نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
الماتى ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىق رەتىندە قالىپتاستى, ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى بولىپ تابىلادى جانە بۇگىندە ىشكى جيىنتىق ءونىمنىڭ بەستەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالانىڭ دامۋى مەن ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق بارىسىمەن تانىستى
بۇدان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇز ارەناسى كەشەنىنىڭ عيماراتىندا الماتى قالاسىن دامىتۋ جانە 2017 جىلعى XXVIII بۇكىلالەمدىك قىسقى ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق جۇمىستارى جونىندە كەڭەس وتكىزدى. كەڭەستە مەملەكەت باسشىسىنا قالانىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا الماتى وبلىسىنداعى اۆتوموبيل جولدارى جەلىسىن, يننوۆاتسيالىق كلاستەر جانە «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىن دامىتۋ بارىسى تۋرالى باياندالدى.
– الماتى ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىق رەتىندە قالىپتاستى, ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى بولىپ تابىلادى جانە بۇگىندە ىشكى جيىنتىق ءونىمنىڭ بەستەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. الماتى جەتەكشى ءبىلىم ورتالىعى دا بولىپ تابىلادى, مۇندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 40 پايىزدايى شوعىرلانعان. سونداي-اق, قالادا ەلىمىزدەگى 86 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن 11 مىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەردى قامتيتىن, يننوۆاتسيا مەن ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى سەكتورلارىن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسۋى ءتيىس سالماقتى عىلىمي الەۋەت بار. بۇعان قوسا, 17 رەسپۋبليكالىق مادەنيەت جانە ونەر ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قازىرگى زامانعى سپورت نىساندارىنىڭ جەلىسى قۇرىلعان, ولار الماتىلىقتاردى عانا ەمەس, وزگە وڭىرلەر مەن ەلدەردەن ايتارلىقتاي مولشەردە تۋريستەر تارتىپ وتىر. تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن, وسى ۋاقىتتا وتەتىن ءدۇبىرلى دودا – ۋنيۆەرسياداعا دەگەن دايىندىقتى كورىپ, بارلىق سپورت نىساندارىندا بولدىم, دايىندىق جۇمىستارىنا كوڭىل تولارلىق, الايدا, ءالى دە اتقاراتىن جۇمىستارىمىز ۇشان-تەڭىز, – دەي كەلە, مەملەكەت باسشىسى قالا اكىمدىگىنىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتى مەن قالا دامۋىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىنە وڭ باعا بەرىپ ءوتتى.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك قازاقستان پرەزيدەنتىنە ۋنيۆەرسيادا نىساندارى قۇرىلىسى جانە حالىقارالىق جارىستار ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىس جونىندە ەسەپ بەردى. XXVIII بۇكىلالەمدىك قىسقى ۋنيۆەرسيادا دايىندىعىنا ءىس-شارانىڭ وپەراتسيالىق بيۋدجەتى ەكى ەسەگە, ياعني 17 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وڭتايلاندىرىلعان. دۇنيەنىڭ نازارى اۋعان ءدۇبىرلى دودا وتەتىن 8 سپورت نىسانىندا قىسقى سپورتتىڭ 12 ءتۇرى بويىنشا وتەتىن جارىستارعا الەمنىڭ 55 ەلىنەن 2 مىڭعا جۋىق سپورتشى قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولار قىسقى ۋنيۆەرسيادا تاريحىندا ءبىرىنشى رەت اتلەتتەر مەكەنىندە جايعاساتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 34 ەلى ءوز سپورتشىلارىنىڭ قازاقستاندا وتەتىن الامانعا قاتىساتىندىعىن راستاپ, ونلاين-تىركەۋدەن وتكەن.
