زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ءار سۋديانىڭ مىندەتى

2015 جىل ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, سونداي-اق زاڭ ۇستەمدىگى ءۇشىن ەرەكشە جىل بولدى. الەمدىك نارىقتاعى كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان دامىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن ۇلتتىق بولمىسىنا نازار اۋدارىپ, جەتكەن مەجەسىن باعامداپ, الداعى ماقسات-مۇددەمىزدى بەلگىلەپ, تاريح قويناۋىنا ايتۋلى وقيعالارمەن تاعى دا ءبىر جىلدى اتتاندىردىق. وتكەنگە سالاۋات ايتىپ, كەلەشەگىمىزگە ۇلكەن ءۇمىت­پەن قاراي, كوك اسپاننىڭ استىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25-ءشى جىلىنا قادام باسىپ, كەمەل بولاشاق جولىنا جاڭا قارقىنمەن كىرىستىك. ەلىم دەگەن ەر-ازاماتتاردىڭ كوكىرەگىندەگى بار ارمانى مەن ماقساتى – ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەي ءتۇسىپ, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تۇ­عىرىن مىزعىماستاي نىعايتىپ, بولاشاق ۇرپاققا الەمدىك الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن يىقتى تەڭ تىرەسەر, قۋات-قارقىنى مول قازاقستاندى تابىستاۋ.ۇلت كوشباسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان جوسپارلى قادامداردىڭ ارقاسىندا تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان بۇل ارمان-ماقساتىمىز ساتىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. قوعامدا ورىن الىپ جاتقان سان ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەردى اۋىزدىقتاۋ مەن مەملەكەت قازىناسى حالىقتىڭ قۇقىعىن ءادىل قورعاۋشى زاڭ سالاسىنداعى بىزدەر دە وزىمىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ تولىقتاي ورىندالۋىنا قاداري قالىمىزشە تىرىسىپ باعۋدامىز. دۇرىس جول باس­تار شامشىراعىمىز دا بار. باستىسى ىنتىماق پەن بىرلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, تالماي-شارشاماي العا ۇمتىلىپ ەڭبەكتەنۋىمىز – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. 2015 جىلدىڭ مامىر ايىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىن­دا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قوعامداعى وزەكتى پروبلەمالاردى اتاي وتىرىپ, 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنداعى 100 ناقتى قادامىن جاريالاعان بولاتىن. ەندىگى كەزەكتە وسى ەلىمىزدى بيىك بەلەستەرگە باستار «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز. ەلىمىزدى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ كوشىنە قوسار ەلباسى جوسپارىندا زاڭ سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ۇسىنىلعان قادامدار بويىنشا سوت جۇيەسى ءوز ءىسىن ءارى قاراي پىسىقتاي ءتۇسىپ, مەملەكەت ىشىندە ادىلەتتىلىكتىڭ ساقتالۋى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قور­عالۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى, ياعني زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءبىزدىڭ پارىز. ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى بويىنشا بەلگىلەنگەن ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا ءار قۇرىلىم وزىنشە تالاپ جاساپ جاتىر. قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا بەكىتىلگەن 11 قادامنىڭ تۇگەلدەي زاڭدىق نەگىزى جاسالىنىپ, ولار 2016 جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ 1-نەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلۋدا. تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن اتالمىش شارالار وتاندىق سوت جۇيەسى قىزمەتىنە جاڭا سەرپىن بەرۋدە. بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري سوت جۇيەسى وزگە دە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرى سەكىلدى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزىندە جۇمىس جاساۋدا. كورسەتىلگەن قادامداردىڭ تولىقتاي ورىندالۋىن قاداعالاپ, ساپالى ءارى ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, سونىمەن قاتار, سوتقا دەگەن حالىق سەنىمىن ارتتىرۋعا, ءارى بەدەلىن كوتەرۋگە ۇلەسىمىزدى قوسىپ, ونىڭ بارىنشا رەفورمالانۋىنا, ياعني قازىرگى زامان تالابىنا ساي بولۋىنا باسا نازار اۋدارىپ كەلەمىز. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن رەس­پۋبليكا سوت جۇيەسى بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشتى. بۇل وزگەرىس سوت شەشىمدەرىنىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋىنە ىقپال ەتۋمەن قاتار, پروتسەستى ادەيى سوزۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» جوسپارىنىڭ ەكىنشى «زاڭنىڭ ۇستەم­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ» تار­ماعىنىڭ 20-قادامىندا «بارلىق سوت پروتسەستەرىنە بەينە جانە تاسپاعا جازۋ شارالارىن مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ. سۋديانىڭ بەينەجازۋدى توقتاتۋعا نەمەسە اۋديو جازۋ ماتەريالدارىن رەداكتسيالاۋعا مۇمكىندىگى بولماۋى ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەن. وسى قادام نەگىزىندە گارنيزونداردىڭ اسكەري سوت­تارىنىڭ عيماراتتارى مەن سوت زال­دارىنىڭ ارنايى بەينەجازبا جانە اۋديوجازبا قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋدى جۇزەگە اسىردىق. سوت زالدارىنىڭ اۋديو-بەينە جازبالارمەن جابدىقتالۋى – ءىس جۇرگىزۋ مەن سۋديالاردىڭ ەتيكەتىنە قاتىستى ءوزىنىڭ وڭ اسەرلەرىن بەرىپ كەلەدى. اسكەري سوت قىزمەتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن قامتۋ سوتتىڭ ايقىن جانە اشىق وتۋىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ اتىنا كەلىپ تۇسەتىن شاعىمداردىڭ كۇرت ازايعانىن جانە حالىق سەنىمىنىڭ ارتقانىن كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, اقپاراتتىق اشىق­تىقتىڭ اسكەري سوتتىڭ جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. اسكەري سوتتىڭ ۆەب-سايتىندا گارنيزوندىق سوتتاردا قارالعان ىستەر تۋرالى, اسكەري قىزمەتشىلەرمەن وتكى­زىل­گەن كەزدەسۋلەر, قۇقىقتىق-نور­ما­تيۆتىك اكتىلەردى ءتۇسىندىرۋ جونىندە اتقا­رىلعان جۇمىستار, اشىق ەسىك كۇن­دەرى تۋرالى اقپاراتتار ۇنەمى جاريالانىپ, جاڭعىرتىلىپ وتىرادى. رەس­پۋبليكالىق جانە وڭىرلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان. ۇلت جوسپارىنىڭ 19-قادامىن ورىن­­داۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلى سۋديالاردىڭ كەزەكتەن تىس وتەتىن VII سەزىندە قابىلداۋ ءۇشىن جاڭا ەتيكالىق كودەكسىنىڭ ازىرلەنىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل قۇجاتتا سۋديالارعا ەلباسى, زامان جانە قوعام تاراپىنان قويىلاتىن بارلىق تالاپتار قامتىلماق. قابىلداناتىن ەتيكالىق كودەكس ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. «سۋديا – مەملەكەت ايناسى», دەيمىز. دەسەك تە, كەيبىر ساتتەردە سۋديالاردىڭ وسى قاساڭ قاعيدادان اۋىتقىپ كەتەتىن تۇستارى دا كەزدەسىپ وتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا قوعامدا سۋديالاردىڭ ادامگەرشىلىك سيپاتتارىنا قاتىستى جوعارعى تالاپتار قويىلعان. سۋديالاردىڭ ەتيكەتتى ساقتاۋى تەك سوت جۇرگىزۋ كەزىندە عانا ەمەس, قىزمەتتەن تىس ۋاقىتتا ساقتالۋ جايى دا قاتاڭ تالاپ ەتىلىپ كەلەدى. سۋديالاردىڭ ورەسكەل ارەكەتتەرى ولاردىڭ مارتەبەسىنە نۇقسان كەلتىرىپ قانا قويماي, ءىس جۇرگىزۋدەگى شەشىمدەرىنە دە كۇمان تۋدىرارى حاق. جەرى قانداي كەڭ بولسا, پەيىلى دە سونداي دارحان بولعان اتا-بابالارىمىز اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ تە ەلدىڭ ىشكى اۋىزبىرشىلىگى مەن ىنتىماقتىعىن باستى قۇت دەپ ءبىلىپ, ەلدىڭ ىشىندەگى الاۋىزدىق پەن قيا باسۋشىلىقتىڭ شەشىمىن تاۋىپ, ەرەگىسكەندى ەلدەستىرىپ, جاۋلاسقاندى تاتۋلاستىرىپ, ءادىل سوت نەگىزىن ەرتەدە-اق قالاعان ەدى. قايمانا حالىقتىڭ «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», دەپ وزدەرىنە بىلدىرگەن سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن ءاردايىم شىعىپ, وزدەرىنىڭ قارا قىلدى قاق جارار ادىلەتتىلىكتەرىمەن جۇرتىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولعان. سول بيلەرىمىزدىڭ تاۋىپ ايتقان دانالىق سوزدەرىنەن تۋرا تابىلعان تورەلىكتەرى سان عاسىر وتسە دە عاسىرلار قويناۋىنان بىزگە جەتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى وسىنى جالعاستىراتىن ەگەمەن ەل – قازاقستاننىڭ سۋديالارى بولۋى كەرەك ەكەنىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋىمىز ءبىز بەن ءسىزدىڭ پارىزىمىز. بۇگىنگى الەم تانىعان جاسامپاز مەم­لەكەتتىڭ تىنىشتىعىن قورىپ, ءتارتىبىن تۇزەتىپ وتىرعان سۋديالارىمىز دا اۋىزى دۋالى, ارەكەتى پاراساتتى بيلەرىمىزدەن ۇلگى السا دەيمىز. تەك ءوز كاسىبىنىڭ اينالاسىندا عانا ەمەس, قوعامدا دا ۇلگى بولاتىن ونەگەلى ىستەرىمەن كورىنە بىلسە. ەل ىشىندە بولىپ جاتقان وقيعالار مەن وزگەرىستەرگە بەي-جاي قاراماي, ازامات رەتىندە اتسالىسىپ, ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى جولىندا ايانباي تەر توكسە ەكەن دەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەم­قورلىققا قارسى ستراتەگياسىنا سايكەس اسكەري سوتتا جەمقورلىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەر جۇرگىزۋ تۋرالى ارنايى جوسپار قۇرىلىپ, ءتۇرلى شارالار جۇرگىزىلۋدە. اسكەري سوت جۇيەسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىر­عان بۇل شارالارى مەملكەتىمىزدىڭ جەم­قورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ ورىندالۋىنا ءوز ۇلەسىن تيگىزىپ كەلەدى. 