دۇبىرگە تولى دۇنيە

ەلدەردىڭ جاقىنداسۋى جاقسىلىققا جەتەلەيدى جاقىندا ۆەتنامنىڭ استاناسى حانويدا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى اسسوتسياتسياسىنا (اسەان) مۇشە ەلدەر جانە وسى ۇيىمنىڭ سەرىكتەس مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ سامميتتەرى ءوتتى. باستى اڭگىمە 2015 جىلعا قاراي اسەان قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى اياقتاۋ جايىندا بولدى. بۇل ۇيىمنىڭ (اسەان – اعىل­­­شىنشا اتاۋى, سول قالىپتاسقان اتاۋدى قولدا­نۋ­دى ءجون كوردىك) قۇ­رى­لىمى دا, ون­ىڭ جۇمىس ءىس­تەۋ­ىندە دە اي­تار­لىق­تاي ەرەكشە­لىك بار. ەڭ الدى­­مەن, اسەان-عا ون ەل كىرەدى, ولار – تايلاند, مالايزيا, يندو­نە­زيا, فيليپپين, برۋنەي, سين­گاپۋر, ميانما, لاوس, ۆەتنام جانە كام­بودجا. سويتسە دە ولار­­­دى سە­رىك­تەس مەملەكەتتەردەن ءبولىپ قا­راۋعا بولمايتىنداي. ۇيىمنىڭ سامميتىنە ولار جۇيەلى تۇردە قا­تىسىپ وتىرادى, ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا, شەشىم قابىلداۋعا بەلسەندى ارالاسادى. بۇل ەلدەر: اقش, قىتاي, جاپونيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان, اۆسترا­ليا جانە جاڭا زەلانديا. ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا وعان مۇشە ەلدەر كەزەكتەسىپ ءتورا­عالىق ەتەدى. قازىرگى توراعا – ۆە­تنام, كەلەسى جىلى ول يندونە­زيا­عا اۋىسادى. ۇيىمنىڭ بارلىق شا­­­­­رالارى سول توراعالىق ەتەتىن ەلدە وتەدى. اتاپ ايتارلىق ءبىر ءجايت – بۇل ەلدەردىڭ اراسىنداعى ينتە­گرا­تسيا بارعان سايىن دامىپ كەلەدى جانە ول الداعى ۋاقىتتا كۇشەيە تۇسپەك. قازىرگى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالارعا وراي ەندى بەس جىلدان كەيىن سول ەلدەردىڭ ءبىر­تۇتاس ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني قاۋىمداستىعى قۇرىلماق. وسى قاۋىمداستىقتى قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنداعى كەشەندى جوسپاردا 700-دەي جوبا مەن شارا قاراستىرىلعان. ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇيىم مۇشەلەرى عانا ەمەس, سەرىكتەس مەملەكەتتەر دە بەلسەنە قاتىسادى. ادەتتە ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن سام­ميتتىڭ جۇمىسىندا دا ەرەك­شەلىك كوپ. ەڭ الدىمەن اسەان-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءوز ءسامميتى ءوتىپ, وندا ۇيىمنىڭ وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانسا, ودان كەيىن وعان قا­تارلاسا وتكىزىلەتىن كەڭەستەردە قا­بىلداناتىن شەشىمدەردىڭ دە ما­ڭىزى زور. سول كەڭەستەرگە اسەان مۇشەلەرى تولىق قاتىسىپ, ءبىر پو­زيتسيانى ۇستانادى. “10+3” ءپىشىن­مەن اسەان جانە قىتاي, جا­پو­نيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سام­مي­تى, “10+6” پىشىنمەن اسەان جانە شىعىس ازيا ەل­دەرى (قىتاي, جا­­­­پونيا, وڭ­تۇستىك كورەيا, ءۇندىستان, اۆستراليا جانە جاڭا زەلانديا) ءسامميتى, سونداي-اق “10+1” ءپى­شىن­­مەن اسەان-عا مۇشە