ءاليحاندى پانالاتىپ, امىرەمەن دوس بولعان

مىنە, بيىل الاش كوسەمى ءالي­حان بوكەي­حاننىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ءوتىل­مەك. وسىعان وراي بۇرىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن ءبىر تىڭ دەرەك ۇسىن­باقشىمىز. بۇل كۇندەرى ەلىمىز 2017 جىلى وتەتىن حالىقارالىق ەكسپو كورمەسىنە قاۋىرت دايىندىق ۇستىندە. بارشاعا بەلگىلى حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتى امىرە قاشاۋباەۆ پاريجدە وتكەن ەكسپو كور­مەسىندە قازاق اندەرىن شىرقاعان. شەتەلدىكتەر بەرىكبول كوپەن ۇلى دەگەن كىسى شىعارعان, امىرە ورىنداۋىنداعى «اعاشاياق» انىنە تامسانا قول سوعادى. 1925 جىلى پاريجدە ۇيىمداستىرىلعان ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىنە تىڭعىلىقتى دايىندىق جۇمىستارىن ستالين اعارتۋ ءىسى كوميسسارى اناتولي لۋناچارسكيگە تاپسىرادى. ماسەلەن, ەكسپو-2017-گە دايىندىق سياقتى, ول كەزدە دە پاريجدە وتەتىن حالىقارالىق كورمەدە كەڭەس وداعى جاقسى جاعىنان كورىنۋى ءتيىس بولاتىن. كوميسسار لۋناچارسكي كەڭەس وداعىنا كىرەتىن 15 رەسپۋبليكادان, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان ەڭ دارىندى دەگەن ادامداردى جينايدى. ءتىپتى, ءوز اتىنان حات جىبەرىپ, ءستاليننىڭ تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىسادى. سەمەيدەگى امىرە قاشاۋباەۆ ەل الدىنا سىيلى بولىپ, تانىلىپ قالعان تۇسى. لۋناچارسكي امىرەگە ءبىر ەمەس, ەكى حات جازىپ, قايتا-قايتا شاقىرعان. سونىمەن, لۋناچارسكي جولداعان تەلەفونوگراممادا: «پروسيم سروچنو رازۋزنات ي سووبششيت, سوگلاسەن لي پروجيۆايۋششي پو ادرەسۋ: گورود سەميپالاتينسك, ۋليتسا ۆوستوچنايا, كۆارتال №78, امرە كاشاۋباەۆ نا ۋچاستيە ۆ ەتنوگرافيچەسكوم كونتسەرتە ۆسەميرنوي ۆىستاۆكي ۆ پاريجە؟ نارودنىي كوميسسار پروسۆەششەنيا رسفسر لۋناچارسكي» دەپ كورسەتىلگەن. پاريجگە كەڭەس وداعىنىڭ ونەر شەبەرلەرى بەرەتىن كونتسەرتتى ورىس اقىنى ۆلاديمير ماياكوۆسكي ارنايى ستسەناري جازىپ دايىندايدى. امىرە ەل الدىنا شىعىپ, ەكىنشى بايگەمەن قوسا كۇمىس مەدال الادى. ماياكوۆسكي ونىڭ ونەرىنە قاتتى ريزا بولادى. «پاريج اپتالىعى» گازەتى مەن «لە ميۋزيكل» جۋرنالى امىرەنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تالانت ەكەنىن ايتىپ, عاجايىپ داۋىس يەسى ۇلتتىق اسپاپ دومبىرامەن قازاق ءانىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا كەرەمەت شىرقادى دەپ جازادى. – ءبىر وكىنىشتىسى, – دەيدى ابايتانۋ­شى جانە ۇزاق جىلدار بويى قاسقابۇلاق-بورلىدەگى مۇحتار اۋەزوۆ مۇراجاي ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان بەكەن يساباەۆ اقساقال, – امىرە سول پا­ريجدەن قايتقاننان كەيىن وڭبادى. ەستۋىمىزشە, ونى قايتا-قايتا تەرگەۋ­گە شاقىرتىپ, اۋرەلەگەن. امىرە قا­شاۋ­باەۆ الماتىدا ءتۇن ورتاسىندا بەلگىسىز سەبەپپەن قازا تابادى. ول كونتسەرتكە قاتىسىپ, اندەرىن شىرقاماق بولاتىن. حالىق امىرەنىڭ ولگەنىنە سەنبەي, «امىرە, امىرە شىقسىن» دەپ كونتسەرت زالىندا اياقتارىمەن جەر تەپكىلەپ وتىرىپ العان. پاريجگە بارعان كەزدە مۇستافا شوقاي احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا دەپ حات بەرگەن. ونى العان امىرە اڭقاۋلىقپەن كوستيۋمىنىڭ بە, الدە سىرت كيىمىنىڭ بە, ايتەۋىر ءبىر وڭاي جەرىنە, ءتوس قالتا تۇ­­سىنا سالا سالادى. سول حاتتى پويىزدا ۇرلاتىپ العان. ..1923 جىلى اباي اۋدانىنا سەمەيدەن امىرە قاشاۋباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان ءبىر توپ قوناق كەلەدى. بۇل تۋرالى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە سادىق قاسيمانوۆ 1976 جىلعى 16 ءشىل­دەدەگى سانىندا كەڭىنەن جازعان. ءبىز ءوز قولىمىزداعى دەرەكتەر مەن اتالارىمىز ايتقان اڭگىمەلەر بويىنشا قىسقاشا عانا توقتالامىز. سونىمەن, ءبىر توپ قوناق كەلگەن كۇنى اقشوقىدا بولىپ, ەرتەسىندە شىڭعىستاۋدىڭ وردا بوكتەرىنىڭ ارجاعىنداعى قا­را­قويتاس جاتاعىنداعى ابايدىڭ تۇيە بالۋا­نى اتانعان ابلانبەك كۇيىسباي ۇلى اتامىزدىڭ ۇيىنە بارىپ قونادى. ابلانبەك مەنىڭ ۇلكەن اتام, نۇعمانبەكتىڭ اكەسى. ابايدىڭ تاعى ءبىر بالۋانى, وگىز بالۋان اتانعان نۇرماعامبەت تولەگەن ۇلى دا ءبىزدىڭ اتامىز, ياعني ابلانبەكتىڭ نەمەرە ءىنىسى. ابلانبەك اتامىز جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن قىزىلادىر بولىسىنىڭ بالۋانى بولۋمەن قاتار, قۇسبەگى, اباي اينالاسىندا جۇرگەن اتبەگى ەدى. امىرە ول كىسىنىڭ وسى ونەرىن قاتتى قۇر­مەتتەيتىن. ال, ابلانبەكتىڭ ۇلى نۇعمانبەك تە اقىن, ءارى بالۋان بولىپ, اتاعى شىعىپ, 22-23 جاسقا كەلىپ قالعان كەزى. امىرە قاشاۋباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ اۋەلدە اتامىز ابلانبەكتەن ونى-مۇنى سۇراپ, ەلدىڭ جاعدايىن ايتىپ ءتۇنى بويى كوز ىلمەي اڭگىمەلەسەدى. اسىرەسە, مۇحاڭ ابلانبەكتەن قايتا-قايتا ەلدەن جىراق وتىرعان شاكارىمدى سۇراپ: «بارىپ تۇراسىزدار ما, كەڭ تىنىس جايلاۋىنداعى سايات قوراسىنا, ءحالى قالاي ەكەن؟» دەيدى. ابلانبەك اتامىز ۇنەمى باراتىندىعىن, ەل جاعدايىن ايتىپ حابارلاسىپ تۇراتىندىعىن ايتقان. امىرە وسى ءتۇنى وزىنە ۇستاز بولعان, كەيىنىرەك 1925 جىلى پاريج ساحناسىندا شىرقايتىن «اعاشاياقتىڭ» كەيىپكەرى ءارى اۆتورى بەرىكبول-اعاشاياققا نۇعمانبەكتى جىبەرىپ العىزادى. اعاشاياق ول كەزدە بوقاي جاتاعىندا ەكەن. ەرتەسىندە