2014 جىلى اسكەري سوتتارمەن قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان كوپتەگەن سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستى قىلمىستىق ىستەر قارالعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, زاڭ بۇزۋشىلىق­قا قا­­تىستى اتىشۋلى وقيعالار وتكەن 2015 جىلى دا ورىن الىپ, اسكەري سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ لاۋازىمىنا لايىق ەمەس ءىس-ارەكەتتەرى اشكەرە بولدى. قىل­مىستىق ىستەردىڭ بارلىعى دا زاڭ تالاپتارىنا سايكەس قارالىپ, زاڭدى بەلشەسىنەن باسىپ, قىلمىسقا بارعاندار ءادىل جازالارىن الدى. جەمقورلىققا قارسى كۇرەس – ەلباسى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلە ۇلت جوسپارىنىڭ 13-قادامىندا – جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ قادامىندا كورىنىس تاپقان. دەسەك تە, ەلىمىزدە جەمقورلىقتىڭ كۇننەن-كۇنگە اۋىزدىقتالماي, دەندەپ بارا جاتقاندىعى كىمدى بولسا دا الاڭداتادى. ال جەمقورلىقتىڭ ورىن الۋىنا زاڭ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسىنىڭ بولۋى ەلىمىزدىڭ ادىلەتتىلىك جۇيەسىنە حالىقتىڭ سەنىمىن سەيىلتىپ, كۇمان تۋدىراتىنى ايدان انىق. سون­دىقتان دا, مەملەكەتتىڭ ايناسى سانالار سۋديالارىمىز ءوز ىستەرىنە ادالدىق تانىتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ سوت جانە زاڭنامالىق جۇيەسىنە كىر كەلتىرمەي, ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋ جولىندا تاباندى ارەكەت ەتە بىلسە دەيمىز. سونىمەن قاتار, اسكەري قىزمەت مەم­­لەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەرەكشە ءتۇرى بولعاندىقتان, اسكەري سوتتاردىڭ سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ بەدەلىن ەرەكشە مارتەبەسى بار مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر رەتىندە كوتەرۋ. ەلباسىنىڭ جانە جوعارعى سوتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى ەكونو­ميكالىق-قارجىلىق داعدارىستارعا قاراماستان سوت جۇيەسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى كەزدە گار­نيزونداردىڭ اسكەري سوتتارىنىڭ عيماراتتارى ۋاقىت تالابىنا سايكەس زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, سوت زالدارى ارنايى بەينەجازبا جانە اۋديوجازبا قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر قۇرامدى بولىپ كەلگەن گارنيزونداردىڭ اسكەري سوتتارىنا سۋديالار تاعايىندالىپ, ولار ەكى قۇرامدى سوتتار بولدى, ياعني سوت تورەلىگىن تياناقتى دا ادىلەتتى اتقارۋعا تولىق جاعداي جاسالىنعان. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 11 قاڭتارداعى جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جا­نىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قام­­تاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ (قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ اپپاراتى) اسكەري سوتتىڭ اكىمشىسى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قۇرىلۋى اسكەري سوتتاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمدىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى جەتىلدىرەدى دەپ سەنەمىز. ەلباسىمىز سوڭعى جولداۋىندا 2016 جىلدان باستاپ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە قابىلدانعان جاڭا زاڭدار جۇمىس ىستەيتىندىگىن ايتقان بولاتىن. ەندەشە, رەسپۋبليكا اسكەري سوتتارى جولداۋدا كورسەتىلگەن تاپسىرمالار­دىڭ ورىندالۋىنا ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, 2016 جىلى اسكەري سالادا كەزدەسەر قىلمىستاردىڭ الدىن الىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە سوتقا دەگەن حالىق سەنىمىن ارتتىرۋعا ءارى قاراي بەلسەندى ارەكەت ەتە بەرەتىن بولادى. ساكەن ابدۋللاەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى.