ادام ادام بولعالى ۇرپاق ءوسىرىپ, ونى تاربيەلەۋ, ءبىلىمدى ازامات ەتۋ جولىندا بارلىق قوعامنىڭ وزىق ويلى, زيالى ادامدارى قولىنان كەلگەنىن ىستەپ كەلەدى. وتكەن سوتسياليستىك قوعامدا كوممۋنيستىك مورال مەن ماكارەنكونىڭ بالا تاربيەسى جونىندەگى ءىلىمىن ۇستاندىق. ونى كۇنى-ءتۇنى دارىپتەدىك, ناتيجەسىندە نە تاپتىق؟ جالقاۋ, جاتىپ ىشەرلەر ازايدى ما؟ مويىنداساق تا, مويىنداماساق تا تاپ سول كەزدە جازىلاتىن پوستۋلاتتار: «ءىرىپ-شىرىگەن», «قۇلاعالى تۇرعان» كاپيتاليزم قوعامى وزىق ەكەنىنە قازىر كوزىمىز جەتتى. سول قوعامنىڭ تەحنيكاسىن پايدالانۋ ارقىلى ءبىزدىڭ قانشالىقتى ارتتا قالعانىمىزدى سەزىپ وتىرمىز. قازىر قالاي جۇمىس ىستەۋ, قالاي ءبىلىم الۋ, جۇرت قاتارىنا ىلەسۋ – بىزگە, جاستارىمىزعا وتە قيىن تيۋدە. نارىق زاڭى, اسىرەسە, باسەكەلەستىك زاڭى وتە قاتال ەكەن. ىلەسە الماساڭ – قۇلدىق دارەجەسىنە تۇسەسىڭ. ول ءۇشىن ءبىرىنشى, جاستار ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. جاڭا تەحنولوگيانى يگەرىپ, ونى العا قاراي دامىتا الۋىڭ قاجەت. مىسالى, تەلەديدارداعى حاباردا جاپونيادا وندىرىلگەن ءبىر كونتەينەردەگى ءونىمنىڭ قۇنى ءبىزدىڭ 400 ۆاگون كومىردىڭ ساتىلۋ باعاسىنا تەڭ ەكەنى ايتىلدى. ويلاپ كورەيىكشى, جەر استىنان 400 ۆاگوننىڭ ارقايسىسىنا 50 توننادان 20 000 توننا كومىردى قازىپ شىعارىپ, اپارىپ ساتقان مەملەكەت دامي ما, جوق الدە جىلى, جارىق بولمەدە ءوندىرىسىن وركەندەتكەن مەملەكەتتەر دامي ما؟ بۇل كىمگە دە بولسا تۇسىنىكتى ءجايت. مىسالى, مۇنايى, كومىرى, استىعى جوق فينليانديا, جاپونيا, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىلىمدى, ەڭبەكشىل حالقى وزىق تەحنولوگيا ارقاسىندا جاقسى ءومىر ءسۇرىپ وتىر.
ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى ماسەلەنى شەشۋدى وتە زور تالاپپەن زيالىلار الدىنا قويىپ كەلەدى. ەلدى يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا جۇزدەگەن سەرپىندى جوبالار قاراستىرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارى سالىنۋدا. الدى ىسكە قوسىلىپ تا جاتىر. سول زاۋىتتاردا قانشا ينجەنەر, قانشا تەحنولوگتار جۇمىس ىستەۋى قاجەت. بەس-ون جىلدان سوڭ ول زاتتار ەسكىرىپ قالۋى زاڭدى. ونى زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋ ءۇشىن كوپتەگەن ينتەللەكتۋالدى رەسۋرستار قاجەت. مىقتى ءبىلىم وسى جەردە ءوز جەمىسىن بەرەدى.
پرەزيدەنتىمىز قازىر مۇمكىن بولعان ماسەلەنىڭ بارلىعىن ىستەۋدە. جاڭا مەكتەپتەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسى جۇزەگە اسۋدا. دەگەنمەن, جاستاردى وقۋعا ىنتالاندىرۋ, اسىرەسە, تومەنگى سىنىپتان باستاپ وقۋعا بەيىمدەۋ, بىلىمگە باۋلۋ ءىسى ءالى دە شەشىلمەي كەلە جاتقان پروبلەما دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
قازىرگى تەلەديدار, كومپيۋتەرلەردىڭ جاقسىلىقتارى بار. بىراق, وقۋعا كەلتىرەتىن كەدەرگىسى دە جوق ەمەس. اسىرەسە, تومەنگى سىنىپتاردا وقيتىندار ساباقتان كەلە سالا تاماعىن ءىشىپ وتىرىپ تا تەلەديداردان كوز المايدى. سودان ۇيقىعا كەتكەنشە كوك ساندىق كورەدى. ءتىپتى دالاعا شىعىپ وينامايتىن بالا كوبەيىپ بارادى. دالادا ويناعان بالانىڭ دەنساۋلىعى جاقسى بولادى. ال «نوۋتبۋك» كومپيۋتەر ساتىپ العاندار ءتىپتى «باقىتتى». جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى قولىنان تاستاماي نە ءتۇرلى فيلمدەر كورەدى. ول فيلمدەردە اكەسىنە قارسى شىققان ۇل, شەشەسىنىڭ بەتىنەن العان قىز, مۇعالىمدى مازاق ەتكەن دورەكەلىك سياقتى نە سۇمدىقتار دارىپتەلۋدە. بۇل كورسەتىلىمدەر 15-20 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا ۇناعاندى قويىپ, ميىنا «قونا» قالادى. سەبەبى, ءدال وسى جاستا «ءتايت» دەگەن اكە-شەشە بالاعا ەڭ «سۇيكىمسىز» ادام بولىپ كورىنەدى. ويتكەنى, ولار ءدال وسى جاستا ۇل-قىزعا كوپ ەسكەرتۋ جاسايدى. ارينە, ول بالام جامان بولسىن دەگەندىك ەمەس. ال جاستار «ءوزىم بىلەمىن», «يا سۆوبودنىي چەلوۆەك», «نەڭ بار مەندە, ءومىر وزىمدىكى» دەپ قازاققا جات فيلمدەردەگى پىكىرلەردى «ءپىر» تۇتىپ ءجۇرىپ, ومىرلەرىن وتكىزىپ الادى. وندايلار 25-35 جاستا نە وقۋ, نە جۇمىس جوق, قاتارىنان قالىپ, اكە-شەشەسىن اسىراۋ بىلاي تۇرسىن, ءوزى ماسىل بولىپ قالادى. بۇل ماسەلە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ, اسىرەسە, دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ باستى پروبلەماسى بولا باستادى. مۇنداي جاعدايدا بالالاردى وقۋعا قالاي ىنتالاندىرۋعا بولادى؟ مىنە, مەنىڭ وسى پروبلەمانى دۇرىس شەشۋ جونىندە ءوز ءادىسىمدى ۇسىنىپ وتىرعانىم سوندىقتان.
«بالانى جاستان» دەگەندەي, وقۋشىنى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ «ۆيرتۋالدى», «راحات» ومىردەن ءبولىپ الىپ, وقۋعا تالاپتاندىرۋدىڭ جالعىز ءادىسى مەنىڭ پايىمداۋىنشا, وقۋشىنى ءبىرىنشى سىنىپتان, ستۋدەنتتى ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ جاقسى وقۋعا ۇمتىلدىرۋ قاجەت. ول قانداي ادىستەمەلەر ارقىلى ورىندالادى؟ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وكتيابريات, پيونەر ۇيىمدارى جۇمىس ىستەپ, قابىرعا گازەتتەرى شىعارىلاتىن. قايتا قۇرۋ كەزىندە نە بولعانىن, قازىر نە بولىپ جاتقانىن ايتىپ ۋاقىت المايىق. ايتەۋىر, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, مەديتسينا سالاسى, رەفورمادان رەفورماعا ۇشىراۋدا. نەسىن جاسىرامىز, ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيدى.
ءيا, بالالاردى جاس كەزىنەن تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. 5-10 جاستاعى كەزىمىزدە كورگەنىمىز, ەستىگەنىمىز, نە ىستەگەنىمىز ءالى ەسىمىزدە تايعا تاڭبا باسقانداي قالىپ قويعان.
مەنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان ادىستەمەم وسى ماسەلەنى بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۇبەگەيلى شەشۋگە بولادى دەپ ايتا الامىن. بۇل ءادىس مەنىڭ زياتكەرلىك مەنشىگىم دەپ جاريالاسام دا ارتىقتىق ەتپەس. وقۋشىنى وقۋعا ىنتالاندىرۋ, اسىرەسە, جاس كەزىندە وتە قاراپايىم ادىسپەن شەشىلەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. وقۋشىعا «وقى, وقى جانە وقى» دەيمىز. بىراق سوزگە ساي ەشتەمە بەرمەيمىز. ايۋدى تسيركتە بيلەتۋ ءۇشىن ءتاتتى, اتتى جۇمىستا تۋلاق ەتىپ الماۋ ءۇشىن س ۇلى بەرەدى. ءتىرى اعزانىڭ بارلىق تالابىنا ساي ءبىر قاجەتتىلىك كەرەك. بۇكىل تىرشىلىك قاجەتتىلىك پەن باسەكەلەستىكتەن تۇرادى. نارىقتىڭ ەكى زاڭى بار, ول الدىمەن اقشا تابۋ, ودان سوڭ قاتارىڭنان وزۋ. بۇل – باسەكەلەستىك. سول ءۇشىن بالا بارلىق تىرشىلىك يەسى سياقتى كىشكەنتايىنان باستاپ ءوز «مايدانىندا» كۇرەسۋى كەرەك. ءدال سولاي بولۋعا العاشقى كەزدە باۋلۋ بىزگە جۇكتەلگەن. وسى يدەيانى جاقتىرامىز با, جاقتىرمايمىز با ورىنداۋ اتا-اناعا مىندەت. بالانى جاسىنان باستاپ اقشاعا, بىلىمگە, ودان كەيىن ونى ىسكە جاراتۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. باسقاسى بىرتە-بىرتە كەلە باستايدى.
مەنىڭ جاڭالىق دەپ اشىپ وتىرعان ءادىسىم (نوۋ-حاۋ) بالاڭ وقۋ وقىسىن دەسەڭ, وعان ەڭبەگىنە قاراي اقشا تولە. بۇل وتە قاراپايىم جانە وتە تۇسىنىكتى ءادىس. مۇنى قازىردىڭ وزىندە ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ, «قايىربەكتىڭ نوۋ-حوۋى» دەپ ءجۇرگەندەر دە بار. وسى ءادىستى قولدانساق, ءبىر ايدىڭ, ءبىر توقساننىڭ ىشىندە بۇكىل مەكتەپ, اۋدان, وبلىس كولەمىندە وقۋ ساپاسى بىردەن كوتەرىلەدى. ويلانىپ كورىڭىز, مەحانيزمىن ۇقساڭىز, كوزىڭىز بىردەن جەتەدى. بۇل ءادىس بىلايشا ىسكە اسادى. ءار اتا-انا بالاسىمەن, ول وقۋشى نە ستۋدەنت بولسىن ءوزى دەمەۋشى رەتىندە كەلىسىم-شارتقا وتىرادى. مىسالى, مەن ءتورتىنشى سىنىپتا, ەكىنشى سىنىپتا, سەگىزىنشى سىنىپتا وقيتىن ءۇش نەمەرەممەن شارتقا وتىردىم. ول شارتتا قارالعان باستى ماسەلە, ءار بەس دەگەن باعا ءۇشىن ەلۋ تەڭگە, تورتتىك باعا ءۇشىن وتىز تەڭگە, ءۇش دەگەن باعا ءۇشىن ەشتەڭە تولەمەۋدى مىندەتىمە الىپ وتىرمىن. العان ەكىلىك ءۇشىن ەلۋ تەڭگە شەگەرىلەدى. سونىمەن 1 قىركۇيەكتەن 28 قازانعا دەيىن ەكى اي كولەمىندە 4 سىنىپتا وقيتىن نۇربەك دەگەن نەمەرەمنىڭ اقشاسىن ەسەپتەگەندە 770 تەڭگە بولدى. 28 قازاننان باستاپ كەلىسىم شارتقا وتىرىپ, 30 قاراشادا 1 اي كولەمىندە تاپقان اقشاسىن ەسەپتەسەك 800 تەڭگەگە جەتتى. ياعني, ىنتاسى ەكى ەسە ءوستى, بەستىك باعا كوبەيدى.
ستۋدەنت بولسىن, وقۋشى بولسىن اتا-اناسىنىڭ قارجىسى مول ادامدار بولسا بالاسىنا وقۋ ءۇشىن ءار بەستىك باعاعا ەلۋ تەڭگە ەمەس, 500 تەڭگە تولەۋى دە مۇمكىن عوي.
ءاربىر جاڭالىق ومىرگە ەنۋ ءۇشىن كوپ قيىندىقتارعا ۇشىرايتىنى بەلگىلى. بىراق بۇل ۇسىنىس ەشبىر كەدەرگىگە تاپ بولماي, بارلىق جەرگە تارايتىنىنا سەنەمىن. ويتكەنى, بالاسىن جاقسى كورمەيتىن ادامدار جوق. ولار جاقسى وقۋ ءۇشىن قولىنداعىسىن ايامايتىنى بەلگىلى. ءسويتىپ, مەن نوۋ-حاۋىمدى العا تارتتىم, ونى قابىلداۋ-قابىلداماۋ اركىمنىڭ ءوز ەركى. العا قويعان ماقساتىم, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇل-قىزىن قاي تاسىلمەن بولسا دا ءبىلىمدى, بىلىكتى, سانالى ەتىپ ءوسىرۋ. ۇرپاعى مىقتى – ۇلت مىقتى. مىقتى ۇرپاق تاربيەلەۋ, ءبىلىم بەرۋ ءبىزدىڭ موينىمىزداعى بەسباتپان جۇك. سول جۇكتى جەڭىلدەتسەم دەگەن نيەتىمنەن تۋعان تالابىم قولداۋ تاپسا قانە. كەلىسىم-شارتتى وقىرماندارعا ۇسىنىپ وتىرمىن.
قايىربەك ادىباەۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان قالاسى.
* * *
كەلىسىم-شارت
كەلىسىم-شارتتىڭ ماقساتى وقۋشىنى ۇزدىك وقۋعا جەتەلەۋ, كەلەشەكتە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەتىن ءبىلىمدى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋ. نارىق زامانىندا ءسوز بەن ۇگىت ءمانىن جوعالتقاندىقتان ءومىر تالابىنا بايلانىستى ءاربىر ارەكەت ءوزىنىڭ ماتەريالدىق ءمانىن كورسەتۋى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, وقۋشى ءوز «ەڭبەك اقىسىن» الۋى كەرەك. جاقسى وقىسا اقشاسى بولادى, وقىماسا اقشاسى جوق نەمەسە از. وسى قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, بىزدەر كەلىسىم-شارتقا وتىردىق.
قاراتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى زەينەتكەر قايىربەك ادىباەۆ.
ەكىنشى جاقتان جاقسى وقۋعا ۇمتىلامىن دەپ ۋادە بەرەتىن قاراتال ورتا مەكتەبىنىڭ 4 «ب» سىنىبىنىڭ وقۋشىسى قايىربەكوۆ نۇربەك ەرمەك ۇلى مىناعان كەلىستىك:
ءار جەتىنىڭ اياعىندا وقۋشى نۇربەك قايىربەكوۆ
كۇندەلىگىن اتاسى قايىربەك ادىباەۆقا اكەلىپ كورسەتەدى, ول كۇندەلىكتە ءبىر جەتى بويى ءار پاننەن العان باعاسىنا قاراي وقۋشى نۇربەكتىڭ ەسەبىنە تومەندەگىدەي تاريفپەن اقشا «تولەيدى».
ءار بەستىك باعاعا – ەلۋ تەڭگە.
ءار تورتتىك باعاعا – وتىز تەڭگە.
ۇشتىك باعاعا – جوق.
ەكى دەگەن باعا الىپ قالعان جاعدايدا – جينالعان اقشادان ەلۋ تەڭگە شەگەرىلەدى.
بۇل تاريفكە ەڭبەك, بەينەلەۋ, دەنە تاربيەسى, ءان-كۇي سىندى ساباقتارى كىرمەيدى. اقشا كولەمى كورسەتىلىپ, ەكى جاق قول قويىپ, ادىباەۆتىڭ ۇيىندە ساقتالادى.
اقشا كولەمى 2000 تەڭگە بولعاندا, وقۋشى ونى ءوز قاجەتىنە جۇمساۋعا نەمەسە بانكتەن شوت اشىپ, سوندا اۋدارۋعا قۇقىلى. بۇل شاراعا وقۋشىنىڭ دەمەۋشىسى قايىربەكتىڭ جانە اكە-شەشەسىنىڭ كەلىسىمى كەرەك. مەكتەپ ديرەكتسياسى وسى ۇسىنىستى قولدايدى جانە كۇندەلىكتى ناقتى باعالاردىڭ مەرزىمىندە قويىلۋىن مىندەتىنە الادى.
كەلىسىم-شارت ءۇش دانا جاسالادى, قولدارى قويىلادى.
ءى داناسى دەمەۋشى ادىباەۆقا
ءىى داناسى وقۋشى نۇربەككە
ءىىى داناسى مەكتەپ ديرەكتورى ق.سالاحوۆقا, قولدارى قويىلىپ ساقتالادى.
باعا ەسەپتەۋ شارتقا قول قويىلعان ۋاقىتتان باستالادى.
دەمەۋشى: ق.ادىباەۆ.
وقۋشى: ن.قايىربەكوۆ.
ديرەكتور:ق.سالاحوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار
رەسەيگە سىرا ساتۋدان قازاقستان ەكىنشى ورىنعا شىقتى
ەكونوميكا • كەشە
ينتەرنەتتە بوقاۋىز ءسوز ايتقاندارعا جازا كۇشەيتىلەدى
زاڭ مەن ءتارتىپ • كەشە
گولوۆكين الەمدىك بوكس اڭىزدارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى
سپورت • كەشە
