ادام الەۋەتى: ۋاقىت جانە مۇمكىندىك

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسى ءوزىنىڭ ماڭىزى جاعىنان ءبىزدىڭ ەسىمىزگە 1997 جىلى جاسالعان اتاقتى جولداۋدى سالدى. ول جولداۋدا ەلىمىزدە اشىلعان مۇناي كەن ورىندارىنىڭ, باسقا دا مينەرالدىق-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردىڭ بەرەتىن پايداسىنا سۇيەنە وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن جەدەل دامىتۋ, سونىڭ ناتيجەسىندە الەمنىڭ دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتى العا قويىلعان بولاتىن. ال «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارى تۋرالى اڭگىمە قوزعالىپ وتىرعان بۇل ماقالادا ەندىگى كەزەكتە وتاندىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە مۇناي مەن باسقا دا مينەرالدى شيكىزات رەسۋرستارى ەمەس, ادام كاپيتالى الىنعان. حالىق تۇرمىسىن قالاي جاقسارتامىز؟ ەلباسىنىڭ وسى ماسەلە بويىنشا العا قويىپ وتىرعان ماقساتى سوڭعى كەزدەرى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىندە بارعان سايىن بەلەڭ الا تۇسكەن باستى ترەندتەرمەن ابدەن ۇندەس. جۋىقتا بولىپ وتكەن داۆوس فورۋمىندا الەمنىڭ ءىرى ەكونوميكالىق ساراپشىلارى مەن عالىمدارى وسى ۋاقىتقا دەيىن كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ايقىنداۋشى باستى كورسەتكىشى بولىپ كەلگەن ءىجو كورسەتكىشى جونىندە اڭگىمە قوزعاپ, ەلدەردىڭ ەندىگى دامۋىندا باستى نەگىزگە تەك وسى كورسەتكىشتىڭ عانا الىنۋى مۇلدەم جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن, سەبەبى, ەندىگى كەزەكتە بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى ەكستەنسيۆتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ قۇرالىنا اينالعاندىعىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءىجو-ءنىڭ جالپى ءوسىم دەڭگەيى ەل ىشىندەگى دامۋدىڭ ناقتى جاعدايىن اشا المايدى. سوندىقتان بىرقاتار ساراپشىلار حالىقتاردىڭ باي مەن كەدەيگە ءبولىنۋى بارعان سايىن بەلەڭ الا باستاعان قازىرگى الەمدە بۇل تاجىريبەدەن باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا حالىقتىڭ جالپى تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە قاراي ويىسۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. ارينە, بۇل ماسەلە اياق استىنان كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ساياساتكەرلەرى مەن ەكونوميستەرى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا ىقپال ەتۋدىڭ تەتىكتەرى, بۇكىل ماتەريالدىق يگىلىك كوزدەرى مەن اقىل-وي رەسۋرستارى بىرتە-بىرتە مەملەكەت قولىنان سۋسىپ شىعىپ, الەمنىڭ ءار شالعايىندا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ, ءتۇرلى قارجى توپتارىنىڭ قولىنا قاراي ويىسا باستاعاندىعىن بۇرىن دا بايقاعان. بۇل ۇدەرىس ابدەن ءورشي كەلە باي ەلدىڭ حالىقتارىنىڭ دا تۇرمىستىق اراجىگىنىڭ اشىلۋىنا, ياعني بىرەۋدىڭ بايىپ, ەكىنشى بىرەۋدىڭ كەدەيلەنۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دامىعان ەلدەردە قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىڭ تابىستىلىعى ورتا تاپقا جاتقىزىلاتىن حالىق ۇلەسىنىڭ كوبەيۋىمەن, ازاماتتاردىڭ كىرىس قۇ­رىلىم­دارىنىڭ وزگەرۋىمەن (تاماققا, تۇرعىن ۇيگە, بىلىمگە جانە باسقا دا قاجەتتىلىككە جۇمسالاتىن شىعىندار قۇرىلىمدارى), سونداي-اق, دجينني كوەففيتسيەنتىمەن (ەڭ باي جانە ەڭ كەدەي ادامدار كىرىسىندەگى ايىرماشىلىقتار) ايقىندالا باستادى. مىنە, بۇل ولشەم­دەردەگى جاڭا جەتىستىكتەر جالپى ەكونو­ميكالىق وسىمگە دە وڭ ىقپال ەتەتىندىگى ايقىن. سول سەكىلدى ەلباسىنىڭ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى سىندى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ساياساتىنان جانە سول ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولىپ وتىرعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنان تۋىندايتىن مىندەتتەر ەلىمىزدە ورتا تاپتىڭ كوبەيۋىنە بارىنشا جاعداي تۋعىزۋدى كوزدەيدى. ال ەلىمىزدە قولعا الىنعان يندۋستريالاندىرۋ ءىسى ەل جاعدايىن كوتەرە كەلە وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن بولادى. جالپى, جەر بەتىندە پوستيندۋس­تريا­لىق قوعامدى قۇرۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىس­كەن ادامزات قاۋىمىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى ونى قۇرعاق جەردەن ورناتىپ جاتقان جوق. ول قوعام قازىرگى يندۋستريالىق نەگىزدەردەن ءوسىپ شىعىپ كەلەدى جانە ادامزاتتى شيكىزاتقا تاۋەل­دىلىكتەن قۇتقارۋدىڭ, ينتەنسيۆتى دامۋعا قول جەتكىزۋدىڭ وزىندىك ءبىر جولى بولىپ تا­بىلادى. ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعى­دان بەرەتىن پايداسى دا وتە زور بولماق. ءما­سەلەن, بەلگىلى ءبىر تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى جاساۋشى Apple كومپانيا­سىندا شامامەن العاندا 80 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. وسى 80 مىڭ ادام 2014 جىلى 39 ميلليارد دوللاردىڭ پايداسىن بەرگەن. ال قۇرامىندا 460 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەتىن اتاقتى «گازپرومنىڭ» ءبىر جىلدا بەرەتىن پايداسى ەڭ ءارى كەتكەندە 5-6 ميلليارد دوللار عانا. مۇنداعى تاعى ءبىر ۇلكەن ايىرماشىلىق, Apple ادامزات ۇمتىلىپ وتىرعان جاڭا قوعامدى قۇرۋ ىسىنە قاتىسۋشى كومپانيا بولسا, «گازپرومنىڭ» شيكىزات رەسۋرستارىن ءوندىرۋشى كومپانيا ەكەندىگى بەلگىلى. شيكىزات كوزىن تەگىن پايدالانىپ وتىرعاننىڭ وزىندە «گازپرومنىڭ» Apple كوتەرىلگەن قازىرگى بيىككە شىعا الۋى قيىن. سەبەبى Apple-ءنىڭ باستى بايلىعى ونىڭ ماماندارى, ياعني ادام كاپيتالى بولىپ تابىلسا, «گازپرومنىڭ» باستى بايلىعى شيكىزات كوزى بولىپ تابىلادى. «گازپرومدى» شيكىزاتتان ايىرسا, ول ءومىر سۇرە المايدى. يندۋستريالاندىرۋ ماقساتى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە قولعا الىنعان جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ توتەنشە ماڭىزى بار ماسەلە ەكەندىگى انىق. بىراق قوعامىمىزدا وسىنى دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋ جاعى ءالى دە جەتىسپەيتىندەي. وسىعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىن­شى بەسجىلدىعىنىڭ الدىندا تۇرعان ماقساتتار مىسال بولا الادى. ورتا مەر­زىمدى سيپاتتاعى بۇل ماقساتتاردىڭ نەگىزگى ءمانى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرىسكە اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگيالار ەنگى­زىلۋى قاجەت. ال بۇل تەحنولوگيالار ادام كۇشىن از قاجەت ەتەدى. مىنە, وسىنداي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە الەم بويىن­شا ونەر­كاسىپتىك سالادا وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى وسە تۇسكەنمەن, كەرىسىنشە, وسى ۇدە­رىسكە قاتىساتىن ادامدار سانى قىس­قارىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقش-تا وسىنداي سەبەپتەردەن 2008-2014 جىلدار ارالى­عىندا ونەركاسىپتىك سەكتوردا ەڭبەك ەتەتىن ادامداردىڭ سانى 1 ميلليونعا ازايدى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە باستاۋ الىپ وتىرعان وسىناۋ ۇزاق مەرزىمدى ترەندكە ەندى ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى جۇمىستار ارقىلى ءبىزدىڭ قازاقستان دا قوسىلدى دەپ ەسەپتەيمىز. مىنە, وسى تۇستا بىزگە جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى الدىندا تۇرعان باستى ماقساتتى دۇرىس سارالاپ الۋ قاجەت سە­كىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنداعى باس­تى ماقسات – ەلىمىزدە الەمدىك باسەكەگە قابى­لەتتى وڭدەۋ سەكتورىن قالىپتاستىرۋ. راس, ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋ باعىتىندا جاڭا كاسىپورىندار اشىلعان سايىن جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ جاتادى. بىراق حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتى جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلماۋى كەرەك. ءويت­كەنى, كەز كەلگەن ونەركاسىپتىك سالادا ەلى­مىزدە بۇرىنعىعا قاراعاندا اۆتو­مات­تاندىرىلعان, ءوندىرىستى باسقارۋ تەتىك­تەرى كومپيۋتەرلىك جەلىلەر ارقىلى جۇرگى­زىلەتىن جاڭا كاسىپورىندار ىسكە قوسىل­عان سايىن سول سالادا ەڭبەك ەتەتىن ادام­دار سانى ءبارىبىر ازايا بەرەدى. دەمەك, يندۋس­تريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىل­دىعى اياسىندا قولعا الىنعان وسى ۇدەرىس ەكىن­شى جاقتان الىپ قاراعاندا حالىق­تى ەڭبەك­پەن قامتۋ ماقساتىنا قارا­ما-قايشى كەلەدى. سوندىقتان دا قازىر­گى كۇنى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلا­ما­لا­رىنان حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋدى ءوسىرۋ جونىندەگى كورسەتكىشتەردى الىپ تاستاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى قاراس­تىرىلۋدا. حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ ماسەلەسىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسقا باعىتتارى اياسىندا, ماسەلەن, الەۋمەتتىك قورعاۋ, ينفراقۇرىلىمدار قۇرىلىسى, ۋرباني­زاتسيا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ سە­كىلدى باعدارلامالار اياسىندا قاراس­تىرۋ كوزدەلۋدە. مىنە, وسى جەردە بىزگە يندۋستريالاندىرۋ مەن جالپى كاسىپكەرلىكتىڭ ارا­جىگىن دە اجىراتىپ الۋ قاجەت-اق. ءيا, ءجۇرىپ جاتقان يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك قوزعالىستى دامىتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ونى جاڭا ساپاعا كوتەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, جاڭا يندۋستريالىق باعىتتاعى كاسىپورىندى اشۋشى ادامنىڭ ءوزى كاسىپكەر بولىپ تابىلادى. بىراق مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى بىردەي يندۋستريالىق كاسىپورىننىڭ يەسى بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. شىن مانىنە كەلگەندە, كاسىپكەر ءسوزىنىڭ ماعىناسى وتە كەڭ. ماسەلەن, شاعىن ساۋدا دۇكەنىن ۇستاۋشى نەمەسە ساعات جوندەۋشى, ەتىكشى ادامدار دا كاسىپكەر بولىپ تابىلادى. بىراق ولار يندۋستريالىق كاسىپورىن يەسى ەمەس قوي. دەمەك, مەملەكەت ەلدەگى ەڭبەك ءونىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە يندۋستريالىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا, ولاردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋىنە جانە وسى باعىتتاعى مەنەدجەرلىك كورپۋستىڭ قالىپتاسۋىنا قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل ءما­سەلە ەكو­نوميكامىزدىڭ باسەكەلەستىك قابى­لەتىنىڭ ارتۋىنا, ەلىمىزدىڭ زامان اعى­مىنان قالماۋىنا ىقپال ەتەدى. ال جالپى كاسىپكەرلىك دەگەنىمىز – قالىڭ كوپشىلىك. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىنا كەلگەندە, حالىقتىڭ ءوز قولىن ءوز اۋزىنا جەتكىزۋ, ياعني شۇعىلداناتىن كاسىپ تاۋىپ بەرۋ دەگەن ءسوز. بۇل جالپى بۇقارا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلە.  كاسىپكەرلىككە – كەڭ ءورىس دەمەك مەملەكەتتىڭ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساياساتى بويىنشا ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلەردىڭ ۇلەستىك مولشەرى قازىرگىدەي 20-25 پايىز عانا ەمەس, جالپى بۇقارا كوپشىلىككە اينالۋى كەرەك. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتى بار ءاربىر ون ادامنىڭ 7-8-ءىنىڭ ءوز كاسىبى نەمەسە ماماندانعان جالدامالى جۇمىسى, ياعني تىرشىلىگىنىڭ ءوز كوزى بولۋى كەرەك. اباي اتامىزدىڭ «سەندە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان», دەگەن وسيەتى ءدال وسى جەرگە تۋرا كەلەتىندەي. دەمەك, يندۋستريالاندىرۋعا ەكپىن بەرۋمەن قاتار, حالىقتىڭ باسىم بولىگىن جۇمىسپەن قامتيتىن شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءىسى دە مەملەكەت ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلە. سوندىقتان, بۇل جەردە اڭگىمە تەك يندۋستريالاندىرۋ تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جانە «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» ماقالاسىندا ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان تاپسىرمالارىن دۇرىس سارالاۋ تۇرعىسىنان دا بولىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى كەيبىر بىلىكتى ساراپشى ماماندار 2025 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ساياساتتى ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارالىق كەزەڭى رەتىندە ايقىنداپ الۋىمىز قاجەت دەگەن وي ايتادى. ولاردىڭ ويىنشا, بۇل كەزەڭدەگى مەملەكەتتىڭ باس­تى ماقساتى – ەكونوميكانىڭ جاڭا دراي­ۆەرىن ىسكە قوسۋ, ياعني يندۋستريالاندىرۋ ىسىنە ەرەكشە ەكپىن بەرۋ. ال وعان ءبىز كا­سىپ­كەرلىكتىڭ قارقىندى دامۋى ارقىلى عانا قول جەتكىزە الامىز. كاسىپكەرلىكتىڭ قارقىندى دامۋى قازاقستاندىق ورتا تاپتىڭ كەڭەيۋى مەن ءوسۋى ءۇشىن جاقسى نەگىز قالايدى. ياعني, بۇل جەرگە كەلگەندە يندۋس­تريالاندىرۋ مەن كاسىپكەرلىك ءبىرى-ءبىرىن­سىز ءومىر سۇرە المايتىن ەگىز ۇعىم سەكىلدى. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ اتاپ كور­سەتكەنىندەي, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭى­نەن قانات جايۋى ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك – بيلىك ورگاندارىنىڭ ءوز مىندەتتەرىنە بارىنشا ادال بولۋى. اسىرەسە, سوت بيلىگىنىڭ ءادىل بولۋى كاسىپكەرلىك ءۇشىن اۋاداي قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوت بيلىگى قۋاتتى قۇرال جانە ادىلدىكتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان ەلدە عانا كەز كەلگەن ازامات كاسىپ جاساۋعا باتىلدىقپەن بارا الادى جانە ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورەدى. مىنە, سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا نەگىزگى ەكپىن تۇسىرىلگەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءىسى قازىرگى كۇنى ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ناقتى باسەكەنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە كاسىپكەرلەر, جالپى حالىق ناقتى سەنگەن جاعدايدا عانا مەملەكەتتىك ورگانداردا ءجيى كەزدەسىپ جاتاتىن كەرەعار شەشىمدەردىڭ تۋىنداۋ كوزدەرى تۇيىقتالادى. فيسكالدىق جانە اقشا-نەسيە ساياساتىنا دەگەن كوزقاراس پەن ۇستانىمدار دا وزگەرەدى. ول «ءناردى سىعىپ الۋدان» ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ باعىتىنا قاراي اۋىسا باستايدى. اقىر اياعىندا وسىلاي ترانسفورماتسيالانۋدىڭ سينەرگەتيكالىق تيىمدىلىگى جەكە كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن نەگىزگى العى­شارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى. ەلباسى ستراتەگياسىندا ادام رەسۋرس­تارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسى الەۋمەتتىك جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋ ارقىلى جەكە قاراستىرىلعان. بۇل جۇيە مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ جانە تۇرمىسى ناشار توپتارعا كومەكتەسۋ بويىنشا قاجەتتى دەڭگەيدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى دا بولۋى ءتيىس. ادام كاپيتالى دەگەنىمىز ناقتى مانىنە كەلگەندە, بۇل – قازىرگى زامانعى تالاپتار بويىنشا جۇمىس ىستەي الاتىن, شەت ءتىلىن (اسىرەسە, اعىلشىن ءتىلىن) مەڭگەرگەن, دەنساۋلىعى دۇرىس ەكونوميكالىق بەلسەندى ادامدار توبى. مىنە, ناق وسى كاپيتال ەلىمىزدىڭ شىنايى ەكونوميكالىق رەسۋرسىنا اينالعان كەزدە