كارى كاسپيدىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى

بۇگىن استانادا V ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستايدى اسپانمەن استاسقان تاۋلاردان دا, ۇش­قان قۇستىڭ قاناتى تالار جازيرالى دالا­دان دا, قويناۋى تولى قازىنادان دا تار­شى­لىق كورمەگەن قازاق دالاسىنىڭ تابيعي سۋ كوزدەرىنە دەگەن جۇتاڭدىعى بارعان سايىن وتكىر سەزىلە  باستاعانداي. وسى وراي­دا قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جال­عىز تەڭىز – كارى كاسپيدىڭ ماڭىزدى­لىعىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ارالدان ايرىلدىق. ەندى كاسپي تەڭىزىنىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىن, قازىرگى قالپىن ساقتاپ قالۋدىڭ تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تاريحي دا, ومىرلىك تە كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە كارى تەڭىزدىڭ قوي­ناۋى تۇنعان قارا التىننىڭ قۇت قورى ەگە­مەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن بارىس بەينەلى بولاشاعى ءۇشىن بالاماسىز قوز­عاۋشى كۇش ەكەندىگى دە اقيقات. مۇناي – بايلىق, مۇناي – ساياسات. ەندەشە, ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان كاسپي تەڭىزىنىڭ ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە گەوساياسي جانە گەوسترا­تە­گيالىق ارتىقشىلىقتارىن دا جوققا شىعارا المايمىز. قازاقستان شەكاراسى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ 2320 شاقى­رىمىن الىپ جاتىر. سوندىقتان كاسپي تەڭىزىنىڭ تاعدىرى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنىڭ اجىرا­عىسىز قۇرامداس بولىگى. نەگىزىنەن كاسپي تەڭىزى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەلدەي قۇرلىقپەن شەكتەسەتىن جەر بە­تىن­دەگى ەڭ ۇلكەن كول بولىپ تابىلادى. ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنىڭ قيلى­سىندا قونىس تەپكەن بۇل سۋ قويماسى وتە ۇلكەن كولەمىنە قاراي تەڭىز دەپ اتالادى. عا­لىمداردىڭ پىكىرىنشە, وسىدان 10 ميلليون جىلداي بۇرىن سارمات تەڭىزىنىڭ الەمدىك مۇحيتتارمەن بايلانىسى ءۇزىلىپ, ەكى بولىككە – كاسپي تەڭىزى جانە قارا تەڭىز بولىپ بولىنگەن. قازىرگى تاڭدا كاسپي تەڭىزىنىڭ جالپى كولەمى شامامەن 371 000 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. بۇل جاپونيا سياقتى مەملەكەتتىڭ جالپى اۋماعىمەن پارا-پار. ول وڭتۇستىكتەن سول­تۇستىككە 2200 شاقىرىمعا دەيىن, باتىستان شىعىسقا 370 شاقىرىمعا دەيىن سو­زىلادى. تەڭىزدىڭ ەڭ ۇلكەن تەرەڭدىگى 1025 مەترگە جەتەدى. كاسپي شارتتى تۇردە ءۇش بولىككە – سولتۇستىك كاسپي, ورتا كاسپي جانە وڭتۇستىك كاسپي بولىپ بولىنەدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى بۇگىندە تاۋەلسىز 5 مەملەكەتتىڭ شەكارالارىمەن شەك­تەسىپ جاتىر. جوعارىدا ايتىپ وتكە­نىمىزدەي, تەڭىزدىڭ سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس جاعالاۋلارىندا قازاقستان شەكاراسى 2320 شاقىرىمدى, وڭتۇستىك-شىعىس جا­عا­لاۋىندا تۇركىمەن­ستان شەكاراسى 1200 ش­ا­قى­رىمدى, وڭتۇستىك-با­تىس جاعالاۋىندا ءازىربايجان شەكاراسى 955 شاقىرىمدى, وڭ­تۇستىك جا­عالاۋىندا يران شەكاراسى 724 شاقى­رىمدى, باتىس جانە سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا رەسەي شەكاراسى 695 شاقى­رىمدى الىپ جاتىر. مىنە, وسى دەرەكتەر­دەن انىق كورىنىپ تۇرعانىنداي, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن ارتىق اۋماعى قازاق­ستان يەلىگىندە. وسى­نىڭ ءوزى-اق قارت تەڭىزدىڭ قازىناسى مەن تاعدىرىنىڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن قانشالىقتى كوكەيكەستى ەكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. ماماندار مەن عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, كاسپي تەڭىزى باسسەينى قويناۋىندا پارسى شىعاناعى مەن ءسىبىر وڭىرىنەن كەيىنگى الەمدە ءۇشىنشى ورىن الاتىن مول مۇناي قورى شوعىرلانعان. ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولماعان دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق مۇنداعى مۇناي قورى سولتۇستىك تەڭىزدەگى مۇناي قورىنان كوپ ەكەندىگىن كورسەتەدى. قازىر كاسپيدەگى مۇناي قورى 25 ملرد. باررەل دەپ ەسەپتەلەدى. ال لون­دون­داعى زەرتتەۋ ورتالىعى كاسپي تەڭى­زىنىڭ تۇبىندە 68 ملرد. باررەل مۇناي بار دەپ ەسەپتەيدى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى تەك شىعىس قاشاعان كەن ورنىنىڭ وزىندە عانا 7 ملرد. تونناعا جۋىق قارا التىن قورى بار ەكەندىگىن انىقتادى. ال الەمدەگى زەرتتەلگەن بارلىق مۇناي قورىنىڭ 150 ملرد. توننا ەكەندىگىن ەسكەرسەك, قارت كاسپيدىڭ قويناۋىنا بۇككەن قازىنانىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا كاسپي تەڭى­زىنىڭ ونى قورشاعان مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكو­نوميكالىق جانە ستراتەگيالىق ما­ڭى­زى اسا زور. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 5 مەم­لە­كەتتىڭ تەڭىزدى بولىسكەندەگى ۇلەسى تولىق انىقتالىپ بولماعاندىعىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل ماسەلەنىڭ ساياساتتاعى الار ورنىنىڭ دا كۇردەلى ەكەندىگىن تۇسىنەمىز. كاسپي مارتەبەسى حاقىندا ءيا, كاسپي – مۇناي, مۇناي – ساياسات. سوندىقتان دا جاعالاۋداعى 5 مەملەكەتتىڭ تەڭىزدىڭ جاڭا مارتەبەسىن بەلگىلەۋ بارىسىندا جەكە مۇددەلەرىن مول قامتىپ, ۇلەستەن قاعىلىپ قالماۋلارىن قاتتى ويلانىپ, كەلىسسوزدەردى تىم ۇزاققا سوزىپ كەلە جاتقاندارىن دا تۇسىنۋگە بولادى. ءتىپتى تەڭىزدەن زاڭدى ۇلەستەرى بار بۇل مەملەكەتتەردى بىلاي قويعاندا, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ دا “كاسپي مۇنايى” اتتى مايلى شەلپەكتەن ءدام تاتۋعا ابدەن دامەلى ەكەندىگىنە ەمەۋرىن تانىتقاندا, كاسپي مارتەبەسىن بەلگىلەۋدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. كەڭەستەر وداعى ىدىراعانعا دەيىن كاس­پيدىڭ مارتەبەسى 1921 جانە 1940 جىل­دارى كەڭەستەر وداعى مەن يران مەم­لە­كەتتەرى اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا جۇيەلەنىپ كەلدى. بۇل كەلىسىم بوي­ىنشا, كاسپي ەكى مەملەكەت اراسىن­داعى ورتاق ىشكى سۋ كوزى رەتىندە بەلگىلەنىپ, ناقتى مەملەكەتتىك شەكارالىق سىزىقتار ارقىلى ءبولىندى. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر تاۋەلسىزدىك ال­عاننان كەيىن بۇل كەلىسىم ءوز كۇشىن جويدى. ەندى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ارا­سىندا جاڭا كەلىسىمدەر قاجەت بولدى. وسى ورايدا ءاربىر مەملەكەت ۇستانعان كوز­قا­راس­تاردى سارالايتىن بولساق, كاسپي تەڭىزىن بولۋدە نەگىزگى باسىمدىققا يە بولعان ءۇش نۇسقانى كورۋگە بولادى. ولار “جابىق سۋ كوزى”, “شەكارالىق كول”, جانە “اشىق تەڭىز” دەگەن اتاۋلارعا يە بولىپ, مەم­لەكەتتەر اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن قاي­شى­لىق پىكىرتالاستار تۋعىزىپ كەلەدى. ەندى بۇل نۇسقالاردىڭ نەنى كوزدەيتىنىن جەكە-جەكە تالداپ كورەلىك. سونىمەن ءبىرىن­شى, “جابىق سۋ كوزى” نۇسقاسى. ول بوي­ىنشا ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن تەڭىزدە 20 ميل مولشەرىندەگى تەرريتوريالىق سۋ ايماعى انىقتالادى, سول بويىنشا اۋە كەڭىستىگى, سۋ قويناۋى جانە ونداعى قازبا باي­لىقتار سول مەملەكەتتىڭ مەنشىگى بو­لىپ ەسەپتەلەدى. (بۇل كاسپي تەڭىزى اكۆا­تورياسىندا 5 پايىزدىق قانا ۇلەسى بار يران ءۇشىن وتە پايدالى). ەكىنشى “شە­كا­رالىق كول”. ول بويىنشا ءاربىر مەملەكەت­تىڭ تەڭىز جاعالاۋىنداعا قۇرلىق شەكا­راسىنا سايكەس سۋى بەلدەۋ سىزىقتارمەن ۇلتتىق بولىكتەرگە (سەكتورلارعا) بولىنەدى. (بۇل نەگىزگى كەن ورىندارى وزدەرىنە تيەسىلى تەڭىز جاعالاۋلارىندا ورنالاسقان قازاق­ستان مەن ءازىربايجان ءۇشىن ءتيىمدى). ءۇشىنشى “اشىق تەڭىز” جوباسى, ياعني تەڭىز جاعالاۋىنان ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن 12 ميل مولشەرىندەگى تەرريتوريالىق سۋ ايماعى بولىنەدى, ال تەڭىزدىڭ ودان قالعان اۋماعى جاعالاۋداعى ۇلەسكە سايكەس ەكونوميكالىق بەلدەۋلەرگە ءبولۋ ءتارتىبىن كوزدەگەن. (بۇل تەڭىزدىڭ وزىنە تيەسىلى جاعالاۋلارى پايدالى كەن ورىندارىنا كەدەي رەسەي ءۇشىن قولايلى). سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ با­سىندا وداق ىدىراعاننان كەيىن كەڭەستەر وداعىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىن دەپ مالىمدەگەن رەسەيمەن كاسپي ايماعىندا رەسمي تۇردە شەكاراسى بەلگىلەنىپ كور­مەگەن تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن تەڭىز قوي­ناۋىنداعى قازىنانى يگەرۋ قانشالىقتى قيىنعا سوققانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە تۇيسىك كەرەك. ءتىپتى, رەسمي تۇردە تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن دە قازاقستان جەتى جىل بويى كاسپي مۇنايىن ەركىن يگەرۋگە قول جەتكىزە المادى. ويتكەنى, رەسەي فەدە­را­تسياسى كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسى بويىن­شا, “كول” جانە “كوندومينۋم” دەگەن كوزقاراسىنان تايماي كەلدى. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ ماسكەۋ تەڭىزدىڭ جاڭا حالىق­ارالىق مارتەبەسىن بەلگىلەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر باستالعان العاشقى كۇننەن كاسپي تەڭىز ەمەس, مەملەكەتتەر ىشىندەگى كول دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتتى. ياعني, تەڭىزدىڭ ءتۇبىن ءبولۋ جونىندەگى حالىقارالىق تەڭىز قۇقىعى تۋرالى ماسەلە بۇل جەرگە جاتپايدى. ەكىنشىدەن, كاسپيدى تەڭىز دەپ تانىعان كۇننىڭ وزىندە, ونىڭ مارتەبەسى 1921 جىلى يران مەن رەسەي اراسىندا قول قويىلعان كەلىسىم-شارت بويىنشا, شارتقا قول قويعان ەكى مەملەكەت اراسىندا تەڭىزدىڭ بارلىق بايلىعىنا يەلىك بەرەتىن كوندومينۋم قۇرۋعا قۇقىق بەرىلەدى. بۇل تەك وسى ەكى مەملەكەتكە عانا تەڭىز جاعا­لاۋىن­داعى باسقا مەملەكەتتەرگە كونتسەس­سيا تاعايىنداۋعا قۇقىق بەرىلەدى دەگەن ءسوز. باسقاشا ايتقاندا, شەكاراسى تەڭىز جاعالاۋىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامىن الىپ جاتقان قازاقستان رەسەيدىڭ رۇق­سا­تىنسىز تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءوز جەرىنىڭ بايلىعىن يگەرە المايتىن ەدى. بۇل رەتتە, بۇگىندە الەم مويىنداعان رەفورماتور, حالقىمىزدىڭ شىنايى پات­ريوتى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن بالاماسىز ديپلوماتياسىن ەرەكشە اتاپ كورسەتۋ كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىناۋ ءبىر ساياسي شەبەرلىگى مەن دانالىق ديپلوماتياسىن اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى جانە قوعام قايراتكەرى دجونا­تان ايتكەن ءوزىنىڭ “نۋرسۋلتان نازارباەۆ ي سوزيدانيە كازاحستانا” دەگەن كىتابىندا شىنايى دالدىكپەن, بارىنشا اشىق سۋ­رەتتەيدى. اۆتور ەكى مەملەكەت باسشىسى­نىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى كەن ورىندارىنا قاتىستى ۇزاق كەلىسسوزدەرىن ايتا كەلىپ, رەسسەيلىك مۇناي لوببيستەرىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى تەڭىز كەن ورنىن رەسەيگە قايتارىپ الۋ جونىندە بوريس ەلتسينگە ەرەكشە قىسىم كورسەتكەنىن باياندايدى. اقىرى ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارا­سىن­داعى ءوزارا تەرەڭ تۇسىنىستىك پەن بەرىك دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ بۇل كۇردەلى دە قيىن ماسەلەنىڭ داستارقان باسىندا وتە ءتيىمدى شەشىلۋىنە سەبەپ بولعانىن ءدا­لەلدەيدى. جازۋشى وسى ورايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزىق ءبىر ەستەلىگىن كەل­تىرەدى. “نا ودنوي يز ۆسترەچ ۆ موسكۆە ەلتسين سكازال منە: “وتداي تەنگيز روسسي”. يا پوسماترەل نا نەگو ي, پونياۆ, چتو ون نە شۋتيت, وتۆەتيل: “حوروشو, ەسلي روسسيا وتداست نام ورەنبۋرگسكۋيۋ وبلاست. ۆسە-تاكي ورەنبۋرگ كوگدا-تو بىل ستوليتسەي كازاحستانا”. ون سپروسيل: “ۋ ۆاس تەرري­توريالنىە پرەتەنزي ك روسسي؟” “كونەچنو, نەت”, – وتۆەتيل يا. ون راس­سمەيالسيا, يا توجە”. كەڭەستەر وداعى تا­را­عان­نان كەيىنگى ۇزاق التى جىل بويى رە­سەيلىك كوميسسيا مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ ۇستەم­دىكتەرىن كورسەتىپ, كاسپي تەڭىز ەمەس “كول” جانە “كوندومينۋم” دەگەن كوز­قاراستارىنان تايماي كەلدى. تەك بۇل ءما­سەلەگە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىكەلەي ارالاسقاننان كەيىن عانا قازاق ەلىنىڭ مۇددەسى وڭ شەشىمىن تاپتى. ءيا, عاسىرلار بويى تەڭىزدەگى ەنشىسى ءبولىنىپ كورمەگەن ەكى مەملەكەت ارا­سىن­داعى كوكەيكەستى ءتۇيىن, يمپەريالىق استام­شىلىعىنان ايرىلا قويماعان رەسەي فە­دە­راتسياسى مەن جاس تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كاسپي ءمار­تە­بەسى ەكى پرەزيدەنت, ەكى تاريحي تۇلعانىڭ زور تۇسىنىستىگى مەن شىنايى سىيلاستىعى­نىڭ ناتيجەسىندە قاراپايىم داستارقان باسىن­داعى ءوزارا پىكىر الىسۋ بارى­سىن­دا شەشىلدى. 1998 جىلى 6 شىلدەدە قول قوي­ىلعان بۇل شەشىم سۇلگى قاعازعا (سال­فەتكا) نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن سىزىلعان جوبا بويىنشا بەكىتىلدى سول تاريحي “سۇلگى قاعاز” استاناداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ, بولاشاق ۇرپاققا ەل ەگەمەن­دىگىنە قانداي قيىندىقپەن قول جەتكەنىن دالەلدەيتىن تاريحي جادىگەر بولىپ تۇر. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار بۇل تاريحي شەشىمنىڭ نەگىزگى ءمانى قانداي؟ بۇل شەشىم بويىنشا, تە­ڭىزدىڭ ءتۇبى ەكى مەملەكەتتىڭ جاعالاۋداعى ءتيىستى ۇلەستەرىنە سايكەس بەلدەۋ سىزىقپەن ەكىگە ءبولىنىپ, ال داۋ تۋعىزاتىن كەن ورىن­دارى “ەلۋ دە ەلۋ” پرينتسيپىمەن يگەرىلەتىن بولدى. ەكىجاقتى بۇل كەلىسىم ءبىرىنشى­دەن, ءوز يەلىگىندەگى تەڭىز قويناۋىنداعى قازبا بايلىعىن اركىم تاۋەلسىز يگەرۋگە, ەكىن­شىدەن, سۋ ايماعىن بىرگە پايدالانىپ, ءتيىس­تى مولشەردە بالىق اۋلاپ, قورشاعان ور­تانى بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, جا­عا­لاۋدا قونىستانعان 5 مەملەكەت اراسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى جونىندەگى كونۆەنتسياعا ءالى كۇنگە دەيىن قول قويىلعان جوق. ءبىر قاراعاندا, رە­سەي­مەن ءتيىمدى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان قازاقستان ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرمەن كاسپي تەڭىزىن ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم­دەردىڭ كەرەگى دە جوق. سەبەبى, تەڭىز اۋما­عىنداعى قازاقستاندىق سەكتور رەسەي مەن تۇركىمەنستاننان باسقا ەشبىر مەملە­كەتپەن شەكارالاسپايدى. رەسەيمەن كەلىسىم جاسالدى, تۇركىمەنستاننىڭ بىزگە قوياتىن ەشقانداي تالابى جوق. ەندى تەڭىزدىڭ وڭ­تۇستىك ايماعىن بولىسە الماي جاتقان ءۇش مەملەكەت ءوزارا باس قاتىرا بەرسىن دەگەن­دەي, اۋىلدى الىس سالىپ وتىرا بەرۋگە بو­لار ەدى. بىراق, ماسەلە وتە تەرەڭدە جاتىر. بۇل جەردە قارت تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق تاعدىرى تارازى باسىنا تارتىلىپ تۇر. تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت ارا­سىن­دا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى ورتاق كونۆەنتسيا قابىلدان­باي­ىنشا, بۇل كوكەيكەستى پروبلەما شەشىل­مەك ەمەس. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق وركەندەۋى ءۇشىن دە, كەلەر ۇر­پاق­تىڭ بولاشاعى ءۇشىن دە ولشەۋسىز ومىرلىك ءمانى بار قارت تەڭىزدىڭ تاعدىرى قاسيەتتى تۋعان جەرىن, بابالار اماناتىنداي اتامەكەنىن قاسىق قانىنداي قاستەرلەيتىن قازاق بالاسىن قاتتى الاڭداتادى. كۇرمەۋى كۇردەلى ەكولوگيا قازىرگى تاڭدا كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگياسى وتە كۇردەلى جاعدايدى باستان وتكەرۋدە. كارى تەڭىزدى قاۋىپتى كەسەل بۋىپ تۇر. قويناۋىنا تۇنعان قارا التىن قارت كاسپيدىڭ قاسىرەتىن كۇننەن-كۇنگە قالىڭداتىپ بارادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تەڭىزدىڭ مۇناي شەلفتەرى بار تۇستارىندا ءولى ايماقتار قالىپتاسا باستاعان. بۇل ايماقتاعى تەڭىز سۋىن لاستاۋشى زاتتار نورمادان 10-20 ەسە اسىپ كەتكەن. بۇگىنگى كۇنى ەڭ باستى ەكولوگيالىق اپات تەڭىز سۋىنىڭ جوعارعى قارقىنمەن لاستانۋى بولىپ وتىر. تەڭىزدىڭ لاستانۋى قازىر بىرنەشە باعىتتان قاۋىپ توندىرۋدە. بىرىنشىدەن, تەڭىزگە قۇياتىن وزەن سۋلارى­مەن كەلەتىن زياندى زاتتار, ەكىنشىدەن, تەڭىز شەلفتەرىندە ورناتىلعان بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى مەن مۇناي تاسىمالداۋ كەزىندە تەڭىزگە قۇيىلاتىن مۇناي قالدىق­تارى, ۇشىنشىدەن, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلگەن كەزدە سۋ استىندا قالعان بۇرعىلاۋ ورىن­دارى­نان شىعىپ جاتقان زياندى زاتتار. ماسەلەن, سوڭعى كەزدە وزەندەر ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە جىلىنا 75 ملن. توننا مۇناي قالدىقتارى قۇيىلادى ەكەن, ونىڭ 95 پايىزى ۆولگا وزەنىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن كورىنەدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا قازاق­ستاندىق عالىمدار مەن ەكولوگتاردىڭ باستاماسىمەن, رەسەيلىك جانە يراندىق ارىپتەستەردىڭ قاتىسۋىمەن كاسپي تە­ڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى تۋرالى اقتاۋ قالاسىندا وتكەن باسقوسۋدا ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اۋماعىنداعى سۋ استىندا قالعان 66 اپاتتى بۇرعىلاۋ سكۆا­جينالارى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زالال­سىزداندىرىلماي وتىرعاندىعى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سۋعا باتقان 56 كەمەنىڭ دە تەڭىزگە تيگىزگەن زيانى انىقتالماي وتىرعان كورىنەدى. مۇنايدىڭ قارت تەڭىزدىڭ سورىنا اينالۋ قاۋپى بارعان