ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر ءسوزىندە: ء“ححى عاسىردا ءبىلىمىن دامىتا الماعان ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەرى انىق” دەگەن ەدى. وسى ويدى ايتا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى وتاندىق ءبىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءار جىل سايىن قولدان كەلەر بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – سوڭعى 2 جىلداعى اتالمىش سالاعا بولىنگەن قارجىنى مىسالعا كەلتىرەر بولساق, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2009 جىلى ءبولىنگەن قارجى 9,5 پايىزعا ارتىپتى. ياعني, 641,1 ميلليارد تەڭگەدەن 702 ميلليارد تەڭگەگە كوبەيگەنى بۇل سوزىمىزگە دالەل بولادى. سول سەكىلدى وتانىمىز ادام دامۋى يندەكسى بويىنشا دا الدىڭعى ورىننان كورىنسە, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ دا وڭ ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. ال ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا دايەكتەپ بەرگەن “بالاپان” باعدارلاماسى وسىعان دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كوپ تۇيتكىلگە نۇكتە قويىپ, ءبۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى. ءبىلىم جۇيەسىن اقپاراتتاندىرۋ, 12 جىلدىق وقۋعا كوشۋ, بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ اجارىن اشۋ, وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى دە وڭ شەشىمىن تابا باستادى. مۇنداي الەۋمەتتىك باعدارلامالار الەۋەتىنىڭ يگىلىكتى قادامدارى تۋرالى ماتەريالدار توپتاماسىن ءتومەندە قالىڭ جۇرتشىلىققا ۇسىنىپ وتىرمىز.
باعدارلاما باعىتى
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ
“قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءوسىمى مەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ادامدىق كاپيتالدى دامىتىپ, زامان تالابىنا ساي تۇبەگەيلى جاڭارتۋدى كوزدەيدى. بۇل رەفورما مەن جاڭارۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي دەگەنگە كەلسەك, ءبىلىم مەنەدجمەنتىن جاقسارتۋ, پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋ مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ, شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردىڭ دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ, “بالاپان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدى تولىق قامتۋ, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلامادا كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە سايكەس ەلىمىزدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن 12 جىلدىق وقىتۋ ۇلگىسىنە تولىقتاي كوشىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, قۇزىرەتتىلىك تاسىلىنە نەگىزدەلگەن بۇل ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جاڭا ستاندارتىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ جان-جاقتى جوسپارلانۋدا. ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنىڭ وزگەرۋى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مازمۇنىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. جاڭا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ بازالىق ءپرينتسيپى – ءاربىر مەكتەپتە تۇلعانىڭ ادامگەرشىلىك-رۋحاني قاسيەتتەرىن دامىتۋدى ىنتالاندىراتىن ىزگىلەندىرىلگەن ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن قۇرۋ: ءوزىن-ءوزى تانۋ, ءوزىن-ءوزى انىقتاۋ جانە ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن وتباسىلاردا ادامگەرشىلىك-رۋحاني مادەنيەتتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزىلەتىن بولادى. قازاقستاننىڭ جاڭا مەكتەبىن ۇيىمداستىرۋ يدەياسى ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتتارىن قايتا قاراۋدان تۇرادى. بۇل وقىتۋ پاندەرىنىڭ مازمۇنىن, تەحنولوگياسىن, قۇرىلىمىن, باسقارۋدى, وقۋلىقتاردى, قارجىلاندىرۋدى, تاعى باسقالاردى جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنە كوشۋگە دايىندىق شەڭبەرىندە قىزمەتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالىپ, اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. سونىڭ قاتارىندا جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋدىڭ “نەگىزگى ەرەجەلەرى”, “باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ” ستاندارتى بەكىتىلدى. نەگىزگى ورتا, جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى, باستاۋىش, نەگىزگى جانە ورتا مەكتەپتىڭ وقۋ باعدارلامالارى ازىرلەندى. ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جاڭارتۋ ءبىر جاعىنان, وقۋشىنىڭ وقۋ جۇكتەمەسىن ازايتۋ, ەكىنشى جاعىنان قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى جەتىستىكتەرىمەن بايىتۋ, كىرىكتىرۋ جانە پانارالىق بايلانىس ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. وقىتۋ تەحنولوگياسى تۋرالى ايتار بولساق, سارالاپ جانە جەكەلەپ وقىتۋعا, بەيىندىك وقىتۋدى ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ پروتسەسىن عىلىمي-ءادىسنامالىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋدە ىسكە اسىرىلعان جۇمىستار: ءبىرىنشى, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدىڭ, بەيىندىك وقىتۋدى دامىتۋ تۇجىرىمدامالارى; ەكىنشى, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وقۋ جەتىستىكتەرىن باعالاۋ جۇيەسىنىڭ ەرەجەسى; ءۇشىنشى, وقۋ-تاربيە پروتسەسىن, ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى دەڭگەيىندەگى وقۋشىلاردىڭ بەيىنالدى دايىندىقتارىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن ۇسىنىمدار ازىرلەندى. بۇل قۇجاتتار پەداگوگيكالىق جانە عىلىمي قوعامداستىقتا كەڭىنەن قارالىپ, تالقىلاندى. 12 جىلدىق وقۋ جۇيەسى ساپالى كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگىنە جول اشادى. 2015-2020 جىلدار اراسىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ستاندارتتارى, وقۋ باعدارلامالارى مەن جوسپارلارى ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا ساي قايتا قۇرىلىمدالۋ مەكتەپ پەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ, ەكى جاقتى سۇرانىس ارتادى. سونىمەن بىرگە, اتالعان باعدارلامادا شاعىن دا جيناقى مەكتەپتەردە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ جان-جاقتى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. مىسالى, ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ اكادەمياسىنىڭ بازاسىندا شاعىن دا جيناقى مەكتەپتى دامىتۋ ورتالىعى, مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن ينستيتۋتتار بازاسىندا 14 وڭىرلىك ءبولىمدەر اشىلىپ, شاعىن دا جيناقى مەكتەپ قىزمەتىنىڭ تيپتىك ەرەجەسى ازىرلەنەتىن بولادى. “مەكتەبى جوق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردى مەكتەپكە دەيىن جانە كەرى قاراي تەگىن جانە قاۋىپسىز تاسىمالمەن قامتاماسىز ەتۋ” ستاندارتى ازىرلەنەدى. 2011 جىلدان باستاپ وقۋشى سانى 10 جانە ودان دا كوپ شاعىن, جيناقى مەكتەپتەر جاڭا موديفيكاتسيالىق كومپيۋتەرلەرمەن, كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. “ە-ءlearnىng” ەلەكتروندى وقىتۋ شەڭبەرىندە قاشىقتىقتان وقىتۋ ۇيىمداستىرىلادى. 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا وڭىرلەردەگى اۋدان ورتالىقتارىندا 160 تىرەك مەكتەبىن اشۋ كوزدەلۋدە. تىرەك مەكتەبى دەگەنىمىز – بازاسىنا شاعىن, جيناقى مەكتەپتەر بىرىكتىرىلەتىن جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى. ءاربىر تىرەك مەكتەپكە بىرنەشە شاعىن جيناقى مەكتەپ بەكىتىلەدى. شاعىن جيناقى مەكتەپتەگى بالالار جىلىنا 3 رەت (وقۋ جىلىنىڭ باسىندا, ورتاسىندا جانە اياعىندا) 10 كۇننەن تىرەك مەكتەبىنە كەلىپ ءبىلىم الادى, سول جەردە ارالىق جانە قورىتىندى اتتەستاتتاۋدان وتەتىن بولادى. سەسسيالاردىڭ اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ شاعىن جيناقى مەكتەپتىڭ وزىندە رەسۋرستىق ورتالىق مۇعالىمدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قاشىقتىقتان ءبىلىم بەرۋ ارقىلى وتكىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, شاعىن جيناقى مەكتەپ وقۋشىلارىنا ءبىلىم بەرۋمەن قوسا باسقا دا الەۋمەتتىك قىزمەتتەر: مەديتسينالىق تەكسەرۋ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ كورسەتىلەدى. باعدارلامادا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدارىنا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلعان. وسى يگىلىكتى ىسكە 2015 جىلعا قاراي مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ 70 پايىزى قامتىلسا, 2015 جىلدان كەيىن 5-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپالدى دايارلىقپەن تولىق قامتۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر. بۇگىنگى كۇندە رەسپۋبليكادا 5429 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا 397,5 مىڭ بالا تاربيەلەنۋدە. سوڭعى 3 جىلدا 538 بىرلىككە بالاباقشالار سانى ارتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بايقالۋدا. بۇگىن 311 جەكەمەنشىك بالاباقشادا 27079 مىڭ بالا تاربيەلەنۋدە. مەملەكەتتىك “بالاپان” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا بيىل مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا قوسىمشا 89732 ورىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان بولاتىن. بۇل مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ 48%-ىن قامتيدى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا 2020 جىلعا قاراي قالادا دا, اۋىلدا دا بالاباقشا تاپشىلىعى تولىقتاي شەشىمىن تابادى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەنىڭ مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك, وتباسىلىق جانە ۆەدومستۆالىق تۇرلەرى بولادى. جەكە مەنشىك بالاباقشالاردى اشۋ قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە استانا, الماتى قالالارىندا جاقسى جولعا قويىلعان. ەلىمىزدە ارنايى ءبىلىم بەرۋ 37 ارنايى بالاباقشادا, 101 تۇزەۋ مەكتەپتەرىنىڭ بالاباقشالارىنداعى 240 ارنايى توپ پەن جالپى ءبىلىم بەرەتىن 1098 ارنايى سىنىپتا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ارنايى توپتار مەن سىنىپتاردىڭ اشىلۋى ەسەبىنەن دامۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالاردى بىلىممەن قامتۋ 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4%-دان 41,4%-عا كوبەيدى. رەسپۋبليكادا دامۋىندا اۋىتقۋى بار بالالارعا دياگنوستيكا جاسايتىن جانە كەڭەس بەرەتىن, مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتەتىن 56 پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيا جۇمىس جاسايدى. تۋعاننان باستاپ 6 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان 129 ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ, 123 پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ كابينەتىندە, 15 وڭالتۋ ورتالىعىندا, 345 لوگوپەد پۋنكتتەرىندە ولارعا كومەك كورسەتىلۋدە. پەداگوگ مارتەبەسىن كوتەرۋ بارىسىندا 2013 جىلدان باستاپ ۆاۋچەرلىك جۇيە ارقىلى پەداگوگتىڭ ءبىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ; بەيىندىك مەكتەپ ءۇشىن پەداگوگ-ماگيسترلەردى دايىنداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ; 2015 جىلى ايلىققا ۇستەمە اقشا قوسۋ, مۇعالىم جالاقىسىن ەلىمىزدەگى ورتاشا دەڭگەيدەگى جالاقى ءمولشەرىنە جەتكىزۋ; “بولاشاق” باعدارلاماسى ارقىلى جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىتتاعى پاندەردى اعىلشىن ءتىلىندە جۇرگىزەتىن مۇعالىمدەردى دايىنداۋ جان-جاقتى