تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك بار

كەشە قوستاناي وبلى­سىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحام­بەتوۆ پرەزيدەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىستى. ون­دا اكىم وبلىستىڭ قازىرگى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋى, اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار مەن جوسپارلارى تۋرالى باياندادى. «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25-ءىنشى جىلىن ءبىز مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداۋدان باستادىق. قوستاناي وبلىسىندا «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بارلىق ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. جالپى, جىل باسىنان بەرى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىندا وڭ ناتيجەلەر بايقالىپ وتىر. تۇر­عىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ جانە نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەس­تيتسيا تارتۋ كولەمدەرى دە ارتۋدا», دەپ ءسوز باستاعان وبلىس اكى­مى ا.مۇحامبەتوۆ قوستانايدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ قار­قىندى دامۋىمەن قاتار, يندۋستريا سالاسىندا دا مول مۇمكىندىكتەر بار ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. الايدا, قازىرگىدەي الەمدىك ەكو­نوميكاداعى كۇردەلى جاعداي ءبىزدىڭ ەلگە دە ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. وسىنى العا تارتقان اكىم, ەكو­نوميكالىق ءوسىم تۇرعىسىندا ءوڭىر­دىڭ ءوز قيىندىقتارى دا بار ەكەندىگىن جاسىرمادى. «بۇدان ءبىر جىل بۇرىنعىداي, قازىر دە ونەركاسىپ سالاسىندا الەم­دىك نارىقتاعى شيكىزات باعاسىنىڭ ءتۇسىمى, نەگىزگى سەرىكتەستەرىمىز رەسەي مەن قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ باياۋلاۋى اسەر ەتۋدە. ناتيجەسىندە ونەركاسىپ كولەمى 18 پايىزعا تومەندەدى. ناقتىلاپ ايتساق, تاۋ-كەن سالاسىندا تەمىر كەنىن ءوندىرۋ كولەمى 27 پايىزعا, تەمىر جەنتەگى – 47 پايىزعا, تەمىر كونتسەنتراتى – 20 پايىزعا, اسبەست – 16 پايىزعا, مىس كەنى – 80 پايىزعا جانە مىس كونتسەنتراتى 68 پايىزعا ازايعان», دەدى ا.مۇحامبەتوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنىڭ سالدارىنان وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى دا وندىرىستىك كور­سەتكىشتەرىن 9,9 پايىزعا تومەندەتىپ العان. بۇل, ەڭ الدىمەن, اۆتوكولىك جاساۋ, تاعام ونەركاسىبى سالالارىندا ءونىمدى ساتۋ كەزىندەگى قيىن جاعدايلارعا بايلانىستى بولىپ وتىر. «ەسەسىنە, وبلىسىمىزدا مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىس قۋاتى ارتىپ كەلەدى. اتالعان سالانىڭ دامۋ قارقىنى 10 پايىزعا ارتىپ, 41 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. بۇل اسىرەسە, «ەۆرازكاسپيانستال» كاسىپورنىنىڭ بەلسەندى جۇمى­سىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. مۇندا 276 مىڭ توننا كولەمىندە قۇ­رى­لىس پروكاتى شىعارىلسا, ول 2014 جىلعى دەڭگەيمەن سالىس­تىرعاندا 3 ەسە ارتىق», دەدى اكىم. وبلىس باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, 2015 جىلدى قوستاناي وبلىسى جاقسى كورسەتكىشتەرمەن اياق­تادى. سونىڭ ىشىندە, رەسپۋب­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت بويىنشا بارلىق مەجەلەردى ورىن­دادى. جالپى, جىلدىڭ سوڭ­ىندا وبلىس 4,5 ملرد. تەڭگە قار­جىنى قىسقارتقان. ياعني, وبل­ىس­تا وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلگەن. «بىراق وبلىستىڭ كەي­­بىر قالالارىندا, مىسالى, رۋد­نىي, قوستاناي قالاسىندا قيىن­دىقتار بولدى. دەگەنمەن, ەڭ باس­تى ماسەلە – الەۋمەتتىك تولەم­دەر تولەنىپ وتىردى», دەگەن اكىم وب­­لىس باسشىلىعىنىڭ باس­تى ماق­ساتى حالىقتى الەۋمەتتىك تولەم­دەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن باسا ايتتى. «2016 جىلدى دا وڭتاي­لان­­دىرۋدان باستاپ وتىرمىز. كوپ­تەگەن شىعىنداردى قىسقارتىپ جاتىرمىز, سونىڭ ىشىندە, مادەنيەت سالاسىنداعى شارالار مەن رەسمي شارالار قىسقارۋدا. بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتە قيىندىقتار بولادى, سونىڭ ىشىندە, سالىق سالاسىن نىعايتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن رەزەرۆتەردى انىقتاپ وتىرمىز. مىسالى, وتكەن جىلى جارناما ورنالاستىرۋ بويىنشا ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستە ءبىراز زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتادىق. جەر ماسەلەسى بويىنشا دا پروبلەمالار بار, جەرلەردى ءوزىنىڭ ءتيىستى ماقساتىنا پايدالانباي جاتقان كاسىپكەرلەردى دە انىقتادىق. بۇل باعىتتا دا ايىپپۇلدار سالامىز», دەگەن ا.مۇحامبەتوۆ وبلىس قۇرىلىمىندا, جول پوليتسياسى مەن ادىلەت باسقارماسىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتتى. «بۇل سالالاردىڭ باسشىلىعىنا تاپ­سىرما بەرگەنمىن. 2016 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرىل­گەن تاپسىرمالاردى ورىنداپ, الەۋ­مەتتىك تولەمدەردى ۋاقىتىندا تولەي­مىز دەگەن ماقسات بار», دەدى اكىم. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سون­­داي-اق, ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق دا­مۋ بارىسى ايتىلدى. اكىم العا تارت­قان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا 16 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگەن. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 322 ملرد. تەڭگە, وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى 3,2 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماق. 2015 جىلى وڭىردە 4 كاسىپورىن پايدالانۋعا بەرىلدى, وسىلايشا 126 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلعان. بيىل جالپى سوماسى 23 ملرد. تەڭگە بولاتىن 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلماق, سول ارقىلى 500 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىنا جالعاساتىن تەمىرجولدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل تەمىرجول ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە ماتە­ريال مەن دايىن زاتتاردى جەتكىزۋگە كەتەتىن شىعىندى ازايتادى. اكىمنىڭ حابارلاۋىنشا, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەس­جىلدىعىنان كەلە جاتقان ەكى پروب­لەمالى جوباعا دا ينۆەستورلار تابىلعان. ول پروبلەمالى جوبالار جۇمىسى جۇرمەي, كوپشىلىكتىڭ سىنىنا ىلىگىپ جۇرگەن «كومسومول قۇس فابريكاسى» مەن «ليساكوۆ كارتون-قاعاز كەشەنى» جشس-لار جۇمىسى. «بيىل «كومسومول قۇس فابريكاسى» اق پەن «ليساكوۆ كار­تون-قاعاز كەشەنى» جشس-ءنىڭ جۇمى­سىن قايتا جانداندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. كومسومول قۇس فابريكاسىنا «قازاگروقارجى» اق-پەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. ال كارتون-قاعاز كەشەنىنە كەلگەن جاڭا ينۆەستور قۇرىلعىلاردى جوندەپ جاتىر. جىلۋ جۇيەسى دە جوندەۋدەن وتەدى», دەپ مالىمدەدى اكىم. قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىندە دە وڭتايلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. «2015 جىلى دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنىڭ بيۋدجەتى 35,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2014 جىل­عا قاراعاندا 7,9 پايىزعا كوپ. وبلىستىق اۋرۋحانا مەن قوستا­ناي قالالىق اۋرۋحاناسىنىڭ بەس قا­باتتى كورپۋسىنا كۇردەلى ءجون­دەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. جالپى سوماسى 195,9 ملن. تەڭگەنى قۇراي­تىن 30 مەديتسينالىق ۇيىمعا اعىم­داعى جوندەۋ جۇمىستارى وتكى­زىل­دى. اۋىل حالقىن ساپالى مەدي­تسي­نالىق قىزمەتتىڭ قول­جەتىم­دىلىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىندا اعىمداعى جىلى 3 ام­بۋلا­توريا ەنگىزىلدى. 2016 جىل­دىڭ ءبى­رىنشى توقسانىندا ءبىر اۋىسىم­دا 300 كەلۋشىگە ارنالعان وبلىس­تىق ونكولوگيالىق ديسپانسەر اشىلاتىن بولادى. ەمحانا زا­ماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جاب­دىقتارمەن, سونىڭ ءىشىن­دە كومپيۋتەرلىك توموگرافپەن جابدىقتالادى», دەدى ا.مۇحام­بەتوۆ. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى بىرنەشە مەديتسينالىق قۇ­رال-جابدىق ساتىپ الىنعان. «وبلىستىڭ مەديتسينالىق ۇيىم­دارىنىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقسا­تىندا 2015 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن مەدي­تسي­نالىق قۇرال-سايماندار, 371,5 ملن. تەڭگە سوماسىنداعى سانيتارلىق اۆتوكولىك ساتىپ الىندى. ونىڭ ىشىندە 185 ملن. تەڭگە وبلىستىڭ پەري­ناتالدى ورتالىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. ناتيجەسىندە مەدي­تسينالىق قۇرىلعىلارمەن جانە مە­ديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىم­دارمەن جابدىقتالۋ 5 پايىزعا ارتتى», دەدى ا.