ەلباسى تاپسىرماسى ەرەكشە نازاردا

ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا وتاندىق تاۋارلاردى كوپتەپ وندىرەتىن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدى, قازاقستان ونەركاسىبىن دامىتۋدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى تاپسىردى. بۇل مىندەتتەرگە داعدارىس كەزىندە ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن جانە ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردى تومەن باعامەن ساتۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشۋ دە كىرەدى. جالپى, جولداۋدان تۋىندايتىن مىندەتتەر اۋقىمدى. سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋ جاريالانا سالىسىمەن جوعارعى پالاتانىڭ «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ, وندا سەناتورلار وڭىرلەردە وتەتىن كەزدەسۋلەر بارىسىندا مەملەكەتتىك ساياساتتى, ايماقتاردى دامىتۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا, جاڭا ايماقتىق ساياسات سالاسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ باستامالارىن ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋعا قاتىستى ءىس-قيمىل جوسپارىن ناقتىلاپ العان بولاتىن. وسى ورايدا, اتىراۋ وبلىسىندا بولىپ, پرەزيدەنت جولداۋىندا العا قويىلعان تاپسىرمالاردى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قالاي ىسكە اسىرىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولىپ قايتقان سەنات دەپۋتاتى دۋلات قۇسداۋلەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – دۋلات راشيت ۇلى, ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جول­داۋىندا وتاندىق ءونىم وندىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. قازىرگى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا ەلىمىزگە تەك قازبا بايلىقتاردى ساتۋ ارقىلى عانا ەمەس, وڭدەۋ ونەركاسىبىن جانداندىرىپ, سول ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساۋعا تۇبەگەيلى بەت بۇرۋ مىندەتى قويىلدى. اتىراۋ وبلىسىنا ارنايى بارىپ قايتتىڭىز, جولداۋدا قويىلعان ءمىن­دەتتەردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا كوڭىلىڭىز تولدى ما؟ – داعدارىس ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن جەردە تۇتقيىلدان بولعان قۇبىلىس ەمەس. الەمدىك داعدارىستىڭ سالقىنى بىزگە دە تيەتىنى الدىن الا بولجاندى, ەلباسى جولداۋدا ناقتى مىندەتتەر قويدى, ۇكىمەت ءوز ءىس-قيمىل جوسپارىن جاسادى. ەل پارلامەنتى وسى يگى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى زاڭدار قابىلدادى. جالپى, داعدارىسقا قاراماستان, ەلىمىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن باستاعانىن, سونىڭ نەگىزىندە شيكىزاتقا عانا يەك ارتپايتىن ەكونوميكا قۇرۋ قولعا الىنعانىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ناقتىراق ايتساق, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاۋى, از ۋاقىت ىشىندە پارلامەتتىڭ 80-نەن استام زاڭ قابىلداۋى – وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ داعدارىسقا قاراماي, العا جىلجۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ناقتى قادامدار. ال ەندى سەنات توراعاسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ساپاردا بولىپ قايتقان اتىراۋ وبلىسىنا قاتىستى ايتار بولسام, وبلىستا ەلباسى العا قويعان مىندەتتەر ويداعىداي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وندا جاڭا ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى قۇرىلۋدا. ال جاڭا جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى ەسەبىنەن مۇنداعى باعا نارىقتان تومەندەگەنى, ال ول ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ءتيىمدى جاعداي قالىپتاستىرا باستاعانى بايقالادى. جەرگىلىكتى بيلىك وبلىس حالقىن وسى ايماقتا وندىرىلگەن ءوز ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, دەلدالداردىڭ كومەگىنسىز تاۋاردى كوممۋنالدىق با­زارلارعا بىردەن شىعارۋ ارقىلى باعانىڭ تومەن بولۋىنا قول جەتكىزىپ وتىر. مىسالى, «اگروفەليكس» جشس كونسەرۆىلەنگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن كوكونىس سالاتتارىن ءون­دىرۋمەن اينالىسادى ەكەن. ولار جىلىنا 75 مىڭ قۇتى كونسەرۆىلەنگەن ءونىم جانە 370 توننا كوكونىس سالاتىن دايىندايتىن كورىنەدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە كوكونىستەردى كونتەينەرلىك جانە ساقتاۋ قويمالارى, كونسەرۆىلەۋ تسەحى, سالاتتار دايىنداۋ تسەحى, كوكونىس دۇكەنى جانە اكىمشىلىك عيماراتى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەنىن كوردىك. ەگەر بۇعان دەيىن وسى تاقىلەتتەس تاۋارلار سىرتتان تاسىمالدانىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك, بۇل – دامۋ نىشانى. – ۇشى-قيىرى جوق سايىن دالاسى بار قازاقستان ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ىشكى رىنوكتى قامتاماسىز ەتۋ, ارتىلسا الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە شىعارۋ – ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى. اتىراۋ وبلىسىندا مال ءوسىرۋ, ەت, ءسۇت, باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋ جاعى قالاي ەكەن؟ – اتىراۋ جەرى ەجەلدەن, تەك جەرىنىڭ استىنداعى بايلىعىمەن عانا ەمەس, شارۋاعا جايلى جەرىمەن دە بەلگىلى. كە­­زىندە بۇل ايماقتا ءىرىلى-ۇساقتى مال دالاعا سىيماي جاتاتىنىن بىلەمىز. سول ءۇردىس قايتا جاندانىپ, مال ءوسىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ ىسىنە شىنداپ كىرىسكەنى بايقالادى. ءتىپتى, ونىڭ ىشىندە بۇرىن ونشا قولعا الىنا بەرمەيتىن, بىراق پايدالى سانالاتىن شارۋاشىلىق تا بار. ولاي دەيتىنىم, اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانى, سارايشىق اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان «سارايشىق» اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى» جشس «ەشكى ءوسىرۋ جانە ەشكى ءسۇتى مەن ەتىن قايتا وڭدەۋ مال شارۋاشىلىعى كەشەنى» ءسۇت جانە قىشقىل ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسادى ەكەن. كاسىپورىن جىلىنا 180 توننا ەشكى ءسۇتى مەن 140 توننا ءسۇت ءونىمىن وندىرەدى. جوبا 1000 باس ەشكىنى كۇتىپ-ۇستاۋعا ەسەپتەلگەن. مەنى تاڭعالدىرعانى, كۇنىنە 800 ليتر ەشكى ءسۇتىن جانە ءسۇت ءونىمىنىڭ 18 ءتۇرىن وندىرەتىن ولار ونىمدەرىن اتىراۋ, ورال, استانا قالالارىندا جانە رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىندا ساتادى ەكەن. بۇرىن ەشكى مالىن مەنسىنۋشى مە ەدى جۇرتشىلىق. ەندى, مىنە, پايدا تاۋىپ, وزگە ەلدىڭ نارىعىنا شىعىپ وتىر. – «قازاق «ەسىڭ كەتسە, ەشكى جي» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. سول «ەسىڭ كەتسە» دەگەنى بۇگىنگىدەي قيىنشىلىقتى كەزەڭدەردى بىلدىرەتىن بولار, شاماسى. ەشكىنىڭ تەز وسەتىنىن, ءسۇتى دە, ءجۇنى دە ۇلكەن پايدا اكەلەتىنىن ماماندار ءجيى ايتىپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىز, دەسەك تە, ەت, ءسۇت وندىرۋدە ءىرى قارانىڭ ورنى بولەك قوي. – ارينە, قازاق حالقى ەجەلدەن قادىر-قاسيەتىن بىلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنى بولەك. وسىنشا كەڭ جازيرا جەرىمىز بولا تۇرا شەتتەن ءسۇت, ەت, ءسۇت ونىمدەرىن تاسىمالداۋىمىز كوڭىلگە قونىمسىز. سوندىقتان دا ەلباسى جولداۋدا وسى سالانى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ارقىلى, بىرىنشىدەن, ءبىز حالقىمىزدى ەكولوگيالىق تازا ونىمدەرمەن ازىقتان­دىرۋعا قول جەتكىزسەك, ەكىنشىدەن, اۋىلدى جەردە كوپتەپ جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى. – ايتالىق, اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانى, بەيبارىس اۋىل­دىق وكرۋگىندە ورنالاسقان «سپ پەرۆو­مايسكي» جشس گولشتينو-فريز تۇقىمداس 1000 باس ساۋىن سيىرى بار تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى كۇنىنە 6000 ليتر ءسۇت جانە ءسۇت ءونىمىنىڭ 6 ءتۇرىن ءوندىرىپ, اتىراۋ قالاسىنىڭ نارىعىنا وتكىزەدى ەكەن. وسى سياقتى سۇرىپتالعان ەت ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن «اسىل-اگرو» شارۋا قوجالىعىنىڭ «اتىراۋ ەت وڭدەۋ كومبيناتى» جىلىنا 44 مىڭ ءىرى قارا مال باسىن سويىپ, سودان تاۋلىگىنە 15 مىڭ قۇتى كونسەرۆىلەنگەن ەت, 5 مىڭ توننا شۇجىق ءونىمىن شىعاراتىن كورىنەدى. مال ونىمدەرى دەگەندە, ەت پەن ءسۇت قانا ەمەس, ءجۇن, تەرى سياقتى ونىمدەردى وڭدەۋ, ولاردان جۇرتشىلىققا قاجەتتى بۇيىمدار جاساۋدى ۇيىمداستىرۋ ءىسى دە ويعا ورالادى. اتىراۋدا بۇل ءىس تە مىقتاپ قولعا الىنىپتى. ءبىر عانا مىسال, ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋ جانە جۇننەن جاسالعان بۇيىمداردى جاساۋمەن اينالىساتىن «Caspiy Lana Atyrau» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى شۇعا, سىرماق جامىلعى جانە كورپە تىگىپ, نارىققا شىعارادى ەكەن. بۇل ايتىلعاندار ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ وتىرعانىن ءوزىم كوزىممەن كورگەن, كوڭىلىم سەنگەن بىرقاتار شارۋالاردىڭ جايى عانا. ال اتىراۋدا ەلباسى جول­داۋىن العا اپارىپ, قولعا العان ءىسىن ءدوڭ­گەلەنتىپ وتىرعان ىسكەر ورتا قاتارى كوبەيە ءتۇسىپتى. بۇل – كوڭىل قۋانتاتىن جايت. – ەلباسى باسەكەگە قابىلەتتى وتان­دىق تاۋارلاردى ءوندىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن ءوندىرىس ينف­را­قۇرىلىمدارىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ كەلەدى. ارينە, يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن الىپ ءوندىرىس تۋرالى ايت­پاساق تا, ايماقتا وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى شاعىن وندىرىستەردىڭ احۋالى قالاي ەكەن؟ – ەلىمىزدىڭ اگرارلىق-يندۋس­تريالىق باعىتتا دامۋ ۇستىندەگى مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرسەك, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ, زامانعا ساي, باسەكەگە قابىلەتتى وتان­دىق تاۋارلار قاتارىن كوبەيتۋ باس­تى ماقسات بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا دا اتىراۋدا تىڭ تالپىنىستار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا جاڭاشىلدىققا ەرتە قول سوزعان قازاقستاندىق كومپانيالار دا بارىن بايقادىم. ماسەلەن, ءوز جۇمىسىن 1996 جىلى قوعامدىق ينفراقۇرىلىمدارعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدەن باستاعان «كارات» جشس بۇگىنگى تاڭدا تىگىن, اۋىز سۋ جانە قۇتىداعى كونسەرۆىلەر دايىنداۋ تسەحتارىن ىسكە قوسىپ, وتاندىق ءونىم ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا اتسالىسىپ كەلە جاتىر ەكەن. ايتا كەتەرلىگى, «كارات» قۇتىداعى ەت كونسەرۆىلەرى 2015 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى-2015» كورمە-سايىسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ نامىسىن قورعاپتى. ولاردىڭ ونىمدەرى بۇگىندە ورال, اقتاۋ, اقتوبە, قاراعاندى قالالارىنا ساتىلىمعا شىعارىلىپ جاتقانىن بىلدىك. مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى اتىراۋ وبلىسىندا ەلباسى جول­داۋىنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنىڭ ناقتى مىسالدارى. وبلىس حالقى ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, قازاقستاندى ودان ءارى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا بەرەدى دەپ سەنەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن ءادىل بەك قابا, جۋرناليست.