ونەركاسىپكە قاراۋعا بولمايدى
سوڭعى ۋاقىتتا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا بىرنەشە قاجەتتى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندەگى جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنا دا مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. وسى سالاداعى اتقارىلعان جۇمىستارعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ەڭ جاس عالىمى, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سۇندەت كاريموۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
‒ سۇندەت سماحان ۇلى, العاشقى سۇراقتى جەڭىل ونەركاسىپ, ماقتا, توقىما سالاسىنىڭ دامۋىنان باستاساق. وسى سالانىڭ العا جىلجۋى جونىندە مەملەكەت تاراپىنان قانداي شارالار جاسالۋدا؟
‒ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى, ونىڭ ىشىندە ماقتا, توقىما ءوندىرىسى ءبىراز تۇرالاپ قالعانى راس. قازاقستاندا 1992 جىلعا دەيىن جەڭىل ونەركاسىپ جاقسى جۇمىس ىستەگەن. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا نارىقتىق ەكونوميكاعا بايلانىستى ءجىپتى ءوز ەلىمىزدە ءيىرىپ, ماتانى ءوز ەلىمىزدە توقىپ, تەرىنى ءوز جەرىمىزدە يلەپ, كيىمدى دە ءوز جەرىمىزدە تىككەننەن كورشىلەس ەلدەر مەن الىس-جاقىن شەتمەملەكەتتەردەن ساتىپ العان ءتيىمدى دەگەن سىلتاۋلارمەن جانە جەلەۋلەرمەن قولدا بار ءوندىرىس ورىندارىن, زاۋىتتار مەن فابريكالاردى جەكەمەنشىككە وتكىزۋگە جول بەرىلدى.
كەڭەس ۋاقىتىندا بۇل سالادا قازاقستاندا 402 000 ادام جۇمىس ىستەگەن. وداققا بەلگىلى جامبىلداعى جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبى ينستيتۋتى مەن ونىڭ فيليالى رەتىندە اشىلعان قازىرگى الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاس ماماندار دايارلانعان. قازىرگى ۋاقىتتا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ماماندارىن دايىندايتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. ال رەسپۋبليكا كولەمىندە بۇگىندە بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى وسى سالا بويىنشا جىلىنا ءۇش مىڭعا تارتا مامان دايىندايدى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن جاڭعىرتۋدا ۇلكەن كورەگەندىك تانىتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا زامان تالابىنا ساي ەل دامۋىنا قاجەتتى يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. ءشيتى ماقتانى قايتا وڭدەۋ, توقىما ءوندىرىسى مەن تىگىن ونەركاسىبىن دامىتۋ ماقساتىندا «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. 2006 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلىپ, ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. اەا-نىڭ نەگىزگى ماقساتى توقىما ونەركاسىبىندەگى دايىن بۇيىمداردى وڭدەپ دامىتۋ; ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەمدىك جۇيەسىنە كىرۋىن جانداندىرۋ; قازاقستانعا دايىن توقىما ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى تارتۋ; جوعارى تەحنيكالىق وندىرىستەر قۇرۋ جانە وندىرىلەتىن توقىما ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت توقىما كلاستەرىن دامىتۋ جوسپارىن بەكىتتى. سونىمەن قاتار, ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل زاڭ شارۋالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ, فەرمەرلەر مەن ءشيتى ماقتانى قابىلدايتىن زاۋىتتاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ايقىن جانە ءادىل بەلگىلەۋ, ءشيتى ماقتانى تەرۋ كەزىندەگى شارۋالاردىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعان باعانى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى.
