جالعان كوكىرەك

كۇزدىڭ جاڭبىرلى كۇنىنىڭ بىرىندە كولىك جۋاتىن جەرگە كىردىم. قاعىلەز جىگىت قولدى-اياققا تۇرماي, باتپاققا مالمانداي بولىپ باتقان ماشينانى جۋعا دايىن­داپ ءجۇر. كولىكتىڭ جۇك سالعىشىنداعى كابينادان بۇكىل قاعازدارىمدى, كىتاپ, جۋرنالداردى ءبىر شەتكە شىعارىپ, ءۇيىپ قويدى. اراسىندا «اقجۇنىس» جۋرنالى دا جات­قان بولاتىن. «كۇيەۋ تاڭداۋ ماماندىق تاڭداۋدان الدەقايدا ماڭىزدىراق» دەگەن سۇحباتتى كورىپ, كىلت توقتاي سالىپ, وقي باستادى. – وي, اپكە, كىتاپتارىڭىز كوپ قوي. كىمسىز؟ – دەدى بالاڭ جىگىت ماعان قاراپ, ك ۇلىم­سىرەپ. وسىلاي بىردەن شۇيىركەلەسە كەتتىك. اڭگىمە بىردەن مۇقابا سىرتىنداعى ماسەلەگە اۋىستى. – ...اجىراسىپ كەتتىم, – دەدى كولىك جۋىپ جۇرگەن جىگىت كۇرسىنىپ. سوسىن مەنى­مەن بۇرىننان سىرالعى ادامداي: – اجىراسا سالىپ, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قايتا ۇيلەنىپ الدىم, – دەدى. ال مەنى كولىك جۋىپ جۇرگەن جىگىتتىڭ اجىراس­قانى ەمەس, بىردەن ۇيلەنىپ الدىم دەگەنى ەلەڭ ەتكىزدى. ونىڭ تۇرىنە قاراسام, ءتىپتى, بوزبالا سياقتى, ەرجەتىپ تە ۇلگەرمەگەن ادام قالايشا ەكى رەت ۇيلەنىپ ۇلگەرەدى دەپ ويلاۋىم سول ەدى, اڭتارىلىپ, سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ قالعانىمدى سەزگەن كولىك جۋشى سۇراق قويعىزباي-اق ءسوزىن جالعاستىردى. – شىنىمدى ايتسام, ەكىنشى ايەلىمدى ونشا تانىمايتىن دا ەدىم, ءبىرىنشى ايە­لىمە ەرەگىسىپ الىپ ەدىم, ەندى وكىنىپ ءجۇرمىن... – دەمەك, ونى سۇيمەيسىڭ؟ – ءيا, سۇيمەيمىن... – ايەلىمدى ساعىنىپ ءجۇرمىن, – دەدى كۇرسىنىپ ەكىنشى ايەلى بار ول. – كىم كىنالى؟ – اجىراسقان كەزىمىزدە ول كىنالى سياق­تى بولعان. قازىر قاراسام, ەكەۋمىز دە كىنا­لى ەكەنبىز. ول قاتتى ەركە بولاتىن. قىرسىق بولسا دا, قىلىقتارىمەن ماعان ايتقانىن جاساتۋشى ەدى. ونىمەن بىرگە تۇرعان كەزىمدە ءومىر قىزىق سياقتى كورىنەتىن. ەكى-اق جىل وتاستىق. بالەنىڭ ءبارى شەشەم ەكەۋىنىڭ كەلىس­پەۋ­شىلىگىنەن باستالىپتى. قازىر قاراپ وتىرسام, قالىپتى تىرشىلىگىمىزدى بۇزعان كەلىنشەگىمنىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتى شەشەمە جاقپاعان ەكەن. كەرى­سىنشە, اكەمە, باۋىر­لارىما جۇبايىمنىڭ ءتىر­لىگى, تا­ماعى, ءبارى-ءبارى قاتتى ۇنايتىن. ول ءبىز­­دىڭ شاڭىراعىمىزعا شاتتىقپەن, وزگە­رىستەرمەن, قولىنىڭ بەرەكەسىمەن كىرگەن ادام بولاتىن. ول كەلگەننەن باستاپ تاڭعى اسقا كا­دۋىلگى قاتقان نان, ەسكى سارى ماي جەۋدى توقتاتىپ, كادىم­گىدەي سۇيكىمدى اس جەۋگە كوشتىك. ءۇيدى بۇرىن­عىداي سىپىرعىمەن شاڭداتقاندى قويىپ, شاڭسورعىشپەن تازالايتىن ەدىك. اركىم ادەتىنە باسىپ, جاتاردا كەز كەلگەن توسەككە جانتايا كەتۋدى قويعان بولاتىن. باۋىرلارىمنىڭ بارلىعىنىڭ باس-باسىنا اق­جايما ساتقىزىپ الدى. توسەك-جاستىقتى ارالاستىرماي تازا ۇستادى. بىراق, وسىنىڭ ءبارى شەشەمە ۇنامادى. كەلىنشەگىم شاڭسورعىشپەن ءۇي جيناي باس­تاسا بولدى, ەلەكتر توگى كەتىپ جاتىر دەپ بايبا­لام سالادى. اسقا سالاتتار تۋراي باستاسا, ءشوپ-شالامىڭدى كىم جەيدى دەپ جاقتىرمايدى. قىسقاسى, قىرىق جىل­دان بەرگى كەلە جاتقان قالىپتى ءتىر­شىلىكتىڭ وزگەرۋى انامنىڭ جۇيكەسىنە ءتيىپ ءبىتتى. دەگەنمەن, ايەلىمنىڭ ءوزى قانداي پىسىق بولسا, ءتىلى دە جىلدام ەدى. باستاپقىدا اناما قار­سىلاسپاۋعا تىرىسىپ ءجۇردى دە, تەز ءتىلى شىعا باستادى. ءوزىم جۇمىستان شارشاپ, كەلىنشە­گىمنىڭ تاماعىنا اسىعىپ جەتكەندە انامنىڭ بىتپەيتىن ارىزى مەنى دە شارشاتتى. مەن دە شەشەمە قوسىلىپ, ايە­لىمە سويلەپ قالۋدى شىعاردىم. كەيدە كيكىلجىڭگە باۋىرلارىم ارالاسىپ, وزدەرى قاتارلى جەڭگەلەرىن جاقتاپ وتىرسا دا, ۇلكەن ۇرىستار شىعا باستادى. نەسىن ايتاسىز, كەلىنشەگىمنىڭ كيىمى دە, قى­لىعى دا, اتقارعان شارۋاسى دا ەنەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. العىس, جىلى ءسوز ەستۋدىڭ ورنىنا جاڭا كەلگەن ءۇيى ۇدايى قاعىتىپ, اڭدىسىپ, تيىسە بەرگەننەن سوڭ شىعار, ونىڭ مىنەزىن ءبىر-ەكى جىلدا جابىلىپ ءجۇرىپ وزگەرتىپ جىبەرگەن سياقتىمىز عوي. سونىمەن نە كەرەك, ءبىر كۇنى قاتتى ۇرىس-كەرىس شىققاندا, مەن اناما جاق­تاسىپ, سوزدەن قايتا قويماعاننان كەيىن, ونى شاپالاقپەن سالىپ جىبەردىم. ول قاتتى ىزالانىپ, ەكى كوزى جاسقا تولىپ تۇردى دا, جاتىن بولمەگە بارىپ كيىمدەرىن جيناستىرا باستادى. شەشەم مەنىڭ وعان ەركەك بولىپ قول كو­تەرگەنىمە ايىزى قاندى ما: – جالىنبا, كەتە بەرسىن! قويشى-قويشى دەگەنگە توبەمىزگە شىعىپ بارادى عوي. ەركىنە جىبەرسەڭ, وسى ءۇيدى جالعىز ءوزى بيلەپ-توستەمەكشى. نە تۋىپ جاتقان بالاسى جوق, – دەپ قوسىپ قويدى. اشۋلانىپ تۇرعان مەن دە ونىڭ جولىنا بوگەت بولا قويمادىم. سول اشۋمەن: – ەگەر كەتسەڭ, مىنا ءۇيدىڭ ەسىگىن قايتا اشۋشى بولما! – دەدىم سوڭىنان اقىرىپ. – مەن بۇل ءۇيدىڭ ەسىگىن ەندى قايتىپ اشپايمىن! – دەدى ول دا بەزەرىپ. سول ساتتە-اق ءىشىم ءبىرتۇرلى اشىپ قويا بەرگەنى ەسىمدە, مەن ونىڭ مىنەزىن بىلەم عوي, ايتقانىنان قايت­پايتىن ادام بولاتىن. كەرەك زاتتارىن كوتەرىپ, ۇيدەن ۇزاپ, قاقپادان شىعىپ بارا جاتتى. ارتىنان جۇگىرىپ بارىپ, كەشىرشى دەگىم كەلدى. جاقسى كورەتىنىمدى ايتقىم كەلگەن. بىراق, ءبىر جالعان كوكىرەك مەنى سول ساتتە جىبەرمەدى. قىسقاسى, ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى كورىپ قوسىلعان ەكەۋمىز, تەز-اق اجىراسىپ كەت­تىك. قىزدارىنىڭ وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق بولىپ جۇرگەنىن ەستىگەن اكە-شەشەسى دە ءۇن-ءتۇنسىز جاتىپ الدى. شەشەمنىڭ ءبىر كۇنى توركىنىنە جەك­سۇرىن بولعاندا, «بۇرالقى يتتەي» ءوزى قايتىپ كەلەدى دەگەن بولجامى جۇزەگە اس­پادى. انام مەن ءسۇيىپ العان قىزىم نەگە كەلىسپەدى ەكەن دەپ, ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعا­لامىن. مۇمكىن, ەكەۋىنىڭ جۇلدىزى قارسى بولدى ما ەكەن دەپ تە ويلاپ قويامىن. ال مەن ءتىپتى, ەرەگىسىپ, ازعانتاي بوي­داق كۇن­دەرىمدى كوپسىنىپ, ءبىرىنشى كەزدەس­كەن قىز­عا ۇيلەنىپ الدىم. قىزعانسىن, جەردە قالما­عانىمدى كورسىن, ەستىسىن دەگەندەي ءبىر توپاس وي يەكتەدى مەنى. ەندى, مىنە, سۇرەڭسىز كۇندەر ءوتىپ جاتىر. سودان بەرى بار بولعانى بىرنەشە جىل عانا ءوتتى. كەلىنشەگىم دە ءبىر جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپ الىپتى دەگەندى ەستى­گەندە, جەر باۋىرلاپ جىلادىم, ولەردەي ساعىنعانىمدى ءبىلدىم. بىراق, ءبارى دە كەش بولدى. – بۇل ايەلىڭ ەندى ەنەسىنە ۇناي ما؟ – بىلمەيمىن, بىلگىم دە كەلمەيدى. نە ءىسى ونبەيدى, نە تاماعى ءپىسىپ بولمايدى. وزىنە نە ۇنايتىنىن, نە ۇنامايتىنىن دا ءبىلىپ بول­مايسىڭ. ىشىمدەگىنى تاپ دەگەندەي, تىمىرايادى دا وتىرادى. كەيدە نە تۋرالى سويلەسەتىنىمىزدى بىلمەيمىز. مۇنى­مەن تاتۋ وتىرعاننان, بۇرىنعى كەلىن­شەگىممەن كيكىلجىڭنىڭ ءوزى قىزىق بولعان سياقتى ءبىر دالباسا ويلارعا بەرىلەمىن. ءتىپتى, كەيدە تۇرمىسقا شىعۋعا ۇسىنىس جاساعاندا, مىنانىڭ نەگە بىردەن كونە سالعانىنا ميىم جەتپەيدى. بۇل بۇرىنعى ايەلىمدەي, وزىمە قاراتۋ ءۇشىن جىگىتتىكتىڭ بىرەۋىن دە تالاپ ەتكەن جوق. ال بۇرىن كەلىنشەگىمىز ەكەۋمىز ءتۇنى­مەن ارماندايتىن ەدىك, ەسكى ءۇيدى تۇندە قيالىمىزبەن بۇزىپ, تاڭ اتقانشا تاماشا جاڭا ءۇي سالىپ تاستايتىنبىز. «ەرتەڭ قانداي تاماق ىستەيمىن, نە جەيسىڭ, ا, ايتشى! ءوستىپ جۇرە بەرەمىز بە, ءبىر ماماندىق وقىپ الۋىڭ كەرەك», دەگەن سياقتى, ەركەلەپ باس­تاعان اڭگىمەسىمەن ەرتەڭگە قۇلشىندىرىپ, جوسپارلار قۇرىپ شىعاتىنبىز. شىنىندا دا, شەرىن تارقاتا توقتاۋسىز اڭگى­مەسىن ايتىپ ءجۇرىپ, ماشينانى جۋىپ تاس­تاعان بۇل جىگىتتىڭ بۇرىنعى ءسۇيىپ ال­عان ايەلىن ساعىنعانىن, وكىنگەنىن ءبىلدىم. – كەشىرىم سۇراۋىڭ كەرەك ەدى, – دەدىم. – ءيا, كەشىرىم سۇراۋىم كەرەك ەكەن. ىزدەپ بارىپ اياعىنا جىعىلىپ الىپ كەلىپ, انام ەكەۋىنىڭ اراسىن جاقىن­داتۋىم كەرەك ەدى. جالعان كوكىرەك سوعان جىبەر­مەدى. ساعىنسام دا شىداپ, ەرەگىسىپ جۇرە بەردىم. ول دا ساعىنعان شىعار؟.. – دەدى بالاڭ جىگىتتىڭ داۋسى بۇزىلىپ. – كۇت­پەگەن دە مەن, ءبىرىنشى ۇيلەنىپ العان دا مەن, اقىماق باسىم, ءتىپتى, ويلانباعان ەكەم. ول ەركە بولسا دا, ەستى ەكەن, ەكى-ءۇش جىل مەنى كۇتىپتى دەپ ەستىدىم. تاعدىرىندا ەندى تۇزەۋگە كەلمەيتىن جاڭ­ساقتىق جىبەرگەن جانعا نە ايتارىمدى بىلمەي, ءوزىمنىڭ دە ويىم الاي-دۇلەي بولىپ, شەتتە, قوراپتىڭ ۇستىندە جينالىپ تۇرعان زاتتارىمدى, ءوزىم ماشيناعا اپارا باستادىم. ول دا كىتاپ-جۋرنالداردى ءبىر شەتىنەن تاسي بەردى. – شىن عوي, اپكە, جار تاڭداۋ ماماندىق تاڭداۋدان دا ماڭىزدىراق ەكەن! ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.