زاڭدىلىقتى ساقتاۋ – باستى تالاپ

ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى وتكەن جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلاپ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى سارالادى. كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىنە باس پروكۋرور اسحات داۋىل­باەۆ توراعالىق ەتتى. القا جۇمى­سىنا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى – قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى نۇرلان ەرمەك­باەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جانە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى جانە باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى كون­سۋلتاتيۆتىك كەڭەس مۇشەلەرى قاتىستى. القادا ءسوز العان باس پروكۋرور ا.داۋ­ىل­باەۆ باس پروكۋراتۋرا بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدا ەكەندىگىنە توقتالىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, سونداي-اق زاڭدىلىقتىڭ ۇستەمدىگى قاعيداسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇسى­نىستارىمىز جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ قولداۋىن تاپتى, دەدى. بۇل ورايدا جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولساق, تاراپتاردىڭ جارىسسوزدىك قاعيداسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان ازاماتتىق ىستەردىڭ بەس ساناتى بويىنشا (بۇرىن توعىز سانات بولعان) پروكۋروردىڭ مىندەتتى تۇردە قاتى­سۋى الىنىپ تاستالدى (26-قادام).ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ جاع­دايىندا مۇنداي شارالار پروكۋرورلاردىڭ كۇش-جىگەرىن مەملەكەتتىڭ جانە ءوز قۇقىق­تارىن قورعاۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق ازامات­تاردىڭ مۇددەلەرىن قوزعايتىن ىستەردىڭ ەڭ ماڭىزدى ءتورت ساناتىنا بارىنشا شو­عىرلاندىرۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قىلمىستىلىقپەن كۇرەس جونىندەگى جۇمىستىڭ اشىقتىعىن جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇمىسىنا جۇرتشىلىق تاراپىنان باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ جونىندەگى كوميتەتتە جۇمىس ىستەپ تۇرعان اقپاراتتىق سەرۆيسى نەگىزىندە «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كارتاسى» ينتەرنەت-پورتالى جاسالۋدا (32-قادام). قازىرگى ۋاقىتتا سەرۆيس بارلىق وبلىس ورتالىقتارى, استانا جانە الماتى قالالارى, سونداي-اق 20 مونوقالانى قامتىپ وتىر. جوبانى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 7 مونوقالا جانە 250-دەن استام اۋدان ورتالىعىن قوسۋ قاجەت. ونىڭ تولىق قىزمەت ەتۋى بيىلعى جىلعا جوسپارلانعان ەكەن. سونداي-اق, ينتەرنەت-پورتالدىڭ نەگىزگى اقپاراتتىق كوزى سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە (سدتبت) تىركەلگەن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى مالىمەتتەر بولىپ تابىلادى. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى – وتكەن جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ىسكە قوسىلعان جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ ءتيىمدى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ىسكە قوسىلۋى پروتسەستىڭ باستالۋىن ايتارلىقتاي قاراپايىم ەتىپ جانە ستاتيستيكامەن ايلا-امالدار جاساۋدى ازايتقان. ەندى تەرگەۋ پروتسەسى ارىز تىركەلگەن ساتتەن دەرەۋ باستالادى. 2014 جىلى سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋدى اياقتاۋ ءۇشىن قىلمىستىڭ قۇرامى بولماۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى 721 مىڭ قاۋلى جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 32 مىڭ قاۋلى شىعارۋ قاجەت بولعان. 2015 جىلى وسى كورسەتىلگەن نەگىزدەر بويىنشا بارلىعى 229 مىڭ سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ قىسقارتىلعان. وسىلايشا, جاڭا قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى جونىندەگى تەرىس جورامالعا قاراماستان, جۇكتەمەنىڭ ازايۋى بايقالادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قىلمىستىق ىستەردىڭ ساپاسىنا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ودان ءارى ەلدەگى قىلمىستىڭ تىركەلۋىنە توقتالعان باس پروكۋرور «قىلمىستىق احۋال قىلمىستىڭ تىركەلۋىنىڭ 13,3%-عا (341 291-دەن 386 718-گە) وسۋىمەن سيپاتتالادى. اتاپ ايتامىن, تەك قانا تىركەلۋى. ءوسىم 2015 جىلى بىرقاتار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار قاتارىنا ءوتۋى (تىركەلگەن 40 208 تەرىس قىلىقتىڭ 32 544-ءى), سونداي-اق ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار (66%-عا), اۋىر ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ 2,8%-عا (27 941-دەن 28 732-گە) جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ 0,7%-عا (2 150-دەن 2 165-كە) ءوسۋى ەسەبىنەن بولدى. سونىمەن قاتار, جاعىمدى ءۇردىس رەتىندە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ 8%-عا (271592-دەن 249840-قا دەيىن) ازايعانىن اتاپ وتۋگە بولادى, ولار بارلىق قىلمىستاردىڭ 65%-ىن قۇرايدى, توناۋ 14,8 پايىزعا (14 317-دەن 12 197-گە دەيىن), ادام ءولتىرۋ 4,6 پايىزعا (904-تەن 862-گە دەيىن), بۇزاقىلىق 13,4 پايىزعا (25494-تەن 22086-عا دەيىن), ايەل زورلاۋ 7,4 پايىزعا (2527-دەن 2339-عا دەيىن), قاراقشىلىق 6% پايىزعا (957-دەن 900-گە دەيىن) تومەندەگەن. وسىلايشا, بۇكىل الەمدە ءداستۇرلى