ەلدەر سە­رىك­تەس مەملە­كەت­تەردىڭ ارقاي­سى­مەن جەكە-جە­­كە كەز­دەسۋ وتكىزىپ, ورتاق مۇددە تاۋىپ جاتادى. ايتالىق, قىتاي دەلەگاتسيا­سىمەن بولعان كەزدەسۋدە اسەان ەلدەرى وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا جاڭا ارنا اشىلعانىن اڭعاردى. قحر ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆەن تسزياباو الداعى بەس جىلدا اسەان-عا مۇشە ەلدەردىڭ ارقاي­سىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ايماق اشۋدى كوزدەيتىنىن ايتقاندا, كەلىسسوزگە قاتىسۋشىلار ونى قىزۋ قولدادى. سونىڭ ارقاسىندا اسسو­تسياتسيا مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىسى 500 ميلليارد دول­لارعا جەتەدى ەكەن. بۇل قازىر­­گىدەن ەكى ەسەدەي كوپ. اسەان-عا مۇشە ەلدەر نەگىزى­­نەن سىرتقا باعىتتالعان تۇتىنۋ تاۋارلارىن وندىرەدى جانە ولارعا ونى وتكىزەتىن كەڭىستىك كەرەك. وسى رەتتە رەسەي مىقتى سەرىكتەستىككە اينالا الادى. اسەان جانە رەسەي سامميتىندە بۇل شارۋانىڭ بۇگە-شىگەسى ناقتىلاندى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدە­رى­نىڭ بىرقاتارىندا ەكى عاسىر ءتۇيى­­سىندە ۇلكەن ەكونوميكالىق ورلەۋ بولعانى دا بەلگىلى. “ازيا جولبا­رىستارى” جۇرتتى تاڭقالدىرعان. ءسويت­سە دە, ايماقتا ءالى دە بيىككە كوتەرىلە الماي جاتقاندار بار. وسىناۋ الا-قۇلالىقتى جويۋعا اي­ماقتاعى ەلدەردىڭ ىنتىماقتاس­تى­عى, ەكونوميكالىق كىرىگۋى كومەك­تە­سەدى دەگەن پىكىر باسىم. وعان مى­سالدار دا بار. اسەان-عا كەيى­نى­رەك كىرگەن ۆەتنام, لاوس, كام­بودجا جانە ميانما ەكونوميكا­سىندا ايتار­لىقتاي وڭ وزگەرىس اڭعارىلادى. جالپى, اسەان ەلدەرى ءبىر-ءبى­رىمەن شيەلەنىستى قالامايدى. ۇيىمنىڭ جارعىسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ كوزدەلگەن. بۇل دا ءجون شىعار. ايتپەسە تاي­لاند پەن ميانماداعى وقيعالارعا كورشى ەلدەر ارالاسقان جاعدايدا ونداعى ساياسي شيەلەنىس ءتىپتى ۋشى­عىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ دەيسىڭ. ءۇندىستاننىڭ الەمدەگى ورنى بولەك اقش پرەزيدەنتى باراك وباما جاقىندا ۇندىستانعا رەسمي ساپارى كەزىندە وسىناۋ الىپ ەلدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولۋى جونىندەگى ۇسىنىستى قولدايتىنىن مالىمدەدى. وندا تۇرعان نە بار ەكەن؟ مۇن­­­داي ۇسىنىس بۇرىن دا تالاي ايتىلعان, ۇسىنىس ونىڭ ءجۇ­زە­­گە اسقانى ەمەس قوي دەۋگە دە بو­­لار. ەڭ باستىسى – ۇسى­نىس­­­تى اقش پرە­زي­د­ەنتى جاساپ وت­ىر, ال بۇعان دەيىن بۇل ەل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۇ­راقتى مۇشەلەرىنىڭ سا­نىن كوبەيتۋ جونىندەگى رەفورماعا قارسى بولىپ كەلگەن. نەگە اقش-تىڭ ايتقانى بولادى, باسقا كوپشىلىك ۇيعارسا, جەتپەي مە, دەگەن دە سۇراق بىردەن تۋىندايدى. جۇرتتىڭ اقش-قا قۇلاق اساتىن جايى بار. بۇل ەل وسىناۋ حالىقارالىق باس ۇيىمنىڭ باس قارجىلىق دەمەۋشىسى, بارلىق جارنانىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعىن اقش بەرەدى. ارينە, ول بۇۇ-نى مەن اسىراپ وتىرمىن, سوندىقتان مەنىڭ ايتقانىمدى ىستەڭدەر دەپ تالاپ قويمايدى, سويتسە دە جۇرت ونىڭ پىكىرىن جەرگە تاستامايدى. بۇرىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە قارسى بولىپ كەلسە, ەندى ونداي ۇسىنىستى اقش-تىڭ ءوزى ايتىپ وتىرعان سوڭ, ءۇندىستانداي ەلدىڭ وعان ءوتۋى شەشىمىن تابا­تىن­داي ماسەلە كورىنەدى. باسقالار تا­را­پىنان قارسىلىق بولماي ما دە­گەندە, ءۇندىستانداي ۇلى ەلدىڭ الەم­­دەگى ورنى ەرەكشەلىگىن العا تو­سۋعا بولادى. باسقالار دا ونى جوق­­­قا شىعارماسى بەلگىلى. ەندى جۇرت ەرەكشە اسىق بولا­تىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلىگىنە كەلسەك, ول ۇلتتار لي­گاسى (قازىرگى بۇۇ) قۇرىلعان كەزدە بەلگىلەنگەن جانە وزگەرمەي كەلەدى. تۇراقتى مۇشەلەر قاتارىنا سوندا اقش, رەسەي, قىتاي, ۇلىبريتا­نيا جانە فرانتسيا كىردى. مۇنداي قۇرىلىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ناتيجەسىن اڭعارتادى. بۇل ەلدەردىڭ بارلىعى دا سول سو­عىسقا بەلسەندى قاتىسقان, كەيبىرى ودان قاتتى تەپەرىش كورگەن. بۇل ەلدەرگە اي­­رىقشا جا­ۋاپ­كەر­شى­لىك جۇكتەلىپ, قۇ­قىق تا بەرىلدى. ولار­دىڭ ءبىرى قار­­سى بولسا (ۆەتو قۇ­قىعى), بۇكىل الەم ەلدەرىنە (بۇۇ-عا مۇشە) زاڭ سانالا­تىن قارار قابىل­دانباي قالادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك پەن قۇقىققا قوسا, سول ەلدى الەمدەگى ايرىقشا بە­دەلگە يە ەتەدى. ۆەتو قۇقىن پاي­دا­لانا وتىرىپ, ءبىر ەلدەر بۇۇ-نىڭ جۇرت كۇتكەن شەشىمدەردى قا­بىلداتپاي تاستاعان كەزى دە بولعان. ايتالىق, 2003 جىلى رەسەيدىڭ ۆە­توسىنا باي­لانىستى يراكقا قارسى قاتال قارار قابىلدانباي قالىپ, ونىڭ سوڭى ۇزاققا سوزىلعان سوعىسقا اينالدى. قاراپ تۇرساڭ, سول تۇراقتى ءمۇ­شەلەر قۇرامىندا ەۋروپادان ءۇش ەل بار ەكەن دە, الەمنىڭ كەيبىر وڭىرىنەن وكىل جوق. سوندىقتان دا بۇۇ-نىڭ بۇعان دەيىن تۇراقتى وكىلى بولىپ, تالاي تاريحي شەشىم قابىلداۋعا قاتىسىپ, ەڭبەگى سىڭگەن دەگەندەي ەل­دەردىڭ ءبىرىن شىعارىپ تاستاپ, ور­نىنا باسقانى الىپ جاتۋ ىڭعايسىز كورىنەتىندىكتەن دە, رە­فورما دەگەندە تۇراقتى مۇشە­لەردى جاڭا ەلدەرمەن تولىقتىرۋ جولى قالادى. سوندا ويعا الدى­مەن ورا­لاتىن ەل – ءۇندىستان. حال­قى ميللياردتان اسادى. باي ءداس­تۇرى بار, قۋاتتى ەل. وبامانىڭ ءپى­كى­­رىن­شە, ول دامۋشى ەمەس, دا­مى­عان ەل­دەر قاتارىنا قوسىلادى. ءال­ەم­­دەگى حالىقتىڭ التىدان ءبىرى تۇ­راتىن ەلدىڭ حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ باسىندا تۇرۋىندا حاقى بار. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى مۇشە بولۋعا گەرمانيا مەن جاپو­نيا سياقتى قۋاتتى ەلدەرمەن قا­تار, وڭتۇستىك امەريكاداعى الىپ ەل برا­زيليا دا ۇمىتكەر. تۇراقتى مۇشەلەر سانى كوبەيىپ جاتسا, كوپ بولىپ, ويلاسىپ ىستەگەن شارۋادا اعات كەتۋ ازايادى. كەيبىرەۋلەردىڭ ءبىر شەشىمگە كەلۋ قيىندايدى دەگەن قاۋپى نەگىزسىز. پاراساتقا ءجۇ­گىن­­گەن جەردە داۋعا ورىن جوق. ماماديار جاقىپ.