جارىس وتكىزۋ بارىسىندا 30 مىڭعا جۋىق تۋريست پەن شەتەلدىك قوناقتار كەلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. قىسقى ۋنيۆەرسيادانىڭ كۇندەلىكتى تەلەكورەرمەندەر اۋديتورياسى الەمنىڭ 80 مەملەكەتىن قامتىپ, 1 ميلليارد ادامعا جەتپەك. ال 2016 جىلعى ناۋرىز ايىنان باستاپ سپورت نىساندارىنىڭ, قالاداعى ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت ورىندارىنىڭ وكىلدەرىن, تۋريستەر مەن سپورتشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن ەرىكتى جاستاردان قۇرالعان بەلسەندى توپ مۇشەلەرىن الماتى قالاسىندا ورنالاسقان 5 جوعارى وقۋ ورنىندا اعىلشىن تىلىنە وقىتۋ, حالىقارالىق دارەجەدە قىزمەت كورسەتۋگە دايىنداۋ باعدارلاماسى بويىنشا ارنايى كۋرستاردان وتكىزۋ جۇمىستارى باستالادى. جارىستى ۇيىمداستىرۋ ىسىنە 3 مىڭعا جۋىق ەرىكتى جاستار تارتىلماق.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دامۋى مەن ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋنيۆەرسياداعا كەلەتىن شەتەلدىك سپورتشىلار مەن قوناقتاردى كۇتۋ, ولارعا قىزمەت كورسەتۋ, سونداي-اق, الماتى قالاسىنىڭ جالپى احۋالىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قوزعاپ, قالا باسشىلىعى مەن جەكەلەگەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا ارنايى تاپسىرما بەردى. اتاپ ايتساق, شەتەلدىك سپورتشىلار مەن قوناقتاردى قابىلدايتىن الماتى اۋەجايى قىزمەتىنىڭ دايىندىعى مەن كەلۋشىلەردىڭ ۆيزالىق رۇقساتناما مارتەبەسىنە قاتىستى, ۋنيۆەرسيادانىڭ تانىستىرىلۋ, اشىلۋ جۇمىستارىندا ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالار رەتى مەن الەمگە تاراتىلاتىن سپورتتىق ترانسلياتسيالار قىزمەتىنىڭ بارىسى, قالاداعى قاۋىپسىزدىك شارالارى, قوناقتارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن قالانى اباتتاندىرۋ ىسىنە قاتىستى جاۋاپتى ادامداردى سويلەتىپ, اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ جاي-كۇيىن پىسىقتادى.
كەڭەس بارىسىندا الماتى اۋەجايىنىڭ جولاۋشى قابىلداۋ سىيىمدىلىعىنىڭ ماسەلەسى قوزعالىپ, اۋەجاي قىزمەتىن دامىتۋ, جاڭاشا جاڭعىرتۋ جۇمىسى تاپسىرىلدى. بۇل ماسەلە بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ بۇگىندە الماتى اۋەجايىن دامىتۋدىڭ ەكى نۇسقاسى قاراستىرىلعانىن, ءبىرىنشىسى – قاپشاعاي سۋ قويماسى ماڭىندا جاڭا اۋەجاي سالۋ جوباسى قاراستىرىلىپ وتىرعاندىعىن جانە ول ءۇشىن قازىر ينۆەستورمەن اقىلداسۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, ەكىنشىدەن, قازىرگى اۋەجايدى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جەدەل قولعا الىپ, از ۋاقىت ىشىندە تالاپقا ساي ناتيجەگە قول جەتكىزۋ جوسپارى دا تالقىلانعانىن ايتتى.
– جاڭاسىن سالۋ وتە ۇزاققا سوزىلادى. قازىر, ەڭ الدىمەن, قانشا جولاۋشى وتكىزەتىندىگىن, جۇمسالاتىن قارجى مەن كەتەتىن ۋاقىت – ءبارى-ءبارىن قاراستىرىپ, ەڭ قولايلى نۇسقاسىن تابۋ ماڭىزدى. مۇمكىن, تاعى دا قوسالقى تەرمينال قاجەت بولاتىن شىعار, – دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساۋالىنا اۋەجاي ديرەكتورى اۋەجاي عيماراتى مەن ۇشاقتى بىرىكتىرەتىن ءدالىزدىڭ جەتىسپەيتىندىگىن, سونداي-اق, قولدانىستاعى ەكى قونۋ جولاعى جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن جەتكىزدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى مەن قالا اكىمىنە الماتى حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ دامۋ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى.
ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنان ۋنيۆەرسيادانىڭ تانىستىرىلۋ جانە اشىلۋ سالتاناتىنا جاسالىپ جاتقان دايىندىق بارىسىن سۇراپ, قاراستىرىلعان جوسپار مەن اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار جونىندەگى ەسەبىن تىڭدادى جانە بۇل شارانىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە, الەم الدىندا ابىرويلى وتەتىندەي نۇسقادا ۇيىمداستىرىلۋىنا باسا نازار اۋدارۋدى جۇكتەدى.
– ساراپشىلاردىڭ مالىمەتىنشە, الەمدىك ەكونوميكانى جايلاعان داعدارىس ۇزاققا سوزىلادى. ءبىز قابىلداعان, جالپى قۇنى شامامەن 2 تريلليون تەڭگە كولەمىندە بولاتىن قوسىمشا شارالار 60 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن بەلسەندى قامتۋعا, 18 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا جانە 1 مىڭعا تارتا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قويىلعان مىندەتتەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىنەن وڭىرلەر مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى بولادى, – دەپ ءسوزىن ساباقتاعان مەملەكەت باسشىسى قارجى رەسۋرستارىنىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگىن ەسكەرىپ, ونى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. قالانىڭ الدىنا قويىلاتىن نەگىزگى مىندەت – ينۆەستيتسيالار تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ ەكەندىگىن باسا تاپسىرعان ەلباسى قالا باسشىسى مەن ونىڭ اپپاراتىنىڭ جۇمىسىن باعالاۋ وسىعان بايلانىستى بولاتىندىعىن ەسكەرتە وتىرىپ, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جانە قالا اكىمى بايانداعانداي, قالادا تەك بيىل عانا جالپى قۇنى 30 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى نەگىزىندە 25 بالاباقشا, 3 مەكتەپ جانە ءبىر ەمحانا سالىناتىندىعىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى اكىمدىككە قالاداعى ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى.
– التى جىل بۇرىن مەنىڭ تاپسىرماممەن يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلدە 900 جاڭا نىسان سالىندى, 100 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. سونىمەن بىرگە, وسى باعدارلاما باستالعاننان بەرى الماتىدا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 285 ميلليارد تەڭگە بولاتىن بارلىعى 27 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان, سونىڭ 243 ميلليارد تەڭگەسى ءۇش جوباعا تيەسىلى. تەك 42 ميلليارد تەڭگەسى عانا جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلەسىندە. الماتىنىڭ الەۋەتى ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز, – دەدى وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇل رەتتە, قازاقستان پرەزيدەنتى الماتى قالاسىنىڭ ىسكەرلىك ورتالىعىندا يننوۆاتسيالىق, جوبالىق-كونسترۋكتورلىق جانە سەرۆيستىك كاسىپورىنداردىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
– قازىرگى زامانعى قالاعا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قاجەت. مۇنى ۋاقىت پەن كۇشەيىپ كەلە جاتقان جاھاندىق باسەكەلەستىك تالاپ ەتىپ وتىر. سول ءۇشىن ءبىز الماتىدا «الاتاۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇردىق. بۇگىندە وعان 150 كومپانيا تارتىلىپ, ولار 15,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالدى. بۇل جۇمىستىڭ باسى عانا, جۇكتەمە دەڭگەيى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. الماتىدا 42 جوعارى وقۋ ورنى, سونىڭ ىشىندە 6 ۇلتتىق وقۋ ورنى مەن بارلىق ستۋدەنتتەردىڭ ۇشتەن ءبىرى شوعىرلانعان. الايدا, ولاردىڭ جانىندا ەكى تەحنوپارك قانا جۇمىس ىستەيدى. بىرەۋى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىندا, ەكىنشىسى – قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانىندا, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاس عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە ءوز يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جانە جاڭا ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ مىندەتىن قويىپ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆكە وسى تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن ايرىقشا باقىلاۋعا الۋدى جۇكتەدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى بەلسەنە قولداۋعا شاقىرىپ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتى مەن قالا حالقىنا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ءتۇيتكىلدەردى شەشۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسى ۋنيۆەرسيادانىڭ باستالۋى جانە ايتارلىقتاي كوپ سپورتشىلاردىڭ, جانكۇيەرلەردىڭ, تۋريستەردىڭ كەلۋى قارساڭىندا قالادا قۇقىقتىق ءتارتىپتى قاتايتۋ جونىندە كەشەندى شارالار قابىلداپ, بەينەكامەرالار ورناتىپ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋدى تاپسىردى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, ۋنيۆەرسيادا وتكىزۋ – قازاقستان ءۇشىن ەلەۋلى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك اكەلەتىن ماڭىزدى يميدجدىك جوبا بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىمەن جانە قالا اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, بۇل ءىس-شاراعا ويداعىداي دايىندىق جاساۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى جانە كەيبىر جەكەلەگەن نىساندارعا قاتىستى سىن-ەسكەرتپەلەرىن دە العا تارتتى.
– وزەن بويى مەن سۋ ارنالارىنىڭ جانىنان مەيرامحانالار مەن ءۇي قۇرىلىستارىن سالۋعا تىيىم سالعان بولاتىنمىن. سوندا دا سالىپ جاتىر, بۇل دەگەن سۋ شايىپ كەتۋ قاۋپى كۇشتى ايماقتار عوي! ماسەلەن, «مەدەۋ» ماڭىندا كولىك تۇراعىنا تىيىم سالىندى. اسپالى جولدى پايدالانباسا, ول نەگە كەرەك؟ مەن ءال-فارابيدەن جوعارى ايماققا بيىك قۇرىلىس عيماراتتارىن سالماۋ كەرەكتىگىن ايتتىم. جانە دە شىمبۇلاق ماڭىنا كوتتەدج ۇيلەردى تۇرعىزباۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتىم, سوندا دا ەلەمەي جاتىر. مۇنىڭ قالا تىنىسىن تارىلتىپ, تازا اۋا اعىمىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن جانە قالا كوركىن بۇزاتىنىن ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز عوي! مۇنداي زاڭسىز قۇرىلىستاردى بۋلدوزەرمەن بۇزۋلارىڭا بولادى. ول ءۇشىن ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلمايسىڭدار. مەن رۇقسات ەتەمىن! – دەدى ەلباسى مەملەكەت تاراپىنان قورعالعان تابيعي پارك اۋماعىنا بەي-بەرەكەت سالىنعان قۇرىلىستار مەن تۇرعىن ۇيلەردى سىنعا الىپ.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى قالا تۇرعىندارىن مەيلىنشە مادەنيەتتى بولۋعا شاقىرىپ, بارلىق دەڭگەيدەگى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن, ساۋدا سالاسىنىڭ, مەيرامحانالاردىڭ, قوعامدىق كولىك, سپورت جانە كوپشىلىك ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى ادەپتىلىككە بەيىمدەۋدى باسا ايتتى.
الاتاۋ باۋرايىنداعى الىپ شاھارعا جاساعان ءوزىنىڭ جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى الاتاۋ اۋدانىندا سالىناتىن 7 مىڭ ادامدىق مەشىت قۇرىلىسىنىڭ جوباسىمەن دە تانىستى. وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالاداعى ءدىني كونفەسسيا جانە شىعارماشىل زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەستى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قۇرىلىسى جوسپارلانعان مەشىت عيماراتىنىڭ جالپى الاڭى 16 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. ارحيتەكتۋرالىق جوباعا سايكەس, ءمىناجات ۇيىندە بيىكتىگى 75 مەترلىك بىرنەشە مۇنارا بولادى جانە كەشەننىڭ ورتالىق بولىگىندە 9 كۇمبەزدى نەگىزگى عيمارات ورنالاسادى. سونداي-اق, ونىڭ قۇرامىنا يسلام كىتاپحاناسى, اكىمشىلىك بولىك, ناماز وقيتىن زالى بار ايەلدەر كورپۋسى, ءدىني راسىمدەر وتكىزۋگە ارنالعان زال, وقۋ-اعارتۋ توپتارىنا ارنالعان جانە مەدرەسە سىنىپتارىمەن قامتىلعان ەرلەر بولىگى, بۇعان قوسا, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيتىن شەبەرحانا مەن دۇكەندەر كىرەدى.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