بارىپ قانا ءبىز شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا الامىز. ءبىز­دىڭ تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەل ەكەنىمىزدەن تۋىندايتىن ولقىلىقتار دا ىسىرىلا تۇسەدى. بۇل ايتىلعان ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەر­دىڭ بىرقاتارى «100 ناقتى قادام» اياسىندا قازىردىڭ وزىندە ورىندالۋدا. دەگەنمەن, وسىنىڭ بارلىعىن قانداي دا ءبىر قۇجات تۇرىندە, ماسەلەن, «قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ساياساتى» سەكىلدى شارتتى اتاۋعا يە بولاتىن قۇجات تۇرىندە بەكىتىلگەنى ءجون سەكىلدى. مۇندا بىراق ءبىر-بىرىنە بايلانىستى بولىپ كەلەتىن ءارتۇرلى مىندەتتەر مەن سالالىق ساياساتتىڭ جانە ۆەدومستۆولىق جوسپارلاردىڭ ورىندالۋ جولدارى ناقتى ايقىندالۋى قاجەت. داعدارىستان كەيىنگى دامۋ قازىرگى ءومىردىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان شىندىعىنا بايلانىستى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە – سوڭعى ونجىلدىقتارى شيكىزات رەسۋرستارىن ساتۋ جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنان تۋىنداعان ۇكىمەتتىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكالىق بلوكتاعى ءبولىپ بەرۋشىلىك رولىنەن باس تارتاتىن كەز جەتتى. بۇل ساياسات شيكىزات ەكسپورتىنان تۇسكەن كىرىستەر مەن اقشانىڭ ارتىعىن الىپ, ولاردى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىرلەر اراسىندا بولۋمەن شەكتەلىپ كەلدى. بۇل مودەل ارتىق اقشا بولعان كەزدە جۇمىس ىستەپ تۇردى. ال قازىرگى كۇنى مۇنداي ارتىق كىرىس جوق. دەمەك, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىستىڭ جاڭا پراديگماسىنا جەدەل كوشۋى – بۇل ەلىمىزدىڭ قازىرگىدەي داعدارىس قاۋپى تونگەن كەزەڭدە ءبىزدىڭ نەعۇرلىم دۇرىس باعىتقا بەت بۇرعاندىعىمىزدى بىلدىرەدى. بۇل جەردە اڭگىمە داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا نەگىز قالىپتاستىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. بيزنەس پەن مەملەكەتتىك سەكتوردا شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ, ءتيىمسىز شىعىن كوزدەرىن نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاۋ باعىتىندا قايتا ءبولۋ جانە قىزمەتكەرلەردىڭ تيىمدىلىگى, ماركەتينگ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار تۇر. مۇندا اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ, اگروحيميانىڭ, مۇناي حيمياسىنىڭ, ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ سالا قۇراۋشى ءىرى جوبالارىن جالعاستىرۋ جانە اياقتاۋ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ تىكەلەي كومەگىن كورسەتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. بيۋدجەتتىك قاراجات ونىمدىلىك پەن ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋعا, مەنەدجمەنتتىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, كادرلاردى ازىرلەۋگە, ءاددياتيۆتى تەحنولوگيالاردى (روبوتتاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ جانە تاعى دا وسىنداي تەحنولوگيالاردى) ەنگىزۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ەلباسى العا قويعان ەكونوميكا سالا­سىنداعى رەفورمالارعا بايلانىستى وتاندىق كاسىپورىندارداعى شىعىنداردى ازايتۋ ماقساتىندا ءوندىرىستى جاڭارتۋ باعىتىندا ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگى پايدا بولۋدا. ارينە, ولارداعى ءوندىرىس قۇرالدارى مەن جۇيەلەرى جاڭارعان كەزدە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتىپ, وسىعان بايلانىستى وندىرىستەن بوساعان كادرلاردى قايتا وقىتۋ جانە ەڭبەككە ورنالاستىرۋ ماسەلەسى باس كوتەرەدى. قازىرگى ەسەپتەۋلەر بويىنشا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 10 پايىز ارتۋى مەتاللۋرگيا سالاسىندا 8 مىڭ, حيميا