قاراستىرىلۋدا. وسى ارادا ناقتىلاي تۇسەتىن ءبىر ماسەلە, پەداگوگ مارتەبەسى ء“بىلىم تۋرالى” زاڭعا ارنايى تاراۋ بولىپ ەنگىزىلگەنى ەدى. وسىنى مۇعالىمدەر قاۋىمى ءار كەز ەسكە ساقتاپ, ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. قازىرگى كەزدە پەداگوگتارعا كوتەرمە اقى تولەۋ, تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, بارلىق مۇعالىمدەردى تەگىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتكىزۋ, ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىنداۋ, اۋىلدىق جەرلەردە تەگىن كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ, جالاقىعا 25 پايىز ۇستەمە اقى تولەۋ ماسەلەلەرى تياناقتى شەشىلۋدە. اتاپ ايتساق, 2005 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى, ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 32 %-عا, 2007 جىلى 30 %-عا, 2009 جىلى 25 %-عا, 2010 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ 25 %-عا ءوستى. كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن العان كەزدە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ مۇعالىمدەرىنە جىلىنا ءبىر رەت ساۋىقتىرۋعا جاردەماقى بەرىلۋدە. باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ اپتالىق جۇكتەمەسى 20 ساعاتتان 18 ساعاتقا ازايتىلعان بولسا ولاردىڭ جالاقىسى 10 پايىزعا ءوستى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن كەلگەن جاس ماماندارعا ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى 18 اقپانداعى №183 قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە 70 ەسەلىك ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە تەڭ سومادا كوتەرمە ءجاردەماقى, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك قولداۋعا – 630 ەسەلىك ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اسپايتىن سومادا بيۋدجەتتىك نەسيە بەرىلۋدە. قاي داۋىردە بولماسىن, جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم ۇيرەتىپ, زامانىنا ساي لايىقتى ءتالىم-تاربيە بەرىپ بالاپانداي باۋلىعان ۇستازدار قاۋىمى جوعارىدا ايتقان مەرەيلى مىندەتتەردى دە ابىرويمەن اتقارادى دەپ سەنەمىز. مۇعالىم بەدەلىن بيىكتەتۋگە, ۇل مەن قىزدىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنە باعىتتالعان مۇنداي جوبالار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ وركەنيەت جولىنا بەت العان قوعامدا ماڭىزى ۇلكەن دەپ بىلەمىز. نۇرعالي ارشابەكوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.* * *
بۇلاق كورسەڭ – كوزىن اش
قوستانايدا ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا دارىندى بالالارعا ارنالعان العاشقى سەمينار ءوتتى
ءاربىر تالانتتى, دارىندى بالا حالقىمىزدىڭ التىن كومبەسى سەكىلدى. ونان قالدى ءاربىر كىشكەنتاي دارىن – ەرتەڭگى جانارتاۋ. ونىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەڭبەگىمەن, جاڭالىعىمەن ەلىمىزدى, ءتىپتى الەمدى تاڭعالدىرماسىنا كىم كەپىل. الايدا, حالقىمىز “بۇلاق كورسەڭ–كوزىن اش” دەگەن قاعيداسىن ۇستانىپ, دارىندى بالالاردى تاربيەلەمەسە, ولاردىڭ ءبىلىمىن ۇشتاماسا, كوسەلمەگەن شوقتاي تالانتتىڭ ءوشىپ قالۋى دا تالاس تۋدىرمايدى. وسى جونىندە بيىلعى وقۋ جىلى قارساڭىندا ۇستازداردىڭ تامىز ءماسليحاتىندا قوستاناي وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعى ساۋلە بورىباەۆا حانىم ءبىر باستاما كوتەرگەن ەدى. – وبلىس مەكتەپتەرىندە وتە قابىلەتتى وقۋشىلار از ەمەس. بىراق ولار وزدەرىنىڭ سورپاسىنا وزدەرى قايناپ جۇرە بەرەدى. قازىر جاڭا تەحنيكا, تەحنولوگيا ۋاقىتى. دارىندى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن ۇشتاۋ ءۇشىن ولاردى جيناپ, سەمينار, ارنايى وقۋلار سياقتى شارالار وتكىزگەنىمىز دۇرىس بولار ەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا وسى جۇمىستىڭ ىڭعايىن كەلتىرۋ كەرەك. جاس دارىننىڭ جۇرەگىندەگى شوقتى ۇرلەۋ ءبىزدىڭ, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى پارىزى بولۋى ءتيىس,–دەگەن ساۋلە بوكەيحانقىزى ۇستازدار الدىندا. مىنە, بىلىكتى باسشى بەكەر ايتپاعان ەكەن, قوستاناي قالاسىنىڭ سىرتىنداعى “جايلاۋ” دەمالىس ۇيىنە وبلىس اۋداندارى مەن قالالارىنداعى مەكتەپتەردىڭ 8-11 سىنىپتارىندا وقيتىن 100 وقۋشى جينالدى. ولاردىڭ بارلىعى دا ماتەماتيكادان اۋداندىق, وبلىستىق, ءتىپتى الدى رەسپۋبليكالىق وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولىپ جۇرگەن ورەندەر. ال ماتەماتيك وقۋشىلاردىڭ الدىندا مەكتەپ مۇعالىمدەرى ەمەس, الماتىنىڭ, رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىنىڭ جانە قوستانايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماتەماتيكا كافەدرالارىنىڭ جەتەكشى وقىتۋشىلارى ءتورت كۇن بويى ءدارىس وقىدى. وقۋشىلار كۇندىز ءپان بويىنشا جۇمىس ىستەدى دە, كەشكە ولار ءۇشىن ساۋىق كەشتەرى ۇيىمداستىرىلدى. ونداعى ويىنداردىڭ ءوزى تازا ماتەماتيكا باعىتىندا قۇرىلدى. – سەمينار قوستانايلىق بالالاردىڭ ماتەماتيكادان قابىلەتى وتە جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. ولاردىڭ اراسىندا مەكتەپ باعدارلاماسىن عانا ەمەس, ودان دا كۇردەلى تاپسىرمالاردى ورىنداعاندارى بولدى. مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ بولاشاق ماتەماتيكتەرگە بەرەرى كوپ,–دەيدى ماتەماتيكادان حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ جۇلدەگەرى, حالىقارالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىنىڭ ەلىمىزدەگى باس كوورديناتورى دامەر ەلەۋسىزوۆ. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.* **
جەتىلدىرىلۋ ۇستىندە
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2010 جىلعى 11 تامىزدا “ەگەمەندى قازاقستان” گازەتىندە جاريالاعان “ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست ناتيجەسى قاشان تالاپكەر ءبىلىمىنىڭ كورسەتكىشى بولادى؟” اتتى ماقالاعا قاتىستى مىنا جايدى حابارلايدى. الەمدىك تاجىريبەدە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن تارازىلاۋداعى وزىق تەحنولوگيا بولىپ سانالاتىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيەسى ەلىمىزدە 2004 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جىل سايىن اتالعان جۇيە جەتىلدىرىلىپ, تەحنيكالىق, مازمۇندىق جاعىنان تولىعىپ وتىرادى. تەستىلەۋ جۇيەسىن ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە ەندىرۋ جانە قولدانۋ اياسىندا ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تەست تاپسىرمالارىن ازىرلەۋشىلەر مەن ساراپتاماشىلارعا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تەستولوگ عالىمى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆاديم اۆانەسوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وقىتۋ سەمينارلارى وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل سەمينارلاردا ازىرلەمەشىلەر مەن ساراپتاماشىلار ءبىر نەمەسە ءبىرنەشە دۇرىس جاۋابى بار, باروككو ستيلىندەگى, لوگيكالىق, گەتەوروگەندىك, سيتۋاتسيالىق, تىركەستى, فاسەتتىك, سايكەستىكتى انىقتاۋعا ارنالعان تەست تاپسىرمالارىمەن قاتار, كوپ ساتىلى جانە لوگيكالىق تەست تاپسىرمالارىنىڭ قۇرىلىمى, ەرەكشەلىگى تۋرالى بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە. سونىمەن قاتار, شەت ەلدەردەگى ءبىلىم دەڭگەيىن سارالاۋدىڭ جاڭا فورماتتاعى تەست تاپسىرمالارىن تالداۋ, قولدانىسقا ەنگىزۋ بارىسىندا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋ جانە الەمدىك دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ ۇبت-نىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرۋ, باقىلاۋ-ولشەۋىش قۇجاتتارىن ازىرلەۋ جانە كاسىپتىك تەست ازىرلەمەشىلەرىن دايارلاۋ ماقساتىندا اقش-تىق تەستولوگ مارك زەلماننىڭ وقىتۋ سەمينارلارى وتۋدە. 