك باستا­ما­سىمەن ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناس­تارىن نىعايتۋ جانە دامىتۋدى كوزدەگەن «قازاقستاننىڭ دوستار توبى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇ­رىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ەكى ەل حالىق­تارى اراسىنداعى جان-جاقتى قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا نيەتتەنگەن مىسىرلىق كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى, بيزنەسمەندەر مەن جۋرناليستەر كىردى. مىسىر جانە جالپى اراب قاۋىمىن قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شەڭبەرىندە ءبىز ءى.ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ ءبىرىنشى تومىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, كايردە باسىپ شىعاردىق. بيىل قالعان ەكى تومىن باسىپ شىعارۋ جوسپاردا تۇر. ءبىزدىڭ استانامىزداعى كوشە­لەردىڭ ءبىرى مىسىردىڭ ۇلى جازۋشىسى تاحا حۋسەين اتىمەن اتالادى. ءوز كەزەگىندە, كايردىڭ بەلگىلى اۋداندارىنىڭ بىرىندە قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىسى ءارى ويشىلى اباي قۇنانباەۆتىڭ اتىندا كوشە بار. بۇعان قوسا, بيىل ءبىز مىسىر استاناسىندا اباي ەسكەرتكىشىن اشۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز. – مىسىر پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح اس-ءسيسيدىڭ قازاقستانعا ساپا­رىنان قانداي ناتيجە كۇتە­سىز؟ جالپى, قازاقستان مەن مى­سىر اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتا قانداي سالالاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ سانايسىز؟ – 2014 جىلى ەلباسىمىز ءوزى­نىڭ ا.ف.اس-سيسيگە ونىڭ ەگي­پەت پرەزيدەنتى بولىپ سايلانۋ قۇرمەتىنە وراي جولداعان قۇتتىق­تاۋىندا «قازاقستاننىڭ مىسىر­دى يسلام الەمىندەگى ماڭىز­دى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى رەتىن­دە قاراستىراتىنى جانە ەلدەرى­مىز اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ ودان ءارى نىعايۋىنا جانە كوپجاقتى قۇرىلىمدار شەڭبەر­ىندە ءوزارا ارەكەتتەسۋدى كۇشەي­تۋگە مۇددەلىلىگى» اتاپ وتىلگەن ەدى. وسىعان وراي, مىسىر باسشى­سىنىڭ استاناعا جاسايتىن رەس­مي ساپارىنىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارعا سونى سەرپىن بەرەتى­نىنە جانە بارلىق سالاداعى سەرىك­تەستىكتىڭ جاڭا باعىتتارىن انىق­تايتىنىنا سەنىمدىمىز. جانە دە جوعارى مارتەبەلى ءا.ف.اس-ءسيسيدىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋى مىسىر بيلىگىنىڭ استانامەن ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا كەڭەيتۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتىپ وتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان».