پاراسات پولوتنوسى

ايگىلى استرونوم ۇلىقبەكتىڭ «اسپانداعى اي مەن جۇلدىزدان گورى قاسىڭداعى ادامدى تانۋ قيىن» دەيتىن ءسوزى بار. سولاي دەمەكشى, ارىپتەستىڭ ارىپتەس تۋرالى قالام تەربەۋى دە قيىن دەپ جاتادى. مۇمكىن. كىمگە قالاي؟ الايدا, جۇرتتىڭ ءبارى تاپ باسىپ تانىپ, كىلتىن تاۋىپ جازاتىن باۋىرجان ومار ۇلى ەمەس, ارينە. بىراق, سول باۋىرجان ايتپاقشى, «كوسەمسوزدىڭ قاللەكيى» – قالي سارسەنباي جونىندە ءجون ءسوز ايتۋ قيىندىق تۋدىرمايتىنىنا ءشۇبا جوق. جۋىردا گازەتىمىزدە قا­لي­­دىڭ اتاقتى, بەلگىلى تۇل­عا­لاردىڭ كوپ­شىلىك باي­قاي, اڭعارا بەرمەيتىن بول­مى­­­سىنداعى, مىنەز-قۇل­قىن­دا­عى تانىمالدىقتىڭ كو­لەڭ­كە­سىندەگى پەندەشىلىگىن ۇڭ­عىل-شۇڭعىلىنا دەيىن قاۋزاي جاز­عان كەرەمەت اڭگىمەسى باسىلدى. سونى وقي وتىرىپ, قالي­دىڭ ءوزى پسيحولوگ جازۋشى ەكەن دەپ ءبىر قويعانىمىز بار. ال بۇگىندە قازاق باسپاسوزىندە وزىندىك ورنى, ءوز جازۋ مانەرى بار, قالىپتاسقان قا­لامگەر قالي سارسەنبايدىڭ بۇدان بۇرىن اراعا بىرنەشە جىل سالىپ شىققان «سەندەردى سا­عىنعاندا», «ونەر-ءومىر», «تۇل­عا-تاعدىر» اتتى شاعىن ءاڭ­گ­ى­مە­­­لەر, ەسسەلەر, وي-تول­عا­نىس­تار­دان تۇراتىن كىتاپتارى دا ءبىر دەممەن وقىلىپ, وقىر­مان­نىڭ باعالى پىكىرىنە يە بولسا, ەندى «ARNA-B» باسپاسىنان جارىق كور­گەن ءتورتىنشى كىتابى – «شال مەن شىندىق» تا بىردەن ەلىتىپ اكەتىپ, جو­عارىداعى ويىمىزدى دالەلدەي تۇسكەندەي. ماسەلەن, كەيبىر ماقالالا­رىنىڭ ءوزى اڭگىمەگە بەرگىسىز وقى­لاتىن قالي­دىڭ كىتاپتاعى ءتورت ءبولىمنىڭ بەتاشارىنا جا­زىلعان ءبىراۋىز ءسوزدىڭ ءوزى تالاي جايتتى اڭعارتسا كەرەك. «ءسوز ساۋلەسى». قانداي ادەمى تىركەس. ءبىز كۇننىڭ زور ەنەرگيا كوزى, بارلىق دۇنيەگە ساۋلە شاشىپ, جەر­دەگى ءتىر­شى­لىككە جارىق پەن جىلۋ بەرەتىنىن بىلەمىز. ال ءسوزدىڭ ساۋلەسى شە؟! شىن مانىندە ساۋلەلى ويدان ساۋلەلى ءسوز تۋماي ما؟ ياعني, ءسوز ءساۋ­لەلى, نۇرلى بولسا, جانىڭا شۋاق شا­شادى, جانىڭدى جادىراتادى, قۋانتادى. ودان جانىڭ سەمىرەدى. «وي دا, ءسوز دە بەينەبىر سي­قىر ءتارىزدى. كەلىپ, كەتىپ ءجۇ­رەدى. كەيدە ۇستايسىڭ, كەيدە ۇزاق ۋاقىت جالىنان سيپاتپاي كەتەدى. جۇرتتىڭ ءبارى «ۇشىپ بارا جاتقان ءسوزدى ۇستاپ الاتىن» (م.قاراتاەۆ) الىمباەۆ ەمەس, ارينە. دەي تۇرعانمەن دە, وڭاشاداعى ويلاردىڭ قاعازعا تۇسكەن مىنا نۇس­قاسى دا ۇزاق جىلدار بويعى وي كەشۋ­لەردىڭ بىردە ارىق, بىردە سەمىز شىق­قان ءتۇرى. بۇل دا ءبىر «جالقاۋ» نە «جەدەل» جانر تۇرىنە جاتا ما, كىم ءبىلسىن؟! وقي وتىرىڭىز» دەيدى. اسىرەسە, كىتاپتاعى تاقى­رىپ تابۋ, تاڭداۋ, تانۋ ءجا­نە تالداۋ ءوز الدىنا, ونى بە­رۋ­دەگى مادەنيەت قانداي! ودان زيالىلىق, زيپالىق, زيات­كەرلىك ەسىپ تۇر. ونىڭ شى­عار­ماشىلىعىنىڭ شىرايىن كەلتىرىپ تۇرعان ەگىز ستيحيالار وسى. سودان كەيىن دە ونىڭ جازعانى نازار اۋدارتادى, ويلاندىرادى, تولعاندىرادى, كۇرسىندىرەدى. ءاربىر ماقالا, ەسسە, شاعىن وي-تول­عانىستاردان العان اسەردى تالقىلاۋ ءۇشىن كولەمدى ماقالا جازۋ كەرەك بولار. ال ەندى قىسقا قايىرساق, تاقى­رىپتىڭ وزىنە زەر سالساڭىز دا جەتىپ جاتىر, ەرىكسىز وقي جونەلەسىز. «ەشكىمدى ساعىنبايتىن بالانى كوردىم», «قوعام ءۇشىن پاي­دالى ادام – تەاترعا ءوز ەر­كىمەن, ىنتىعىپ بارعان ادام», «كىشكەنتاي شىندىق», «شال مەن شەنەۋنىك», «قۇدايدىڭ بەرگەنىنە قاناعات دەگەن بولماي تۇر», «اتقا قاي جاعىنان ءمىنۋدى بىلمەيتىندەر», «جاقسى كورۋ سەزىمى دامىماي قالعان ادامدار بار», «وسەكتىڭ ولەتىن كۇنى بار ما ەكەن؟!», «كورگەنسىزدە كوز بولمايدى», «اقيقات ايتىلعان جەردە ءوزىڭدى ادام سەزىنەسىڭ», «ءبىزدى قا­دىر قۇتقارىپ ءجۇر», «كەڭدىكتى تەڭ­دىك دەپ ءتۇسى­نە­تىندەر بار», «دوم­بىرا ۇس­تاي بىلگەن بالا ەلدى دە ۇستاي بىلەدى», «تەلەديدار تويحانا ەمەس», «مونشاعا گالستۋك تاعىپ بارا­تىن ادام», «قۇستان اسقان ءانشى جوق», «ءسوز اداسىپ ءجۇر», «شال مەن شىندىق», «اكەلەرىمىزدەن ءاۋ­ليە­مىز بە؟», «ديلەتانتتار – رۋحاني قال­دىقپەن ءومىر سۇرەتىندەر», «ءشىر­كىن, شىن­دىق», «پارتيالار الدىمەن ابايدى وقىسىن», «ءوز جانىڭىز ءوزى­ڭىزدە مە؟». وسىلاي كەتە بەرەدى. مەديتسينادا بەلگىلى ءبىر دەرتتى انىقتاۋدا ونىڭ دياگنو­زىن, ياعني اۋرۋدىڭ سەبەبىن تابۋ شەشۋشى ءرول اتقارادى. ەگەر دياگنوزىن ءدال تاپ­ساڭىز, ەمىڭىز ءجۇرىپ, ناۋقاس تەز ايىعادى. قوعامدا دا ءدال سولاي. ەگەر كە­­سەلىن ءدال تاپساڭىز, ول تەز «ەم­دەلەدى». مىنە, قالي cول قوعامنىڭ دا, ءومىردىڭ دە كە­لەڭسىز تۇستارىنا, پەن­دەلەردىڭ پەندەشىلىكتەرىنە ءوز «دياگ­نوزىن» قويادى. جانە ءدال قويادى. ءسويتىپ, شىندىق پەن جالعاننىڭ ارا جىگىن اشۋعا, ءار دۇنيەسىنىڭ شە­شى­مىن پالساپالىق ويمەن ءتۇيىن­دەۋگە تىرىسادى. وسى­لاي­شا, شىن­دىقتىڭ شىڭى – اقيقاتقا جەتۋگە تىرىسادى. ال شىعارماشىلىقتا شىندىقتان, اقيقاتتان, استارلى ويدان ار­تىق كوركەمدىك جوق. وسى رەتتە ل.ن.تولستويدىڭ «ادامنىڭ شىن­­شىلدىعىنىڭ دارەجەسى ارقىلى ونىڭ ۇجدانىنا باعا بەرۋگە بولادى» دەگەن دۋالى ءسوزى ويعا ورالادى. تاعى ەسكەرەتىن جايت, قالي شىن­دىقتى جازۋدا قاشاندا از سوزبەن كوپ ويدى ءبىلدىرىپ وتىراتىنى. سون­دىقتان مەن دە كوپ سويلەمەي قىسقا قايى­رىمدارمەن شەكتەلىپ كورەيىن. ماسەلەن, بىلاي: تاڭدانۋ. تامسانۋ. تاڭىرقاۋ. دەگدارلىق. تەكتىلىك. ونىڭ جازۋىنان وسى قاسيەتتەر ۇش­قىنداپ, لي­ريزم لەبى ەسىپ وتىرادى. مۇز­اعاڭ – مۇزافار الىمباەۆ ايت­­پاقشى, «قاليدا الەمدىك حرەس­توماتيالارعا ەنگىزىپ ءجى­بەرەتىن ءسوز­دەر بارشىلىق». سول مۇزاعاڭ ەرتەرەكتە «ەگە­مەن قازاقستاندا» قالي ءسار­سەن­باي­دىڭ «ونەر-ءومىر» كىتابىنا جازعان ماقالاسىندا «قاليدىڭ كەيىپ­كەردى اشۋداعى ىزدەنىستەرى قاي­ران قالدىرادى» دەگەنى بار ەدى. وسى وي تۇرعىسىنان كە­لى­پ كىتاپ­تاعى «تۇلعاتانۋ» ءبو­لى­مىنە ۇڭىلسەڭىز, حالقىمىزعا بەل­گىلى, كەيبىر قىرى مەن سىرى بەلگىسىز تۇلعالى ازاماتتاردىڭ تاڭعاجايىپ ءومىرى, قىزىق تا قيىن تاعدىرى تاپتىرماس دەتال, شتريحتارمەن ءارى كوركەم, ءارى شەبەر باياندالادى. ەلىن, جەرىن, ۇلتىن جۇرەگىمەن سۇيگەن ەرلەردىڭ بەكزات بولمىسىن سوزبەن سارالاعان, مايلى بوياۋ­مەن بەدەرلەگەن پولوتنولار – پاراسات پولوتنوسى دەرسىڭ. ەندى ءبىر تاڭىرقاتاتىن جاعد­ا­ي بار. ادەتتە, سىرت كوزگە شە­نەۋ­نىك كورىنىپ ەل باسقارىپ جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى تاۋىپ جازۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل رەتتە قالي: «ءۇش اكىمدى ءبىر كىسىدەي بولماسا دا ءبىرشاما بىلەدى ەكەن­مىن. ولار – احمەتجان ەسى­موۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, بەر­دىبەك ساپارباەۆ. انشەيىندە كوسىلىپ شاباتىنداردىڭ مۇنداي تۇل­عالار تۋرالى جازعاندا باۋىرىن جازا الماي قالاتىنى دا راس. سەبەبى, ەل باسقارىپ وتىر­عان ادام تۋرالى جازۋ – قي­ىننىڭ قيىنى. ونىڭ ۇستىنە ولار ءوزىن جارنامالاۋدى كوپ قاجەتسىنبەيدى. ول جۇرتتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن ونەر ادامى يا ساياساتكەر ەمەس. اكىمدەردىڭ ەرەكشەلىگى, كوزگە كورىنبەيتىن قىر-سىرى كوپ. مەنىڭشە, ولار جايلى كوبىنە ءابجىل, ساققۇلاق, كورگەنى, تۇيگەنى كوپ جۋرناليس­تەر عانا قالام تەربەي الادى. سوندىقتان, ولارعا ءبىرتابان جا­قىن جۇرگەن ادامنىڭ شىن­دىققا ءۇي­لەسىمدى دۇنيە جازاتىنىنا, جۇرتقا بەيمالىم قىر­لارىن اشا الاتىنىنا كوپ نەگىز بار. كەيدە جۋرناليستىك اۋەسقويلىققا سالىپ بىلمەي جا­زامىز, ال بىلمەيتىن ادام ءوزىن دە, وزگەنى دە اداستىرادى, ايتا بەرەدى. قىسقاسى, مىناۋ داۋ-داماي, تالاس-تارتىسى كوپ قوعامدا اكىم – وڭ جامباسقا كەلەتىن تاقىرىپ ەمەس. سونداي-اق, قوعامدا اكىم تۋرالى دۇنيەنى قابىلداۋدىڭ دا ءوز قيىندىعى بار. ول ءۇشىن دەرەگىڭ مەن دايەگىڭ ۇيلەسىپ, سىڭعىرلاپ تۇرۋى كەرەك. بۇلاردى ءىشتارتاتىنىڭ, ومىرگە دە جاقىن, ونەرگە دە جا­قىن. بۇل ەلگە جاقىن دەگەن ءسوز. ولاردا حالىقتىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس زور», – دەپ تۇلعالار تۋرالى توسىن تولعانىسقا كىرىسەدى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «ءومىر وتكەل­دەرى» اتتى سۇحبات كىتابى تۋرالى «ەلتانۋ مەن تۇلعاتانۋ» اتتى تول­عا­نىسى, «تۇلعانىڭ تولعانىسى» (قاسىمجومارت تو­قاەۆ), «تۇلعانى تۇلعانىڭ تانۋى», «رۋحاني تۇلعانىڭ ەل باسقارعانى – ەكى ەسە باقىت» (ي.تاس­ماعامبەتوۆ), «تەگىن ادام ەل باس­قارادى ما؟» (ا.ەسىموۆ), «ەرتەدە ءبىر اكىم بولىپتى...» (ب.ساپارباەۆ), «ابى­لاي­دان اقسەلەۋدىڭ ارمانىنا دەيىن», ت.ب. پورترەتتەردەگى تاپ­قىر­لىققا, تانىمدىق جايلارعا ءتانتى بولماسقا ءاددىڭ جوق. «بۇكپەسىز اڭگىمە» اتالاتىن ءتور­تىنشى بولىمدەگى سۇح­باتتاردىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي اڭگىمەسى بۇكپەسىز. اقجارىلقاپ سىر اقتارۋ, تەرەڭ وي, ۇتقىر ۇسىنىستار, كوزقاراستار قاي­شىلىعى, توعىسىپ جاتقان وي كەشۋلەردى بەيجاي وقۋ مۇمكىن ەمەس. ەندى كىتاپتىڭ اتاۋىنا كە­لەلىك. وقىرماننىڭ شال مەن شىندىقتىڭ اراسىندا قان­داي بايلانىس بارىن كۇتۋى زاڭ­دىلىق. نەبارى ءبىر جارىم بەتكە تولمايتىن وسى ماقالادا ءتاۋ­ەلسىزدىك العاننان كەيىنگى تۇستا ساياسي كەڭىستىكتەگى تارتىس­تا قازاقتىڭ نامىسىن جىرتىپ, قۇرعاق سوزبەن ەمەس, باسىن بايگەگە تىگىپ, ازاماتتىق پو­زي­تسياسىن سوزبەن ەمەس ءىسىم­مەن كورسەتەمىن, قوعامداعى شىندىقتى ايتامىن دەپ ءوز قارجىسىنا ايەلىنىڭ التىنىن, باسىنداعى باسپاناسىن ساتىپ «كازاحسكايا پراۆدا» گازەتىن جال­عىز ءوزى شىعارىپ دۇنيەدەن شىرىلداپ, شىرقىراپ وتكەن الدان اي­ىمبەتوۆ تۋرالى تول­عايدى. ماقالا «...كوشە بو­يىمەن كوپتىڭ ءبىرى بولىپ, شىناشاقتاي عانا ءبىر شال كەتىپ بارادى. شىندىق كەتىپ بارادى. قاي جەرگە دەيىن بارادى ەكەن...» دەپ اياقتالادى. ءيا, بۇدان قا­لي ارقايسىمىزعا ارتىمىزدان وسىلاي ەرتىپ جۇرەتىن ءوز شىندىعىمىزعا كۇندە بولماسا دا اندا-ساندا ءبىر بۇرىلىپ قاراپ تۇرساق دەگەن وي تاستايدى. قىسقاسى, «شال مەن شىن­­دىق» وقى­لاتىن كىتاپ. از ايتتىڭ نە, كوپ ايتتىڭ نە, ەڭ باستىسى, وقىپ شى­عىڭىز. قوزعالماعان تاقىرىپ جوق. وي دەگەنىڭ ورمان... ال وقىرماننىڭ ىزدەي­تىنى دە سول – ويماقتاي ويلى دۇنيە. قالي­دىڭ بۇل كىتابىن «پارا­سات پو­لوتنوسى» اتاعانىمىز دا سون­دىقتان. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.