– ەلىمىزدەگى ءشيتى ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ اۋقىمدىلىعى, جاي-كۇيى تۋرالى نە ايتاسىز؟ وسى جۇمىستارمەن اينالىساتىن ءوندىرىس ورىندارى جەتكىلىكتى مە؟
– الەمدە ءشيتى ماقتانى وندىرەتىن جەتپىستەن استام ەل بار. ءبىزدىڭ ەلدە ءشيتى ماقتا ەگۋ, تالشىعىن وڭدەۋ جۇمىستارىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى عانا اينالىسادى. ياعني ءشيتى ماقتاعا قاتىستى بارلىق ءوندىرىس ورىندارى سول ايماقتا ورنالاسقان. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ەل دامۋىنا بايلانىستى قابىلدانعان شەشىمدەرگە سايكەس ءشيتى ماقتا سالاسى دا قارقىندى دامۋدا. 2010 جىلدان بەرى ءشيتى ماقتا تالشىعىن ءوز ەلىمىزدە وڭدەپ كەلەمىز. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن نەگىزى قالانعان «مەلانج», «يۋتەكس», «South Textilene, Oxy Textile, «حلوپكوپروم-تسەلليۋلوزا» كاسىپورىندارى جىلىنا 10 مىڭ توننادان ارتىق ماقتا تالشىعىنان ءجىپ ءيىرىپ, ماتا توقيدى. شىعارعان دايىن بۇيىمدار فرانتسيا, يتاليا, بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرىنە ەكسپورتتالادى.
ەلىمىزدە ەگىلگەن ءشيتى ماقتانىڭ كولەمى وڭدەۋ فابريكالارى ءۇشىن جەتكىلىكتى. جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق جالاقىسى 90-120 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. 2005 جىلدان بەرى ءوندىرىس ورىندارى مەن فابريكالاردى, شارۋالاردى قورعاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 10 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا بولىنەدى. ماقتاارال اۋدانىندا سوڭعى تەحنولوگيامەن جۇمىس جاسايتىن جىلىنا 78-80 مىڭ توننا ءشيتى ماقتانى وڭدەيتىن زاۋىت سالىنعان. جىلىنا 7-8 مىڭ توننا ساپالى ۇرىق دايىندايتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى.
ەلىمىزدەگى ءشيتى ماقتا ءوندىرىسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى 2005 جىلى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. قاراماعىندا قاجەتتى زەرتحانالار, عىلىمي-زەرتتەۋ بولىمدەرى, ءتۇرلى ەكسپەريمەنتتىك ورتالىقتارى بار. عىلىمي ينستيتۋتتىڭ زەرتتەۋى ناتيجەسىندە جاڭادان شىعارىلعان ءشيتى ماقتا سورتتارى ايماقتاعى ەگىس القاپتارىندا ەگىلۋدە.
– ەلىمىزدەگى ءشيتى ماقتا سورتتارى تۋرالى ايتتىڭىز. جالپى, وڭتۇستىكتە قانداي سورتتى تالشىق تۇرلەرى ەگىلەدى, ولاردىڭ قانداي قاسيەتتەرى بار؟
– الەمدە ءشيتى ماقتا سورتى وتە كوپ. تالشىقتىڭ ءۇش ءتۇرى بار. ولار ۇزىن تالشىقتى, ورتا تالشىقتى جانە قىسقا تالشىقتى بولىپ بولىنەدى. وسىنىڭ ىشىندە وڭتۇستىكتە ورتا تالشىقتى, وزبەكستاندا بۇرىننان كەلە جاتقان انباۋيات-8, س-4727 سەكىلدى ءشيتى ماقتا سورتى وتىز جىلدان بەرى ەگىلىپ كەلەدى. قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە الىنعان جاڭا سورتتار پا-3031, پا-3044, م-4005, م-4077, م-4011 قازىرگى تاڭدا كوپ اۋداندارعا جەرسىندىرىلىپ ەگىلۋدە. ءونىمنىڭ كولەمى, تالشىقتىڭ ساپاسى, شىعىمدىلىعى بويىنشا وزبەكستاننىڭ ەسكى سورتتارىنا قاراعاندا, ارتىقشىلىقتارى كوپ. ورتا تالشىقتى وتاندىق ءونىمنىڭ شىعىمدىلىعى – 41,7%, ءۇزىلۋ ۇزىندىعى – 28,4مم, بەرىكتىگى – 5,1كگ., تالشىقتىڭ ۇزىندىعى – 42,7مم. گەكتارىنا ونىمدىلىگى – 32-35 تسەنتنەر. وسىنداي كورسەتكىشتەردىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ءشيتى ماقتانى وڭدەپ, وندىرۋدەن الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە 13-15 ورىنداردا كەلەدى.