امىرە, مۇحتار, اتامىز ابلانبەك, بالاسى نۇعمانبەك, مۇرسەيىت مولدانىڭ بالاسى قيسىق, سادىق قاسيمانوۆ, وتەگەلدى, ورىنباسار دەگەن اتاقتى مەرگەندەر, اعاشاياق-بەرىكبول كوپەن ۇلى جانە تاعى باسقا اۋىل ادامدارى ءبىر توپ دۇرمەك بولىپ, بارلىعى جيىلىپ شىڭعىستاۋدىڭ وردا تۇسىنا كەلەدى. ابلانبەك باستاعان اڭشىلار توبى ەكى ارقار اتىپ الىپ, كىشى ورداداعى ەڭلىك-كەبەك تىعىلعان ۇيتاسقا تۇستىككە جينالادى. سويتسە, ىشتەرىندە ورىنباسار دەگەن مەرگەن جوق بوپ شىعادى. بۇل قايدا كەتتى؟ بىرەۋلەر ول ءبىر اڭنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, كەرەگەتاس جاققا بۇرىلىپ بارا جاتقان دەسەدى. سول كەزدە مۇحاڭ ورنىنان شاپشاڭ تۇرىپ, «ورىنباساردى ءبىر قورقىتايىق» دەپ قىزىق جاسايدى. امىرەنى ەركەك, اعاشاياقتى ايەل قىپ كيىندىرە قويادى. وزدەرى جەرگە توسەگەن اق جىبەك داستارقاندى, سۇلگى ورامالداردى اعاشاياقتىڭ ۇستىنە جاۋىپ, جاڭا تۇسكەن كەلىندەي قىلادى. امىرەگە «سەن جاپالسىڭ», ال اعاشاياققا «ءسىز ەڭلىكسىز» دەپ رولگە كىرگىزەدى. سويتەدى دە, مۇحاڭ اتامىز ابلانبەككە توننىڭ ءىشىن سىرتىنا قاراتا كيگىزىپ, «سەن كەبەكسىڭ, ورىنباساردىڭ جولىن توسىپ تۇر دا, ارت جاعىنان كەلىپ باس سالىپ, كوزىن بايلاپ ال» دەپ تۇسىندىرەدى. اڭدى اتامىن دەپ شارشاپ-شالدىعىپ كەلە جاتقان ورىنباسار مەرگەننىڭ الدىنان ءبىر كەزدە وتكەن زاماننان قايتا تىرىلگەندەي ەڭلىك پەن جاپال ءان سالىپ, شىعا كەلمەسى بار ما؟! ايتا كەتۋ كەرەك, ەڭلىك رولىندەگى اعاشاياق-بەرىكبول ءانشى, ءبيشى, كۇيشى, اقىن, سپورتشى بولعان. ەكى اياعىنا باقان بايلاپ جۇگىرىپ, شاپقان اتتىڭ ساۋىرىندا توبەسىمەن تۇرىپ بيلەگەن. تۇعىردا وتىرىپ, شالقالاپ, اۋزىمەن جەردەن تاقيا الۋ سياقتى تسيركتىك ونەرلەردى كورسەتكەن. نەشە ءتۇرلى اڭداردىڭ, ادام­دار­دىڭ داۋىسىن اينىتپاي سالعان. دوم­بىرانى قولىمەن, اياعىنىڭ باشپايىمەن, الدىنا, ارتىنا ۇستاپ شەرتكەن. سونىمەن, ورىنباساردىڭ الدىنان تۇپ-تۋرا ەڭلىك بولىپ اندەتىپ, ايەل داۋىسىمەن سىزىلىپ شىعا كەلگەندە ول شوشىپ كەتىپ, جەرگە جاتا قالادى. سول كەزدە ابلانبەك: «اقمارالدا نەڭ بار ەدى, اقىماق!», – دەپ باسىنان اسىرا مىلتىقتى ءبىر اتىپ جىبەرىپ, مۇحاڭ ايتقانداي باس سالىپ, ورىنباساردىڭ ەكى كوزىن بايلاپ الىپ, جەلكەلەپ قو­يىپ, ۇيتاسقا قاراي سۇيرەي جونەلەدى. جۇرتتىڭ ىشەك-سىلەسى قاتىپ قالادى. ەسى شىعىپ كەتكەن ورىنباسار ول كىسىنى كەبەك ەكەن دەپ ويلاپ: – اعاتاي-اۋ, ول قاتىندا مەنىڭ جۇ­مى­­سىم جوق. ارقار اڭدىپ ءجۇر ەدىم, جان ساۋ­عا, جان ساۋعا! – دەپ باجىلداپ­تى. ۇلكەن-كىشى, بالا-شاعا جينالعان سول جيىن-توي بەس كۇنگە سوزىلعان. ال, 1925 جىلى پاريجگە بارعان امىرە شىنىمەن-اق پالەگە قالادى. 