2008-2009 جىلدارداعى وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ سوڭىنا ءبىر نەمەسە بىرنەشە دۇرىس جاۋاپتارى بار تەست تاپسىرمالارى, ال بيىلعى, ياعني 2010 جىلعا ارنالعان وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردا لوگيكالىق تەست تاپسىرمالارى ۇلگى رەتىندە ەنگىزىلگەن بولاتىن. ءبىر نەمەسە بىرنەشە دۇرىس جاۋاپتارى بار تەست تاپسىرمالارى جانە لوگيكالىق تەست تاپسىرمالارى قۇراستىرىلىپ زەردەلەۋ وتكىزىلىپ, وقۋشىلار مەن اتا-انالاردىڭ كوزقاراستارىنا ساراپتاما ءجۇرگىزىلۋدە. تەست تاپسىرمالارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ۇبت-دا قولدانۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. * * * وقۋلىق وڭالادى ميلليونداعان ۇل مەن قىزعا ءبىلىم ۇيرەتەتىن ءتول وقۋلىقتارىمىز تۋرالى ءار الۋان اڭگىمەلەر از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. القالى جيىندار دا وتەدى. تاراۋ-تاراۋ اڭگىمەلەر دە ايتىلادى. بىراق جەتىستىگى مەن كەمشىلىگى ايتۋداي ايتىلعانىمەن, ساپاسى جاقساردى دەگەن ءتۇيىندى ءسوزدى ءالى ەستىگەمىز جوق. جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ توراعالىعىمەن رەسپۋبليكالىق كەڭەس وتكىزىلدى. وعان ەلۋدەن استام باسپا باسشىلارى, وقۋلىق جانە وقۋ ادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ 540 اۆتورى, وقۋلىقتارعا ساراپتاما جاساعان ماماندار, پەداگوگتار قاتىستى. كەڭەستە بار مەن جوق اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەننىڭ مازمۇنى مەن تاقىرىبىنا باسا نازار اۋدارىلدى. باعالاۋدىڭ ءداستۇرلى كريتەريلەرى ساراپتاۋعا سالىنىپ, نارىقتىق ناقتى جاعدايعا بەيىمدەۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. باسپاگەرلەر وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنى مەن پوليگرافيالىق بەزەندىرۋلەرى جونىندە وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. سول سەكىلدى زامان تالابىنا ساي ەلەكتروندىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. اسىرەسە, دايىندالعان وقۋلىقتاردى ساراپتامادان وتكىزۋ جونىندەگى ءار الۋان پىكىرلەر كىمدى دە بولسا ويعا قالدىرارى انىق. شىندىعىنا كەلسەك, وقۋلىق ۇجىمدىق ەڭبەك. اۆتورلار جازادى نە قۇراستىرادى, ونى ارنايى اقشا ءبولىپ, ساراپتاۋدان وتكىزەتىن ماماندار. بۇل ەكى باسپالداقتان سۇرىنبەي وتكەندەر باسپانىڭ “تابالدىرىعىن” اتتايدى. ول ارادا رەداكتورلار وقىپ, كەمشىلىگىن اۆتورلارمەن كەڭەسە وتىرىپ تۇزەپ, وندىرىسكە جىبەرەدى. ءبىر تاڭقالارلىعى, وسى سۇزگىدەن كەيىن دە باسقاسىن ايتپاعاندا, ستيليستيكالىق جانە ورفوگرافيالىق قاتەلەردىڭ كەزدەسەتىنى وكىندىرمەي قويمايدى. مۇنداي قاتەلەرگە كىم جاۋاپ بەرۋى كەرەك؟ وسىعان قاراي وتىرىپ, وقۋلىق ساپاسىنا نۇقسان كەلتىرگەن ادامدار ايتىلۋى كەرەك سەكىلدى. جانە ءبىر ايتارىمىز, وقۋلىقتى جازۋ كەزىندە عالىم – ادىسكەر – ءبىلىم-بىلىگى مىقتى مۇعالىم كەڭەسە وتىرىپ ورىنداسا, ءتيىمدى بولار ما ەدى. جالپى, وقۋلىق جازۋدىڭ قيىن ەكەنىن مىقتى ماماندار ءار كەز ايتىپ جۇرەدى. ال ۇرپاق تاعدىرىنان بۇرىن ءوزىنىڭ ابىرويىن كوتەرۋ ماقساتىندا تالپىناتىندار, كىتاپ سىرتىندا اتى-ءجونىنىڭ تۇرعانىن مارتەبە سانايتىندار دا كەزدەسىپ جاتادى. وقۋلىقتاعى كەمشىلىك وسىنداي جاعدايدا ورىن الاتىن ءتارىزدى. تاعى ءبىر ايتارىمىز ءاربىر وقۋلىقتىڭ سالماعى عىلىمدا دايەكتەلگەن وقۋشى جاسىنا لايىقتى بولۋى دەسەك, كەيبىر وقۋ كەشەندەرىنىڭ تالاپقا ساي كەلمەيتىن اۋىرلىعى ءبۇلدىرشىندەرىمىزدىڭ يىعىن “جانشىپ”, تىرسەگىن دىرىلدەتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. قالاي دەسەك تە تاۋەلسىز ەلدىڭ بولاشاعى, الدىڭعى تولقىننىڭ ەرتەڭگى ءىزباسارى سانالاتىن جاس ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىنا لايىقتى وقۋلىق ازىرلەۋ ماسەلەسىن ءبىر ىزگە سالاتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. بۇل ءۇشىن الدىمەن اۋىل-قالا بالالارىنىڭ تالاپ دەڭگەيى قالاي, قانداي باعىت-باعدار ولاردىڭ كوڭىلىنە قونىمدى, ساناسىنا ءسىڭىمدى دەگەندى سارالاي كەلىپ, بۇرىنعى بار ءتاجىريبەنىڭ جاقسى جاقتارىنا, ىلىككە ىلىنەتىندەرىنە ءىلتيپات تانىتىپ, الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ ۇلگىسىمەن ۇشتاستىرىپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ بارىپ وقۋلىق جازساق, ونداي وقۋلىق الدىمەن وقۋشىعا ودان كەيىن ۇستازعا, اتا-اناعا ءتيىمدى بولاتىنىنا يمانىمىز كامىل. جوعارىداعى القالى جيىنعا كوپتەن بەرى وقۋلىق شىعارىپ كەلە جاتقان ماسكەۋ باسپالارىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىسىپ, اتاپ ايتقاندا: “پروسۆەششەنيە”, “دروفا”, “منەموزينا” رەداكتورلارى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. قورىتىندىسىندا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ب.جۇماعۇلوۆ ۇلتتىق وقۋلىققا ەرەكشە ءمان بەرۋدى قوزعاعانداردىڭ پىكىرىن مۇقيات تىڭداپ, وعان وڭ تۇجىرىمىن ءبىلدىرىپ, بالاما وقۋلىقتار جاساۋدى جەتىلدىرۋ, ول ءۇشىن باسەكەلى ورتا قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. التى مىڭنان استام وقۋلىقتار مەن وقۋ-ءادىستەمەلىك كەشەندەردىڭ ىشىندە جاقسى باعا العاندارى از ەمەس. ولار وقۋشىلاردىڭ وسكەلەڭ وي-ءورىسىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان جانە جاقسى بەزەندىرىلگەن. وسى ۇلگىنى تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتاندىق وقۋلىقتاردى جاساۋشىلار مەن ونىڭ اۆتورلارى باسپاگەرلەرمەن شىعارماشىلىق تۇرعىدا جۇمىس ىستەۋى كەرەك, دەدى. ول بۇدان كەيىن جاھاندانۋ ءداۋىرى الدىمىزعا جاڭا تالاپتار قويىپ وتىرعانىن, وقۋلىقتاردى باسىپ شىعاراتىن بازانى جەتىلدىرۋ, ساپاسى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلمەيتىن دۇنيەلەردىڭ مازمۇنىن جاريالى تۇردە جۇرتشىلىققا جەتكىزۋ ءۇشىن ونى مينيسترلىكتىڭ ۆەب-سايتىنا ورنالاستىرۋ كەرەكتىگىن دە العا تارتتى. وقۋلىق اۆتورلارى مەن ساراپشىلاردىڭ, باسپاگەرلەر مەن پوليگرافيستەردىڭ ەلدىك ىستە بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋى وڭ ناتيجە بەرەتىنىن, الداعى ۋاقىتتا بۇل ۇرپاق تاعدىرىن ايقىندايتىن قۇندىلىققا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنىن, وسى يگىلىكتى شارانى جۇزەگە اسىرعان ازاماتتارعا ماتەريالدىق جاعىنان ىنتالاندىرۋ بولاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. سۇلەيمەن مامەت.* * *
باستاۋىش – ءبىلىم بيىگىنىڭ باسپالداعى
تەمىرتاۋ قالاسىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. بۇرىن مۇلدەم جوق بولاتىن. مەتاللۋرگتەر شاھارىندا ءوزىم ساباق بەرەتىن №8 مەكتەپ جاڭادان اشىلعان مەملەكەتتىك تىلدەگى ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى. ول قازىر تەمىرتاۋلىقتارعا جاقسى تانىمال. وسى زامانعى وقۋ قۇرال-جابدىقتارىمەن تولىق جاساقتالعان. بىلىكتى مۇعالىمدەر ساپالى ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەنى ساناعا ءسىڭىرۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى ارقىلى اتا-انالار مەن وقۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋدە. وسىنداعى باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەرىپ كەلە جاتقانىما ءبىراز جىل بولىپ قالدى. كەيىنگى كەزدەگى جاعىمدى ءبىر قۇبىلىس – وزگە ۇلت جەتكىنشەكتەرىنىڭ دە قازاق بالالارىمەن بىرگە وقۋعا ىنتا-ىقىلاسىنىڭ وسە ءتۇسۋى. سونىڭ جارقىن ايعاعى مەنىڭ سىنىبىمدا انيا حولكينا ەسىمدى ورىس قىزى ۇزدىك وقىپ ءجۇر. بۇدان ءۇش جىل بۇرىن ونى اجەسى ناتاليا ەفيموۆا جەتەكتەپ اكەلگەن بولاتىن. تالابى تاۋداي شاكىرتىم انا ءتىلىمىزدى تەز ۇيرەندى. بۇگىن دە كەيبىر قۇربى-قۇرداستارىنان دا ارتىق مۇدىرمەي سويلەيدى. مۇنى ايتىپ وتىرۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى, مەملەكەتتىك تىلدە وقۋعا بارلىق ۇلت ۇلاندارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بار. سوعان نيەت تانىتۋشىلاردى قولداپ, قامقورلىقتى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەت. بۇل باعىتتاعى ۇگىت-تۇسىنىك جۇمىستارىن جان-جاقتى جۇرگىزۋدىڭ دە ىقپالى ۇلكەن بولارى داۋسىز. باستاۋىش ءبىلىم – ءبىلىم بيىگىنە باسپالداق. مەن سول جاۋاپكەرشىلىككە كىر كەلتىرمەۋدى ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان ەمەسپىن. ج. ماناپوۆا, باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. تەمىرتاۋ قالاسى.* * *
بالاباقشاسى جوق, ءجۇز بالاسى بار اۋىل
“جول كارتاسى” باعدارلاماسىنان ۇمىتتەرى بار
بۇل اۋىل قاراتەرەك دەپ اتالادى. مىڭنان اسا حالىق تۇراتىن اۋىلعا وردجونيكيدزە جانە تىكتوعاي اتتى بولىمشەلەر قارايدى. وسى ءۇش اۋىلداعى قازاق اراسىندا 16 ورىس, 4 ۋكراين, 5 بەلارۋس, 7 تاتار, ءبىر شەشەن قالىپتى. داستارقان مول. مال-جان, بالا-شاعا امان. جولدارى جوندەلىپ, تازا اۋىز سۋعا دا قولدارى جەتىپتى. مەكتەپكە ساندۋعاش, ارايلىم دەگەن جاس مۇعالىمدەر كەلىپتى. ولاردى قولداپ ءۇي-قاراجات بەرىلىپتى. دارىگەر الماگۇل بازاروۆا باسقاراتىن ەمحانا جۇمىسى تالاپقا ساي. تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىرعانى – وتكەننەن قالعان قۇرىلىستار: اۋرۋحانا, بالاباقشا, تۇرعىن ۇيلەردىڭ بوس تۇرعانى. بۇل “جول كارتاسى” باعدارلاماسى ءۇشىن جاڭا عيمارات سالىپ اۋرەگە تۇسپەي-اق, ناعىز ىزدەگەنگە سۇراعان. بالاباقشا اشىلسا, اۋىلدىڭ 100 بالاسى قۋانىشقا بولەنىپ, ءارى بىرقاتار ادامعا جۇمىس ورىندارى تابىلار ەدى. ايتپاقشى, جەكەشەلەندىرۋ جىلدارى بالاباقشا ءۇيىن ساتىپ العان شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ورازباي قۇرمانوۆ جيىرما جىل ۋاقىت وتكەندە تۇرعىندارعا تەگىن قايتارىپ بەرىپتى. اۋىلداستارى ريزالىقتارىن ءبىلدىرىپ, ەشتەن كەش جاقسى دەپ وتىر. ءبارى جابىلىپ بالەنباي جىل بوس تۇرعان ءۇيدىڭ توبەسىن كۇل-قوقىستان تازالاپتى. ەندىگى كومەك – “جول كارتاسىنان” بولسا, قاراۋسىز قالعان ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتىن جوندەپ, بالاباقشانى قالپىنا قايتا كەلتىرگەنگە ءبىراز قاراجات كوزى كەرەك دەيدى. بالاباقشانىڭ كەزىندە “قارلىعاش” دەگەن اتاۋى بولىپتى. وسى اۋىلعا بارعانىمىزدا اتا-انالار ريزاگۇل سپانوۆا, ايمان ارىن, تۇرسىن مارجان, دينا بوجاقان, قيزات شايماردانوۆ, انار بالماعانبەتقىزى جانە باسقالارى “قارلىعاش” ۇياسىنا قايتا ورالسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن بيلىك ورىندارىنا جەتكىزۋىمىزدى ءوتىندى. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى, ماي اۋدانى.* * *
تالانتتار تاعىلىمى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دارىندى جاستارىنا جول اشۋ ماقساتىندا ارنايى جارلىق شىعارىپ, 1998 جىلى “دارىن” ورتالىعىن قۇرعان ەدى. سودان بەرى, 12 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ تالانتتى جاستارى تورتكۇل دۇنيەدە ۇزدىكسىز ءوتىپ كەلە جاتقان ءبىلىم سايىسىندا 170-كە جۋىق التىن, 193-تەن اسا كۇمىس, 220-داي قولا مەدالعا يە بولدى. سونىمەن قاتار, ورتالىق ءوز وتانىمىزدا دا جۇزدەن جۇيرىكتەر اراسىندا حالىقارالىق جارىستار وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردى. سونىڭ ەڭ باستىسى ەلوردادا ماتەماتيكادان وتكەن 51-ءشى حالىقارالىق وليمپيادا دەر ەدىك. ءجۇزگە تاياۋ مەملەكەتتىڭ ىشىنەن توپ جارىپ 5-ءشى ورىنعا كوتەرىلۋىمىز, 3 التىن, 2 كۇمىس مەدالدى يەلەنۋىمىز جاستارىمىزدىڭ ەرەكشە دارىنى مەن قارىمىن كورسەتتى. مۇنداي جانارىڭا قۋانىش ۇيالاتاتىن, وتانىڭنىڭ ابىرويىن اسىراتىن يگىلىكتى ىستەر الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەدى. ءتىلداش بيتۋوۆا, رەسپۋبليكالىق “دارىن” عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