مۇحامبەتوۆ. اكىم ءسوز اراسىندا وبلىستىڭ ارقالىق قالاسىندا كومىر ورتا­لىعىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر­عان­دىعىن ايتىپ ءوتتى. وبلىس باس­شىلىعىنىڭ مۇنداي جوسپار قۇرۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان جاع­داي – قىس مەزگىلىندە الىس­تان كومىر تاسىپ, جولدا قالاتىن تۇر­عىنداردىڭ ماسەلەسى ەكەن. «بيىل قىس قيىن ءوتىپ جاتىر. قاردىڭ كولەمى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ەكى جارىم ەسە, كەيبىر وبلىستاردا ءتىپتى ءۇش ەسە كوپ بولدى. قىس بويى وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولدار 15 رەت جابىلدى. قۇتقارۋ جۇمىستارىنا ەكى جۇزدەن استام تەحنيكانى جۇمىلدىردىق. قىس بويى ءۇش جۇزدەن استام جەڭىل اۆتوكولىكتى, 650 ادامدى قۇتقارىپ الدىق», دەگەن اكىم ەندى وبلىس كوكتەمگە دايىندالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ال «ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆ.بوجكونىڭ «قىستا ەسكەرتۋگە قاراماي جولعا شىققان ادامدارعا ايىپپۇل سالۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسىنا قالاي قارايسىز دەگەن جۋرناليست سۇراعىنا اكىم قىستا رۇقساتسىز جولعا شىققان ادامدارعا ايىپپۇل سالۋ تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شاراسى دۇرىس دەپ ويلايتىنىن جەتكىزدى. «مىسالى, تورعاي وڭىرىندە تۇرعىندار مەن جەكە كاسىپ­كەرلەر كۇن رايىنىڭ قيىندىعىنا, توتەنشە جاعدايلار دەپارتا­مەن­تىنىڭ ەسكەرتۋىنە قاراماي وزدەرى كومىر تاسۋعا شىعادى. كومىردى كۇز كەزىندە تاسۋ كەرەك ەدى. بىراق قىس­تا كومىر تاسۋعا شىعىپ, جولدا قالعان ءبىراز وقيعا تىركەلدى. سول كەزدە, ءتىپتى, اۋە تەحنيكالارىن جۇمىلدىرىپ, ادامداردى قۇتقاردىق. مۇنىڭ بارلىعى بيۋدجەتكە كەلىپ جاتقان شىعىن. بىراق وسىنداي جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوزىمىز ءتيىستى شارالاردى قولعا الامىز. مىسالى, ارقالىق قالاسىندا كومىر قابىلدايتىن ورتالىق سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ياعني, سول ورتالىققا كومىر تاسىپ بەرسەك, كاسىپكەرلەر مەن جەكە تۇلعالار بەي-بەرەكەت جولعا شىعا بەرمەي, سول ورتالىقتان تاسىپ الار ەدى», دەدى اكىم. قوستاناي وبلىسىنا قاراستى تورعاي وڭىرىندەگى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جايى ەكەندىگى راس. وبلىس اكىمى وسىعان وراي تىلشىلەر تاراپىنان قويىلعان سۇراققا دا جاۋاپ بەردى. «2016 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىسىنە 100 جىل تولادى. بۇل ماڭىزدى وقيعا. وسىعان وراي ارنايى ءىس-شارالارىمىزدى بەكىتتىك. ەڭ باستى ماقسات – ءجۇز-جۇزدەن كيىز ءۇي تىگىپ, تويلاۋ ەمەس, وقيعاعا ءمان بەرۋ, جاستارعا رۋحاني تاربيە بەرۋ. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بار. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى كوپ قارجى شىعارماي اتقارامىز», دەدى اكىم. ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, امانگەلدى ورتا مەك­تە­بىن كەلەسى جىلى «جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا ەنگى­زۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق, امان­گەلدى يمانوۆ اتىنداعى مەمو­ريالدىق مۇراجاي دا جوندەلمەك. «مۇ­راجايدا مەن ءوزىم بولدىم, قازىر 12 ملن. تەڭگەدەي قارجى كەرەك. بيىل وسى قارجىنى ءبولىپ, مۇ­راجايدى جوندەيمىز. امان­گەلدى يما­نوۆتىڭ ەسكەرتكىشى دە ءجون­دەلەدى», دەدى ول. جالپى العاندا, وبلىستىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن نەگىزگى باعىتتار بەلگىلەنگەن. ولار – ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋ, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ شەڭ­بەرىندە ينفراقۇرىلىمدىق جوبا­لاردى بەلسەندى ىسكە اسىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قول­داۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن جانە ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ يندۋس­تريالىق جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرى­لۋىن جىلدامداتۋ, ءتيىمدى الەۋ­مەتتىك ساياسات جانە جۇمىسپەن قام­تۋدى قولداۋ بولىپ تابىلادى. «قورىتا كەلگەندە, وڭىردە ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراق­تىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالعان», دەدى قوس­تاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».