– سوڭعى جىلدارى ءشيتى ماقتا باعاسىنا دەگەن شارۋالاردىڭ رەنىشى ءجيى بايقالاتىنى جاسىرىن ەمەس. جيىن-تەرىن كەزىندە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى قالاي بولماق؟
– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. ءشيتى ماقتا شاش-ەتەكتەن جۇمىس كۇشىن قاجەت ەتەتىن ءونىم. سۋعارۋ, گەربيتسيدتەر مەن پەستيتسيدتەردى ساتىپ الۋ, ءتۇرلى وڭدەۋ جۇمىستارى تاعى باسقالارىن قوسپاعاندا ادەپكى شىعىن شارۋانىڭ قالتاسىنا تۇسەرى انىق. بۇل كوپ قارجىنى تالاپ ەتەدى. وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى تەرىمى شارۋالار ءۇشىن جامان ەمەس. قابىلداۋ پۋنكتتەرىندەگى ءشيتى ماقتانىڭ تونناسى 100-105 مىڭ تەڭگەدەن باستالدى. جىلداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى بويىنشا تەرىمنىڭ سوڭىنا قاراي 135-145 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بولادى دەگەن بولجام بار. ءشيتى ماقتا ءبىر قار جاۋعانشا تەرىلە بەرەدى, كۇننىڭ كوزى اشىق بولسا قاۋاشاعى اشىلا بەرەدى. ارينە, شارۋالارعا بارىنشا باعانىڭ كوتەرىڭكى بولعانى ءتيىمدى. بيىلعى باعا جىلداعىدان سالىستىرا قاراعاندا جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى.
– راسىندا بۇل سالا ۇلكەن ءوندىرىستى قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ءشيتى ماقتا سالاسىندا ءالى دە ءتۇيىنى شەشىلمەگەن قانداي ماسەلەلەر بار دەپ بىلەسىز؟
– ماسەلە دەگەن بارلىق سالادا بار, بىراق كوزگە كورىنبەيتىن دۇنيە. ەڭ بىرىنشىدەن, ءشيتى ماقتا ءوندىرىسىن قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساپ, شارۋالارعا سۋبسيديانىڭ مولشەرىن كوبەيتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قابىلداۋ پۋنكتتەرىن كوپتەپ اشىپ, شيكىزاتتىڭ تونناسىن شارۋانىڭ مەجەلەگەن باعاسىنا دەيىن جەتكىزسە, وندا بۇل ۇلكەن كومەك بولارى ءسوزسىز. شارۋا مەن مەملەكەت جىلدا وزگەرمەلى ەكونوميكاعا بايلانىستى باعا ماسەلەسىندە ءبىر شەشىمگە كەلسە دەيمىز. ويتكەنى, قابىلداۋ بولىمدەرى شارۋانىڭ شىعىنىن ەسكەرمەي, باعانى وزدەرى بەلگىلەيدى. جاسىراتىنى جوق, جىلدا ءونىم الاتىن توپىراقتىڭ سورلانۋى مەن ەگىستىك القاپتاردى قۇنارلاندىرۋ بويىنشا شارۋاعا تەحنيكالىق كومەك كوپتەپ قاجەت. جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, مول ءونىم جيناپ جاتقان شارۋالارعا ءبىر رەتتىك دوتاتسيا بەرۋ قاراستىرىلسا دا ارتىق ەتپەيدى.
ءوزىمىزدىڭ ەلدە ەگىلىپ-جينالاتىن ءشيتى ماقتانىڭ مولشەرى جەتكىلىكتى. ءوز شيكىزاتىمىزدى قازىر قىتايعا تاسىمالدايمىز. الايدا باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ. بۇل دا وڭتايلى شەشىمىن تابار ەدى. ايتالىق, جەكەمەنشىك قابىلداۋ ءبولىمىندەگى جۇمىس مەرزىمى 3-4 اي بولسا, قالعان مەرزىمدە ولار جۇمىسسىز. ەگەر مەملەكەتتىك وندىرىستەردى اشاتىن بولساق جىل ون ەكى اي ادامدارعا دا تۇراقتى جۇمىس تابىلار ەدى.