1928 جىلى اتامىز ابلانبەك تە قۋعىنعا ۇشىرايدى. كوپتەگەن ايىپتار تاققان. ەڭ باستىلارى: ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىن ءوز ۇيىڭدە جانە وردا تاۋىنداعى ءار تۋى­سىڭنىڭ ۇيلەرىندە جاسىردىڭ, امىرەمەن ارالاستىڭ, شاكارىمگە قاتىسىڭ بار, ابايدىڭ بالۋانى بولدىڭ, اتاقتى ماماي باتىردىڭ تۇقىمىسىڭ دەگەن جالا-ايىپتار, قالا بەردى, بايلىعىڭدى, مالىڭدى ۇكىمەتكە وتكىزبەي ءجۇرسىڭ دەگەن. ءسويتىپ, ونى سەمەيدەگى تۇرمەگە جاۋىپ تاستايدى. تۇرمەگە تاماق اپارىپ, ىزدەپ بارعان ۇلى نۇعمانبەككە ابلانبەك بىلاي دەيدى: – مىنا وكىمەت قيىن, وسىلاردىڭ ايتقانىمەن ءجۇر. ءشوپ شاپ دەسە, ءشوبىن شاپ, بوس وتىرما. ماعان ءالي­حاندى كەڭەس وكىمەتىنەن تىعىپ ۇستا­دىڭ, شاكارىممەن استىرتىن بايلانىس جاسادىڭ دەيدى. مەن ايتتىم, ول راس, ءاليحان وردادا قوناق بولدى, شاكارىم مەنىڭ تۋىسىم, ەلدەن جىراق تۇرىپ جاتىر. تۋىسىمدى قا­لاي دالادا تاستايمىن دەدىم. امىرە ءبىر­دەمەگە ۇشىراعان-اۋ دەيمىن. ول تۋرالى قايتا-قايتا سۇراپ جاتىر. امىرەنىڭ اتى ەستىلسە, مىنالار, ءتىپتى, كىر­پىشە جيىرىلادى. سەن دە, سەنىڭ ءىنىڭ نۇرماعامبەت تە قۇنانباي اۋىلىنان شىقپايتىنداردىڭ قاتارىنانسىڭدار دەدى. نۇرماعامبەت ءىنىم ابايدىڭ قولىنداعى تىكەلەي بالۋانى بولدى. مەن دە بالۋانى بولدىم. مىنالاردان قالايدا قاشىپ شىعامىن, قىتاي اسامىن, قوش بولىڭدار! ابلانبەك اتامىزعا ءاليحان بوكەي­حانمەن بايلانىس جاسادىڭ دەپ تاعىلعان ايىپقا كەلسەك, 1919-1920 جىلدارى جاڭا ۇكىمەتتىڭ بەلگىلى جار­لىعى شىعىپ, الاش پارتياسىنىڭ كوسەمدەرى مەن ساياسي بەلسەندىلەرىنە «كەشىرىم» جاسالىپ, بولشەۆيك­تىك قىزمەتتەرگە جىبەرىلە باستايدى. ءالي­­­حان «جالپى ءسىبىر سەزى» اتتى ماقالاسىندا «نايزانىڭ ۇشىمەن, ايبالتانىڭ جۇزىمەن بولعان ۇكىمەت» دەپ سيپاتتاعان بولشەۆيكتەرگە قىز­مەت ەتۋدەن باس تارتادى. وسى «وپ­پو­­زيتسيالىق قىلىعى» ءۇشىن 1920-1922 جىلدارى وعان «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل» دەگەن ايدار تاعىلىپ, تەرگەۋ­لەر جۇرگىزىلىپ, ايلاپ اباقتىدا دا وتىرعان. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان سەمەي تۇرمەسiنەن بوساپ شىققاننان كەيىن, بولشەۆيك كوسەمدەرى ەندى ونى ەلىنەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ءسويتىپ, 1922 جىلدىڭ كۇزىندە ءاليحان بوكەيحان ماسكەۋگە جەر اۋدارىلادى. شىنىمەن-اق, ابلانبەك كۇيىس­باي ۇلى اتامىز 1928 جىلى ءىز-ءتۇزسىز كەتتى. ءبىز 75 جىل بويى اتامىز­دىڭ قاي­دا ەكەندىگىن بىلمەدىك. تەك 2003 جىلدىڭ تامىز ايىندا ابايتانۋشى بەكەن يساباەۆ اقساقالدان حابار كەلدى: – ابلانبەكتىڭ زيراتى