سالاسىندا 2 مىڭ قىزمەتكەردىڭ جۇمىستان بوساۋىنا الىپ كەلەدى. سونىمەن, بىلايشا ايتقاندا, وندىرىستەگى تيىمدىلىك «قۇنىنىڭ» الەۋمەتتىك سالالارعا ارتاتىن سالماعى جوعارى بولىپ تابىلادى. وسىعان قاراعاندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاماسى اياسىندا كادرلاردى قايتا وقىتۋ جانە «نۇرلى جول» اياسىندا جول قۇرىلىسىنا قايتا باعىتتاۋ جۇمىستارى جالعاسادى. وسى رەتتە ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرلەسە وتىرىپ ولاردىڭ اينالاسىندا نەگىزگى ءوندىرىستى جابدىقتاۋ جانە وعان قىزمەت كورسەتۋمەن, سونداي-اق, جارتىلاي وڭدەلگەن شيكىزات تۇرلەرىن دايىن ونىمگە اينالدىرۋمەن شۇعىلداناتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك بەلدەۋىن قۇرۋ قاجەتتىگى پايدا بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. بۇل جەردە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ اكىمشىلىك رەسۋرستارى نەعۇرلىم تولىعىراق پايدالانىلعانى ءجون. ءاربىر اكىمگە وڭىردەگى تۋ ۇستاۋشى كاسىپورىنداردىڭ قاسىنان وسىنداي بەلدەۋلەر قۇرۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىز. ەكسپورتتىڭ جاڭا ستسەناريلەرى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2014 جىلى وڭدەۋشى ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 13 پايىزعا نەمەسە 2,5 ميلليارد دوللارعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. الايدا, تالداۋلار بۇل تومەندەۋدىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن بازالىق مەتالدار باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن تۋىن­­دا­­عان­دىعىن كورسەتەدى. ويتكەنى, مەتال­لۋرگيالىق ونىمدەر ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 28 پايىزعا تومەندەگەن. ەكسپورت كولەمىنىڭ 13 پايىزعا تومەندەۋىنە وسى جاعدايدىڭ اسەرى مول بولادى. ال, وسىعان كەرىسىنشە, مەتاللۋرگيالىق ەمەس وڭدەۋ سەكتورى ءوزىنىڭ ەكسپورت كولەمىن 1,1 ميلليارد دوللارعا ارتتىرىپ, 16 پايىزعا وسە تۇسكەن. بۇل جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق, بۇدان ەلدىڭ ەكس­پورت­تىق قورجىننىڭ بىرتە-بىرتە ءارتا­راپ­تاندىرىلىپ كەلە جاتقانىن, سىرتقى رىنوكتارعا شىعىپ, باسەكەگە ءتۇسۋشى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر قاتارىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. بۇل ترەندتى الداعى ۋاقىتتا ساقتاپ قانا قويماي, ونى ودان ءارى كۇشەيتە ءتۇسۋ وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە ءبىز وسى ماقالاعا مالىمەتتەر جيناۋ بارىسىندا «يندۋستريانى دا­مىتۋدىڭ قازاقستاندىق ينستيتۋتى» اق-تىڭ وسى ەكسپورت باعىتىندا جاساعان بىرقاتار قىزىقتى تالداۋلارىنا كەز بولدىق. ينستيتۋت ساراپشىلارىنىڭ يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا جاساعان تالداۋلارى ەلىمىزدە ەكسپورتتىق الەۋەتى نەعۇرلىم جوعارى 5 سالانىڭ بار ەكەنىن كورسەتكەن. ولار – تاعام ءون­دىرىسى, ءتۇستى مەتاللۋرگيا, اۆتوكولىك جاساۋ, ەلەكتروتەحنيكا جانە مۇناي-گاز حيميا­سى. وسىلار بويىنشا بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ «گراۆيتاتسيالىق مودەلدەر» دەپ اتالاتىن ادىستەمەلىك ازىرلەنىپتى. بۇل مودەلدەر تومەندەگىدەي فاكتورلاردى ايقىندايدى: الدىمىزدان اشىلۋى مۇمكىن رىنوكتاردىڭ كولەمى مەن مۇمكىندىكتەرىن, لوگيستيكاسى مەن نەگىزگى سيپاتتامالارىن ء(تىلى, اقشا ساياساتى, تاريحى, قۇقىقتىق زاڭدىلىقتارىن) جانە باسقا دا فاكتورلار. وسى فاكتورلارعا جاسالىنعان تالداۋلار ەسەپكە الىنعان جاعدايدا ولار سىرتقى رىنوكتاردا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا كومەكتەسكەن بولار ەدى. 2019 جىلعا تامان ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمىن جانە تەك ءۇيدمب-نىڭ باسىمدىق بەرىلگەن 14 سەكتورى بويىنشا عانا