تۇردە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن انىقتايتىن بارلىق نەگىزگى قىلمىس تۇرلەرى بويىنشا تومەندەگەن», دەدى. راسىندا, قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى شەڭبەرىنە تارتىلعان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزسىز تارتىلعان تۇلعالار سانىن 159-دان 37-گە دەيىن - ءتورت ەسەگە تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلىپ, سونىڭ ىشىندە قاماۋدا زاڭسىز ۇستاۋ فاكتىلەرى 50-دەن 10-عا دەيىن - بەس ەسەگە جانە زاڭسىز ۇستاۋ فاكتىلەرى 79-دان 5-كە دەيىن – ون بەس ەسەگە ازايعان. كەپىلدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى ەنگىزىلىپ, ولاردىڭ سانى 3 711-دەن 16 217-گە دەيىن – بەس ەسەگە ارتقان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قاماۋعا الۋ سانى 21%-عا (12 306-دان 10 132-گە دەيىن) ازايىپ جانە ول تەك بۇلتارتپاۋ شاراسىنان وزگەلەرى مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا قولدانىلادى ەكەن. سونداي-اق, كەلۋشىلەرگە جانە اكەلىنەتىن ازاماتتارعا ەلەكتروندى باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ازاماتتاردى اكەلۋ جانە پوليتسيانىڭ قىزمەتتىك بولمەلەرىندە ۇستاۋ فاكتىلەرىنىڭ سانىن ەكى ەسەگە تومەندەتۋگە (459-دان 225-كە) قول جەتكىزىلگەن. پروكۋروردىڭ ءپرينتسيپشىل ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرگەن بەس جارىم مىڭنان استام (5684) تەرگەۋشى مەن انىقتاۋشى جازالانعان. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدى جەدەلدەتىلگەن تارتىپپەن جانە حاتتامالىق نىسانمەن اياقتاۋ مۇمكىندىگى 50 مىڭنان استام ءىستى (50 376) نەمەسە سوتقا جولدانعان بارلىق ىستەردىڭ 79%-ىن (63 852) تەرگەۋمەن اياقتاۋعا جانە سوتقا جولداۋعا جول اشقان, بۇل قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى مەن سوتقا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ايتارلىقتاي ازايتىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل رەتتە كىنانى مويىنداۋ تۋرالى كەلىسىمدىك ءىس جۇرگىزۋ ءراسىمى تارتىبىمەن پروكۋرورلار سوتقا 4 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىستى جولدادى, بۇل دا تەرگەۋشىلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا كومەكتەستى, دەيدى بايانداماشى. ايعاقتاردى ساقتاۋعا قويۋ (500-دەن استام جاۋاپ الۋ), قاشىقتىقتان جاۋاپ الۋ (50-دەن استام جاۋاپ الۋ), «ميراندا ەرەجەسى» (ۇستاۋدىڭ بارلىق جاعدايىندا) ءتارىزدى جاڭالىقتار بەلسەندى قولدانىلۋدا. كىنانى مويىنداۋ تۋرالى مامىلە ينستيتۋتى ءتيىمدى قولدانىلۋدا. ولار سوتتاردا ءبىر كۇن ىشىندە قارالادى, جابىرلەنۋشىلەر مەن كۋالاردى شاقىرۋدىڭ قاجەتى جوق. وتكەن جىلى 3 مىڭ ءىس قارالىپ, 77%-ى بويىنشا ۇكىم شىعارىلعان.سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى قاراپايىم ەتۋ جانە قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – پروتسەسس پروكۋرورى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بولدى. جىل بويىنا پروتسەسس پروكۋرورلارى 1200 سوعۇرلىم ماڭىزدى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا پروتسەسكە قاتىستى. ولاردىڭ تەرگەلۋ (اياقتالعاندار ۇلەسى 61%) جانە كەيىننەن سوتقا جولدانۋ (49%) تيىمدىلىگى قالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا وسىنداي كورسەتكىشتەردەن اسىپ ءتۇستى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا پروكۋرورلار 14,5 مىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ, جويعان.7,5 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىسىنىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, ال ولاردى بۇزعاندارى ءۇشىن 806 لاۋازىمدى تۇلعا ءارتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. باس كولىك پروكۋراتۋراسى كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ جۇك تاسىمالداۋشىلاردى نەگىزسىز مالىمەتتەر بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى 800 زاڭسىز اكتىنىڭ كۇشىن جويدى. وسىلايشا, جيىن بارىسىندا قاداعالاۋ قىز­مەتىنىڭ ناتيجەلەرى تالدانىپ, پروب­لەمالىق سۇراقتار كوتەرىلىپ, الداعى كەزەڭ­گە باسىم مىندەتتەر ايقىندالدى. تالقى­لاۋ قورىتىندىسى بويىنشا باس پروكۋ­رور وبلىستاردىڭ پروكۋرورلارىنا بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءجو­نىندەگى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوس­پارىن ورىنداۋ بويىنشا مۇلتىكسىز شا­رالار قابىلداۋدى تاپسىردى. ا.داۋىل­باەۆ زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن نى­عاي­تۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددە­لەرىن قورعاۋ, قاداعالاۋ ورگانىنىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىنىڭ باستى ينديكاتورى رەتىندەگى ازاماتتاردىڭ سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىن­شا ءتيىمدى جۇمىستى قامتاماسىز ەتۋدى تاپ­سىردى. رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان زاڭداردىڭ قولدانى­لۋىن ءتيىستى تۇردە باقىلاۋ قولعا الىنا­دى. وسىعان وراي مەملەكەتتىك قازىنا­نى تولىقتىرۋ جانە بيۋدجەت قاراجاتىن جۇم­ساۋ سالاسىنا قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت­تىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. سون­داي-اق, قاداعالاۋ تاجىريبەسىن جەتىل­دىرۋ, جۇمىستىڭ كامەرالدىق ادىسىنە بىرتىندەپ كوشۋ قاجەتتىلىگى اتالىپ كورسەتىلدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».