سەمەي ءوڭى­رىندەگى جارما اۋدانىنىڭ قۇس­مۇ­رىن دەگەن جەرىندە ەكەن. سول جەرگە تۇرمەدەن قاشىپ شىعىپ, قىتاي اسا­مىن دەپ كەتىپ بارا جاتقان كەزدە ءجانتاسىلىم ەتكەن. توبىقتىنىڭ ءبىر سىيلى ادامى ەدى دەپ, جەرگىلىكتى نايماندار جەرلەپتى. ابلانبەكتىڭ شاكارىمدى تۋىسىم دەۋىنىڭ سەبەبى بار. ەسىم حاننىڭ باس قول­باسشىسىنىڭ ءبىرى توبىقتى سارى باتىر ءسۇيىرباس ۇلىنىڭ ءشوپ­شەگى ماماي باتىر. سارى باتىر ءسۇيىرباس ۇلى قۇنانبايدىڭ جەتىنشى اتاسى, ابايدىڭ سەگىزىنشى اتاسى, شاكارىم «سارى مە­نىڭ توعىزىنشى اتام» دەپ جازادى شەجىرەدە. سارىنىڭ شوپشەگى ماماي باتىردىڭ جەتى ۇلى بولعان: جيەنشورا, بايشورا, مولشورا (لاقاپ اتى – قاراباس), جولشورا (لاقاپ اتى – سارباس), ەلامان, جولامان, جولبارىس. ال, ابلانبەك اتا ماماي باتىردىڭ ءۇشىنشى ۇلى مولشورا – قاراباستان تۋعان ۇرپاعى. ماماي باتىردىڭ كەنجە ۇلى جولبارىستان دۋلات باتىر تۋعان. دۋلاتتان ەكى قىز تۋادى: ءبىرى شاكارىمنىڭ ەكىنشى بوتانتاي شەشەسى مەن ەكىنشىسى بەگىم حانىم الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان شەشەسى. بەگىم حانىم دەپ حالىق نۇرمۇحامەد تورەنىڭ بايبىشەسى بولعاندىقتان قۇرمەتتەپ اتاعان. شىن اتى بەگەجان. شاكارىمنىڭ ءوز شەشەسى ەرتە قايتىس بولعان. سوندىقتان, شاكارىم قۇ­نان­بايدىڭ قالاۋىمەن كەلىن بوپ تۇسكەن ەكىنشى بوتانتاي شەشەسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەن. بوتانتاي مەن بەگىم حانىم ماماي باتىردىڭ تۋعان شوبە­رەلەرى, ال ءاليحان بوكەيحان ونىڭ تىكەلەي شوپشەگى. ءاليحاننىڭ شەشەسى بەگەجان-بەگىم حانىم تاربيەلى, زيالى ادام بولىپتى. اقتارمەن كەلىس­سوزدەر جاساپ, كەڭەس وكىمەتى قۋعىن­داعان قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحان دا جان ساقتاۋ ءۇشىن تالاي رەت ورداعا كەلىپ, ناعاشى اعاسى ابلانبەكتى جانە باسقا دا تۋىستارىنىڭ ءۇيىن پانالاعان. ونىڭ دالەلى – ابلانبەكتىڭ نەمەرە قارىنداسى ءزيبۇبىنىڭ حيكاياسى. ابلانبەكتىڭ اكەسى كۇيىسباي مەن ءزيبۇبىنىڭ اكەسى كەگەنباي بىرگە تۋعان اعايىن­دىلار. ءزيبۇبى قاسيما دەگەن ادامعا كۇيەۋگە شى­عادى. 1920 جىلدىڭ كۇزىنەن قىسىنا اۋعان تۇس. بۇل كەزدە ءاليحان بوكەيحان توبىقتى ەلىندەگى تۋىسى, ابلانبەك كۇيىسباي ۇلىنىڭ ۇيىندە بوي تاسالاپ جاتقان. اقتار قاشقان كەز ەكەن. اليحانعا اقتارمەن استىرتىن بايلانىس جاسادىڭ دەپ ىزدەۋ سالىنعاندىقتان ول ابلانبەكتىڭ ۇيىندە بولعان, بىراق ول ۇيگە ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەندىكتەن, قۇرمانباي مۇز­دى­باەۆتىڭ ۇيىنە جاسىرىنادى. قۇرمانباي الاشورداشى بولاتىن. ءزيبۇبى بوسانىپ, ۇل تۋادى. سول كۇنى قۇرمانبايدىڭ ۇيىندە جاتقان ءاليحان ءزيبۇبى اپانىڭ ۇيىنە كەلىپتى. ءزيبۇبى اپانىڭ ايتۋىنشا, ۇستەرىندەگى اسكەري قارا كيتەلدەرى اسەم جاراسقان, سول كەزدىڭ قارا تاياعى ەكەندىگىن بىردەن بىلۋگە بولاتىن ءبىر توپ ادام ۇيلەرىنە ساۋ ەتىپ جەتىپ كەلەدى. بۇل كۇزدىڭ ءبىر سۋىق كۇندەرى. قاسيما كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۋدالاۋىنان قاشىپ, ەلدى پانالاپ كەلىپ جاتقان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاندى قوناعىم دەپ قۇرمەتتەپ, جاڭا تۋعان بالامنىڭ اتىن ءسىز قويىڭىز دەيدى. سوندا ءاليحان: – كوزى اشىق الاش بالاسىنىڭ اۋ­مالى-توكپەلى زامانىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل بالانىڭ اتى, مەنىڭ ارعى اتام جوشىحان بولسىن! – دەيدى. ءسويتىپ, جاڭا تۋعان جوشى اتامنىڭ اتىن قويىپ, ءبىر كۇن قوناق بولعان سوڭ, ءاليحان بوكەيحان ەرتەسىندە ابلانبەك اتامنىڭ ۇيىنە, ودان ءارى قاراي قارقارالىعا ءوتىپ, قاراعاندى جاققا كەتكەن. اتىن ءاليحان بوكەيحان قويعان جوشىحان قاسيمانوۆتىڭ وتباسى اشتىق جىلدارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاتون-قاراعاي اۋدانىنا كوشىپ كەتەدى. سول اۋداندا ۇزاق جىلدار مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ, ورالحان بوكەيگە ءوز قولىمەن اتتەستات تاپسىرعان. ورالحان عانا ەمەس, ديداحمەت ءاشىمحان, الىبەك اسقاروۆ سىندى جازۋشىلار دا وسى كىسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ, ءتالىمىن العان. ولار دا جوشى اتامىز تۋرالى جىلى پىكىر­لەرىن ايتادى. كەيىنىرەك «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ءجۇرىپ, ورالحان اعا ەلىنە بارعان كەزدە جوشىحان اقساقالدان باتا سۇراعان ەكەن. كۇيىسباي اتام ابايدىڭ دوسى بول­عان ادام. كۇيىسبايدىڭ ءىنىسى كەگەنبايدان جوشى اتامنىڭ شەشەسى ءزيبۇبى تۋعان دەپ ايتتىق. ال ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماحان بوكەيحانوۆتىڭ ماعلۇماتى بويىنشا «1919 جىلى قىزىلدار (قايتىپ) كەلدى. 1919 جىلدان 1920 جىلعا دەيىن الەكەڭ توبىقتىدا بولدى. 20 جىلى ءوز ەلىندە, ءوز اۋىلىندا, ءوز ۇيىندە بولدى. سول جىلى ورىنبوردا قازاق اۆتونومياسى سايلانعاندا جيىلىسقا بارىپ, سوۆەت ەلىنە كورىندى. «لەسنوە زەملەدەليە» جاعىنا قىزمەتكە كىرگىزدى. 1921 جىلى ايەلى اۋرۋ بولىپ, سەمەيدە وپات بولدى. ءوزى سوندا (جەرلەۋگە) ورىنبوردان كەلدى». شىنىندا دا وسى دەرەكتەرگە قاراساق تا, مەنىڭ جوشى اتام ءوزى ايتقانداي, 1920 جىلى ەمەس, 1919 جىلى تۋعاندىعى راس بولىپ شىعادى. ال ءاليحان شىڭعىستاۋدا 1919-20 جىلدارى عانا ەمەس, ونىڭ الدىندا دا كوپ رەت بولعان. سەبەبى, ماماي باتىر ونىڭ ناعاشى اتاسى. قايىم مۇحامەدحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ جازبالارىندا 1905-1906 جىلدارى دا بولعان­دىعى ايتىلعان. ال مەنىڭ اتالارىم, وزدەرى دە نەمەرە-شوبەرەلەرى, ياعني تىكەلەي ۇرپاقتارى رەتىندە ماماي باتىر قونىس تەپكەن شىڭعىستاۋدىڭ بوكتەرى وردادا تۇردى. ول جەردە قازىر كۇيىسباي شىلىگى, نۇرماعامبەت قۇدىعى دەپ ەل اۋزىندا قالعان تاريحي جەرلەر بار. ال ورداداعى وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپ بۇگىندە ماماي باتىر جۇماعۇل ۇلىنىڭ اتىندا. ءاليحاننىڭ شەشەسى بەگىم حانىم دا ماماي باتىردىڭ شوبەرەسى دەپ ايتتىق. ماسەلەن, ورىس قىزىنا ۇيلەنىپ, ونى ەلگە ايتۋعا ۇيالىپ كورسەتە الماي جۇرگەن تۇستا دا ءاليحان, اتام ابلانبەك كۇيىسباي ۇلىنىڭ ۇيىنە كەلىپ توقتاعان. ارينە, ودان كەيىن ءاليحان ايەلىن اشىق تانىستىرىپ, ەركىن جۇرگەن دەيدى ابايتانۋشى, اقىن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات سۇلتانبەكوۆ. ءاليحان بوكەيحاننىڭ اباي بالالارىنا «ابايدىڭ كىتابىن شىعا­رىڭدار» دەپ اقىل-كەڭەسىن بەرگەنى دە ءمالىم. اتامىز كۇيىسباي ما­ماي­لاردىڭ ءبيى سانالسا, ونىڭ ۇلى ابلانبەك تە توبىق­تىنىڭ بەلدى ادامى بولعان. اتىن ءاليحان بوكەيحان قويعان جوشى اتامىز ءبىزدى ابايدىڭ «كۇيىسبايعا» دەگەن ولەڭى ارقىلى ىزدەپ تاپتى. دۇعاي سالەم جازامىن كۇيىسبايعا, بەرمەك بولعان ايعىردىڭ كوزى قايدا؟ كوزدى كورسەڭ بەرەسىڭ, تايساڭ تانىپ, الدامشى اتانعاننىڭ نەسى پايدا؟! – دەگەن ابايدىڭ اتامىز كۇيىسبايعا جازعان ولەڭ جولدارىندا اتاقتى الا ايعىردىڭ داۋى ايتىلادى. ءبىر قىزىعى, اباي كەرەي مەن توبىقتى اراسىنداعى داۋدى كۇيىسبايدىڭ شەشەندىگى ارقاسىندا, سونىڭ پايداسىنا شەشىپ جىبەرەدى. بۇل تۋرالى رەتى كەلگەندە كەيىنىرەك باياندايمىز. كۇيىسباي توبىقتىنىڭ شەشەنى, ءبيى بولعان ەكەن. ول تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ 1945 جىلى «قازاقتىڭ مەملەكەتتىك بىرىككەن كىتاپحاناسى» باسپاحاناسىنان شىققان «اباي ولەڭدەرى» جيناعىندا بىلاي دەپ تۇسىنىكتەمە بەرگەن: «كۇيىسباي ەبەن ۇلى, مامايدىڭ قاراباس رۋىنان شىققان, قۋ ءتىلدى, سوزگە پىسىق ادام بولعان». اتام نۇعمانبەكتىڭ ايتۋىنشا, اكەسى ابلانبەك كۇيىسباي ۇلى الاشوردا قۇرامىندا بولماعان. وردادان سەمەيگە مال ايداپ اپارىپ, ساتىپ, شاي-پ ۇلىن جاساپ, شارۋامەن اينالىسقان. ول بىراق ناعىز قازاق رەتىندە وزىنەن كومەك سۇراپ, جان ساۋعالاپ كەلگەن تۋىستارىن ەشقاشان دا دالاعا تاستاماعان, ونىڭ ىشىندە, ارينە, قينالعان كەزىندە الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاندى دا پانالاتقان. سول ءۇشىن جازا تارتىپ, اقىرى جانىن دا قيعان. راۋشان نۇعمانبەكوۆا, جۋرناليست. سەمەي.