ەكسپورت كولەمىن 10 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋعا اكەلەر ەدى. ينستيتۋت ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, مۇناي-حيميا, ماشينا جاساۋ, ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالالارىنداعى ەكسپورتقا باعىتتالعان, ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ ىسكە اسىرىلعان ءىرى جوبالار 3,5 ميلليارد دوللارعا دەيىن قوسىمشا ەكسپورتتىق ءتۇسىم الۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەگەر تاعام جانە ەلەكتروتەحنيكالىق وندىرىستەردى الساق, 2019 جىلعا تامان ولاردىڭ ەكسپورتىنان تيىسىنشە 2,5 جانە 1 ميلليارد دوللاردىڭ قوسىمشا كىرىسىن الۋعا بولادى. ينستيتۋت ماماندارىنىڭ تالداۋى ءبىزدىڭ وڭدەلگەن ونىمدەرىمىزدى نەگىزگى يمپورتتاۋشى, مەتاللۋرگيا مەن مۇناي سالالارىن قوسپاعاندا, بۇرىنعىسىنشا رەسەي بولىپ وتىرعاندىعىن كورسەتكەن. وسىعان بايلانىستى ساراپشىلار جوعارىدا ءسوز بولعان 10 ميلليارد دوللاردى ەسەپكە الماعاننىڭ وزىندە قوسىمشا الەۋەتتى ەكسپورتتىڭ 7 ميلليارد دوللارىن وسى ەلدىڭ قاراتۋعا بولاتىندىعىن بولجاعان. ارينە, رەسەي سەكىلدى ۇلكەن ەلدەن ءوزىڭنىڭ «ادىلەتتى ۇلەسىڭدى» الۋعا قول جەتكىزۋ – بۇل وڭاي دۇنيە ەمەس. ول ءۇشىن ۇكىمەت, مەملەكەتتىك ورگاندار, اكىمدەر بولىپ, جان-جاقتى جۇمىلا جۇمىس ىستەۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. جالپى, «يندۋستريانى دامى­تۋدىڭ قازاقستاندىق ينستيتۋتى» اق ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيس­ترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وندەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرىنە قاتىستى تاعى دا بىرقاتار قىزىقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپتى. بۇل زەرتتەۋلەر ماتەماتيكالىق, ەكونوميكالىق جانە ستاتيستيكالىق تالداۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ادىستەمەلەرىنە نەگىزدەلگەن جانە شىنايى جۇرگىزىلگەن. وسىنداعى ماتەريالدارمەن تانىسا كەلە ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىلارى مەن ناتيجەلەرى تۋرالى تۇسىنىگىمىز ءبىرشاما كەڭەيە ءتۇستى. ەكىنشى بەسجىلدىقتا جەكەلەگەن ماقساتتار مەن ولشەمدەردىڭ وزگەرۋ سەبەپتەرىن دە نەعۇرلىم ايقىنىراق ۇعا تۇستىك. وسى ماقالانىڭ جازىلۋىنا ءبىر ەسەپتەن العاندا اتالعان زەرتتەۋلەرمەن تانىسۋى­مىز دا تۇرتكى بولعاندىعىن اتاپ وتسەك ارتىق بولماس. سوندىقتان مۇنداي پايدالى زەرتتەۋلەر تەك ءجيى جۇرگىزىلىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, بيزنەسمەندەر مەن كاسىپكەرلەرگە كەڭىرەك ءمالىم بولعانىن دا قالار ەدىك. ويتكەنى, بۇل زەرتتەۋلەر وڭىردەگى كاسىپكەرلەر مەن شەنەۋنىكتەرگە ونەركاسىپتىڭ دامۋ پروبلەمالارىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ەكەندىگىن اشىپ كورسەتەدى جانە ولاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن دۇرىس تاڭداۋعا جاردەمدەسەدى. ءتۇيىن جاپپاي يندۋستريالاندىرۋ ساياسا­تىنىڭ ارقاسىندا الىپ قىتاي باس-اياعى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە قارىشتاي دامىعان ونەركاسىپتى ەلگە اينالدى. قىتايدىڭ زامانعا ساي يندۋستريالانعان كاسىپورىندارى جاڭا زاتتاردى جاساپ شىعارۋدا بۇكىل الەمنەن تاپسىرىستار قابىلداۋعا كىرىستى. ماسەلەن امەريكالىق Apple كومپانياسى ءوزىنىڭ الەمدە كەڭىنەن تاراپ كەتكەن iPhone سمارتفوندارىن امەريكادا ەمەس, قىتايدا شىعارادى. اقش-تىڭ وزىندە سمارتفوننىڭ مودەلى مەن ديزاينى جانە باعدارلامالىق قامتۋ بولىگى ازىرلەنىپ, ول قىتايداعى Foxconn فابريكاسىنا جەتكىزىلەدى. iPhone وسى فابريكادا جاسالادى. قۇرامىندا 1,2 ميلليوننان استام ادام ەڭبەك ەتەتىن بۇل فابريكا تەك Apple-ءنىڭ عانا ەمەس, باتىس ەلدەرىنىڭ باسقا دا الدىڭعى قاتارلى كومپانيالارىنىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداۋىمەن اتى شىعىپ كەلەدى. وسىعان قاراپ, كەيبىرەۋلەر باتىس ەلدەرى ءوزىنىڭ يندۋستريالىق نەگىزدەرىنەن ايىرىلىپ بارادى, كەشىكپەي بۇل ەلدەر تىعىرىققا تىرەلەدى دەپ بايبالام سالۋدا. نەگىزىندە ولاي ەمەس. باتىستا قازىر جاڭا ەڭبەك ءبولىنىسى ءجۇرىپ جاتىر. باتىس ەلدەرى وزدەرىندە ەڭ ءتيىمدى, بولاشاعى بار جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ءوندىرىس ورىندارىن قۇرىپ, ەسكى ءوندىرىستى ازياعا كوشىرۋگە ۇمتىلىس تانىتۋدا. وسىنداي ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە اقش ينتەللەكتۋالدىق ءونىم وندىرەتىن ەلگە اينالىپ كەلەدى. وندىرىستىك تەحنولوگيالار دامىپ, الەمگە كەڭىنەن تاراي باستاعان قازىرگى كەزەڭدە ينتەللەكتۋالدىق ءونىم دەگەنىمىز, بۇل – رەنتابەلدىلىگى ەڭ جوعارى ءونىم. پوستيندۋستريالىق قوعامنىڭ قالىپتاسا باستاۋىنىڭ العاشقى بەلگىسى. «تسيفرلىق رەۆوليۋتسيا – بۇل قازىرگى الەم قۇرىلىمى ءۇشىن ەلەۋلى سىناق. مىسالى, تسيفرلىق دەرجاۆالار 2020 جىلعا قاراي 5 ميلليون جۇمىس ورنىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز بارشاعا قولجەتىمدى بىلىمگە – بالاباقشادان باستاپ كاسىبي بىلىمگە, قىزمەتكەرلەردى وقىتۋعا كەڭىنەن ينۆەستيتسيا سالۋىمىز قاجەت. بۇعان مەملەكەت قانا ەمەس, ءاربىر ادام قاتىسۋى ءتيىس. بيزنەس بولاشاقتى ويلاۋى كەرەك, وقىتىپ, جۇمىس ورىندارىن اشا وتىرىپ, بوس قاراجاتىن سوعان سالۋى كەرەك», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جۋىقتا بولىپ وتكەن كەزەكتەن تىس ءحVىى سەزىندەگى سوزىندە. ءيا, بۇل وتە ويلاندىراتىن ماسەلە. دەمەك, ءبىز ەندىگى كەزەكتە زاماننىڭ جاڭا سىناقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ ىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن مەملەكەت ادال بيلىك پەن ءادىل سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. ونىڭ العىشارتتارى بىزدە بار. ول – ەلباسىنىڭ 5 ينستيتۋتتىق رەفورما بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى. مۇنداي باستامانى قازاقستاننىڭ تمد كولەمىندە ءبىرىنشى بولىپ قولعا العانىنا قۋانامىز. ەندى ۇكىمەت وسىناۋ مەملەكەتتىك قولداۋعا سۇيەنىپ, وتاندىق بيزنەستىڭ جاڭا شوعىرىن جانە بىلىكتى مەنەدجمەنتتى قالىپتاستىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋى كەرەك. بۇعان قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ, جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى ارقاۋ بولا الادى. ءوز كەزەگىندە بيزنەس وتانعا ادال قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. ونىڭ ەكى-اق شارتى بار. بيزنەس يەسى ءبىرىنشى كەزەكتە بىلىكتى جانە پاتريوت بولۋى كەرەك. تۇركيانى قازىرگى دەڭگەيگە جەتكىزگەن – كاسىپكەرلەرى مەن حالقىنىڭ ىسكەرلىگى جانە پاتريوتتىعى. وسىنداي قاسيەت تۇركى الەمى اتاجۇرتىنىڭ يەسى ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ بويىندا دا بار دەپ ەسەپتەيمىز. باۋىرىم دەگەندە باۋىرى ەزىلەتىن ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بيزنەس وكىلدەرى قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ جاڭا كاسىپورىنداردى قۇرۋى كەرەك جانە جۇمىسشىلارعا جاقسى جالاقى تولەۋى كەرەك. بۇعان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تولىق مۇمكىندىك بار دەپ ەسەپتەيمىز. الەمدە جەر رەسۋرستارى مەن شيكىزات بايلىعىنا قازاقستانداي باي ەل از. بيزنەس يەسىنىڭ جۇمىسشىعا جاساعان جاقسىلىعى وسىنىڭ ەسەبىنەن-اق قايتادى. سوندىقتان بىزگە قازىرگى يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن ودان ءارى جالعاستىرۋ جانە ونىڭ امالدارىن جىلدان جىلعا جەتىلدىرە بەرۋ كەرەك. ءبىز وسىلاي ەتكەندە عانا ادام رەسۋرستارىن تولىققاندى جانە جەدەلدەتە دامىتا الامىز. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».