ارا-تۇرا توقىما فابريكالارى دا توقتاپ قالادى. سەبەبى, شيكىزاتتىڭ جوقتىعى. ءوز جەرىمىزدە ەگىلگەن ءشيتى ماقتانى شەتەلدەرگە ساتۋدى توقتاتىپ, ەلىمىزدە ورنالاسقان كاسىپورىنداردا وڭدەپ, دايىن بۇيىمدى كوپتەپ شىعارساق قىتاي مەن تۇركيانىڭ, ەۋروپانىڭ قىمبات تاۋارلارىنان ءبىرشاما تاۋەلسىز بولۋعا جول اشىلادى.
ءسوز جوق, وڭتۇستىكتەگى جوعارىدا اتالعان فابريكالار قولعاپ, ش ۇلىق, كورپە تىس, سۇلگى, ت.ب. ءتۇرلى ونىمدەردى وندىرۋدە. بىراق وعان ەلىمىزدەگى سۇرانىستىڭ ازدىعىنان, ساپالى تاۋار, شەتەلدەرگە شىعارىلىپ, ساتىلۋدا. مۇنداي ونىمدەردىڭ ءوز جەرىمىزدە وندىرىلەتىنىن بارشا جۇرت بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان تاپسىرىس مولشەرى تىم از. وسىنداي ونىمدەرگە ەلىمىزدەگى اۋرۋحانالار, ينتەرنات ۇيلەرى, قارتتار ءۇيى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحانالارى, دەمالىس ورىندارى مەن ءىرى-ءىرى كومپانيالار مەن ۇجىمدار كوپتەپ تۇتىنسا ءونىمنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ دا كەڭەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. مۇنداي ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءسوز جوق, مەملەكەتتىك باعدارلاما مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەت.
– توقىما سالاسىندا ءبىراز قيىنشىلىقتار بارلىعى بەلگىلى. ال جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارى اياقتان تۇرىپ كەتۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا قانداي شارالار جاسالۋ قاجەت؟
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە توقىما سالاسىمەن الماتى, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى توقىما كاسىپورىندارى عانا اينالىسادى. الماتىداعى حيميالىق تالشىقتان, ونىڭ ىشىندە جاساندى ءجانە سينتەتيكالىق تالشىقتان جاسالاتىن بۇيىمدار وندىرىلسە, جامبىلداعى كاسىپورىندار نەگىزىنەن ءجۇن تالشىعىنان جاسالعان جىپتەر مەن ودان توقىلعان ماتالار, دايىن بۇيىمدار شىعارىلادى. ال ءوڭتۇستىكتەگىلەر ءشيتى ماقتا تالشىعىنان جاسالعان كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلاتىن كوپتەگەن بۇيىمداردى جاساپ شىعارۋدا. بۇل كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى دا جەكەمەنشىكتىڭ يەلىگىندە. كاسىپورىنداعى ماشينالاردىڭ بارلىعى دەرلىك شەتەلدىك ستانوكتار. ءوز ەلىمىزدە مۇلدەم شىعارىلمايدى. سوڭعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن جاسالعان ستانوكتارداعى ونىمدەر وتە ساپالى. بۇگىندە ءبىز ەلىمىزدە اۆتوكولىكتەر قۇراستىرا باستادىق. شەتەلدىڭ وندىرىستىك ماشينالار شىعاراتىن «رەيتەر, ترۋسلەر» فيرمالارىنىڭ فيليالدارىن ءوز ەلىمىزدەن اشساق, وندا الداعى ۋاقىتتا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالار ەدىك.
قازىرگى تاڭدا بارلىق مەملەكەتتەردە وندىرىسكە قاجەتتى ماشينالار, ستانوكتار, باسقا دا كەرەك-جاراقتار شەتتەن تاسىمالدانۋدا. بۇل شىعارىلعان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تىم جوعارىلاتىپ جىبەرەدى. شەتەلدىكتەر بىزگە ءوز ماشينالارىن ليزينگكە بەرمەيدى, مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جوق. تاسىمالدايتىن دەلدالدار وتە قىمبات باعامەن اكەلەدى. وسى ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە مەملەكەت شەشسە ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلعان بولار ەدى.
– جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى عىلىمي جەتىستىكتەر قاي دەڭگەيدە؟ ولاردىڭ وندىرىستەردە قولدانىلۋ جاي-كۇيى قالاي؟
– قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءشيتى ماقتا سورتىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋمەن, ساپالى تالشىق ءوندىرۋ جۇمىستارىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا ونىمدەرىن شىعارۋمەن ۇدايى اينالىسىپ كەلەدى. الماتى عالىمدارى نەگىزىنەن ماتا, كيىم سالاسىنا كوبىرەك دەن قويعان. جامبىلداعى عالىمدار ءجۇن ماتالارىن زەرتتەپ قاجەتتى كيىمدەردى جاساۋمەن, سونىمەن قاتار, تەرى يلەۋ, بىلعارى, اياق كيىمدەرمەن اينالىسادى. مۇندا جاقسى تسەحتار, فابريكالار بارشىلىق. نارىققا جاقسى تاۋارلارىن شىعارىپ جاتقان جايلارى دا بار. وڭتۇستىك عالىمدارى ءجىپ جاساۋ, ماتا توقۋ, كيىم تىگۋ, ماشينالاردىڭ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ سياقتى ت.ب. جۇمىستاردى دامىتۋدى قولعا العان.
بارلىق عالىمدار دا وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتارىن ەنگىزۋمەن شۇعىلدانادى. جوعارىدا اتالعان جەتىستىكتەر عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا بولىپ جاتقان دۇنيەلەر. عالىمداردى قولداۋ مەملەكەتتە جاقسى جولعا قويىلسا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى, تەحنيكالىق جاعدايى وتە جاقسى بولار ەدى.
– ەندى وسى سالاعا قاتىستى ءوزىڭىز اينالىساتىن عىلىمي جۇمىستار جايلى ءسوز ەتسەك. قانداي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى؟
– عىلىمنىڭ تەحنيكا سالاسى بويىنشا جۇمىستار جاسايمىن. ونىڭ ىشىندە مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ, ماتەماتيكا باعىتىنداعى ىزدەنىستەر. جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ماشينالاردىڭ مەحانيزمدەرى مەن تەورياسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىن. عىلىمي زەرتتەۋلەرىم ءشيتى ماقتا تالشىعىنىڭ قۇرامىنداعى ءىرى قيقىم-قوقىستاردى تازالاۋ, ءشيتى ماقتا تالشىعىن العاشقى وڭدەۋ ماشينالارىن جەتىلدىرۋ, ءشيتى ماقتانى تازالاۋ پروتسەسىنىڭ ديناميكاسى جانە تاعى باسقالاردى زەرتتەۋگە ارنالعان.
ونەرتابىستىق جۇمىستار بويىنشا گەرمانيا, رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, ەستونيا, لاتۆيا, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان سياقتى مەملەكەتتەردەن الىنعان بىرنەشە ونەرتابىستىق, يننوۆاتسيالىق, ەۋرازيالىق پاتەنتتەر, 100-دەن استام عىلىمي ماقالالارىم بار. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا, تومسان رەيتەرستىڭ يمپاكت-فاكتور جۋرنالدارىندا بىرنەشە ماقالالارىمدى جاريالادىم. ءۇش يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەرىم جاڭالىق رەتىندە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى ءوندىرىس ورىندارىنا ەنگىزىلگەن. بۇگىندە ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
بولاشاق ماماندار ءۇشىن «ءشيتى-ماقتا تالشىعىن العاشقى وڭدەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ», «ەنەرگوسبەرەگايۋششيە اۆتوموبيلي» دەگەن مونوگرافيالار مەن «توقىما ءوندىرىسىنىڭ ماتەريالتانۋى», «كونسترۋكتسيالىق ماتەريالدار تەحنولوگياسى» اتتى وقۋ قۇرالدارى جارىق كوردى.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلان مانسۇروۆ,
جۋرناليست.
استانا.