سايىن ءورشىپ بارادى. تەڭىز ايماعىنىڭ تاعى ءبىر قاسىرەتى – مۇناي بۇرعىلاۋ كەزىندە جەراستى قىسى­مى­مەن شىعاتىن ىلەسپە گاز. ايلاپ-جىلداپ جانىپ جاتاتىن گازدان بولىنەتىن كومىر قىشقىلى اتموسفەرانى لاستاپ, اۋانىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. جالىنداعان گاز الاۋلارىنان اتموسفەراعا تارالاتىن قىزۋ جاعالاۋداعى ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى قىزدىرىپ, حيميالىق ۇدەرىستەردەن شىعا­تىن ۋلى شاڭ-توزاڭداردىڭ كۇرت كوبەيۋى­نە اسەر ەتەدى. قاپتاعان مۇناي-گاز كومپا­نيالارىنىڭ, تەڭىز جاعالاۋلارىن تەگىس جاۋلاپ العان حيميالىق جانە ەنەرگەتي­كالىق كەشەندەردىڭ قىزمەتىنىڭ سالدارى­نان تەڭىز اۋماعىنا تارالاتىن حيميالىق زياندى زاتتار كاسپيدىڭ تەڭدەسى جوق فاۋناسى مەن فلوراسىنا جازىلمايتىن جارا سالۋدا. كاسپي تەڭىزىنە ءتان تاعى ءبىر ەكولو­گيالىق قاۋىپ – تەڭىز دەڭگەيىنىڭ دۇركىن-دۇركىن اۋىتقىپ تۇرۋى. ماسەلەن, 1978 جىلدان 1995 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز دەڭ­گەيى 2,5 مەتر بيىكتىككە دەيىن كوتەرىل­گەن. سونىڭ سالدارىنان بۇرىن ونەركاسىپ­تىك ايماق بولعان جاعالاۋلار سۋ استىندا قالدى. وسى كەزەڭدە ءازىربايجان مەملەكەتى ۇلكەن ەكولوگيالىق زارداپتارعا تاپ بولدى. بۇل وڭىردە تەڭىز جاعالاۋىنان مىڭ­داعان ادامدار كوشىرىلىپ, “ەكولو­گيالىق بوسقىندار” پايدا بولدى. جا­عالاۋ­داعى وراسان زور مۇناي-گاز ينفراقۇ­رىلىمى سۋ استىندا قالىپ, ءازىربايجان 2 ملرد. اقش دوللارىنان استام زارداپ شەكتى. سۋ استىندا قالعان مۇناي-حيميا ينفراقۇرىلىمىنىڭ زياندى ونەركاسىپتىك قالدىقتارى شايىلىپ, تەڭىز سۋىنا قوسىلىپ, ەكولوگيالىق اپات زارداپتارىن كۇشەيتە ءتۇستى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ مۇنداي قۇبىلمالىلىعى سۋ استىن مەكەندەيتىن تىرشىلىك اتاۋلىعا دا وراسان زور كەسىرىن تيگىزەدى. مۇنداي جاعدايدا وزەن سۋلارىنا ۋىلدىرىق شاشاتىن تەڭىز بالىقتارى زارداپ شەگەدى. كاسپيدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان مۇنايى قارت تەڭىزدىڭ ەكىنشى ءبىر برەندى بولىپ سانالاتىن بەكىرە بالىقتارىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاباتىن قاسىرەتكە اينالىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە تەڭىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى بەكىرە بالىعىنىڭ قورى 10 ەسە ازايىپ كەتكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى 35 جىل ىشىندە ەلىمىزدە بەكىرە بالىعىن اۋلاۋ كولەمى 162 ەسە قىسقارعان. دۇنيە جۇزىندە بالاماسى سيرەك بەكىرە بالىقتارىنىڭ تۇقىمىن تۇقىرتۋعا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ايقىندالماۋى دا ىقپالىن تيگىزۋدە. تە­ڭىزدىڭ ەن بايلىعىنا كوز الارتاتىن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلەتىن براكونەر­لەر بەكىرە بالىعىنا قىرعيداي تيۋدە. بەكىرە بالىعىنىڭ ۋىلدىرىعىن مول بايلىقتىڭ كوزىنە اينالدىرعان براكو­نەر­لەر جالعىز-جارىم مەملەكەتتىڭ توس­قاۋىلىنا پىسقىرىپ تا قارامايدى. كاسپي تاعدىرىنا جاۋاپتى جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر بۇل قىلمىستىق سينديكاتپەن كۇش قوسىپ, بىرگە كۇرەسەيىن دەسە, ورتاق كونۆەنتسيا نەگىزىندەگى قۇقىقتىق كەلىسىم دە, بارلىق مەملەكەتتەرگە ورتاق زاڭ دا جوق. مىنە, سوندىقتان كاسپي تەڭىزىنىڭ بو­لاشاعى ءۇشىن تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق ءمار­تەبەسىن ايقىندايتىن حالىقارالىق كونۆەنتسيا اۋاداي قاجەت. كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالىپ كەلە جاتقانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى وتكەن جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە جاقىن ايماقتارداعى يتبالىق­تاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ وقيعاسى بولىپ وتىر. تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا بۇل وڭىردەگى تەڭىز جاعالاۋىنان بەلگىسىز كە­سەلدەن قىرىلعان 1800-دەن استام يتبا­لىقتىڭ ولەكسەسى تابىلدى. بۇل جانۋار­لارعا جاۋداي تيگەن كەسەلدىڭ سەبەبى ءالى كۇنگە انىقتالعان جوق. ولاردىڭ قىرىلۋى ودان ءارى جالعاسۋدا, وسىلاي بارا بەرەتىن بولسا تەڭىزدەگى يتبالىقتىڭ تۇقىمى تولىق جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. بەتىن اۋلاق قىلسىن ارينە, بىراق, “جامان ايتپاي, جاقسى جوق” دەمەكشى, سۋ استىنداعى تەرەڭدىكتەن مۇناي يگەرەتىن كومپانيالاردىڭ سالعىرتتىعىنان مەك­سيكا بۇعازىندا بولعان اپاتتىڭ شيرەگىن­دەي عانا وقيعا سولتۇستىك كاسپي اۋما­عىن­دا ورىن الاتىن بولسا, بۇل ورنى تول­ماس قاسىرەتكە ۇرىندىرادى. سەبەبى, ءبۇ­گىن­دە بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى كوبەيىپ بارا جاتقان سولتۇستىك كاسپي ايماعى مەكسيكا بۇعازىنداي تەرەڭ ەمەس. ونىڭ تەرەڭدىگى بار بولعانى, 3 مەتردەن 8 مەترگە دەيىن عانا. سوندىقتان مۇندا بىرنەشە ونداعان توننا مۇناي عانا تەڭىزگە تارالاتىن بولسا, سولتۇستىككاسپيلىك باسسەيننىڭ تىرشىلىگى تولىق جويىلىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, اپاتتى جاعدايدا مەكسيكا بۇعازىنداعىداي بۇل ايماقتا ۇلكەن كەمەلەردى قولدانۋعا بولمايدى. ولار بىردەن قايراڭداپ قالادى. ەكىنشىدەن, بۇل ايماقتا كۇكىرتتى سۋتەگى كوپ. اپات بولسا, بۇل ۋلى قوسىندىلار اتموسفەراعا جانە سۋعا تەز جايىلادى. ونىڭ ارتى بۇكىل وڭىرگە جاۋاتىن قىشقىل جاڭبىرعا اينالادى. ودان كەيىن بۇكىل ءبىر ءوڭىردىڭ قورشاعان ورتاسىنا ورنى تولماس قاسىرەت اكەلەتىن بۇل ەكولوگيالىق اپاتتىڭ ورنىن تولتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل اپاتتىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟ ارينە, بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قارا التىننىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان مۇناي كومپانيالارى كاسپي تەڭىزىن تەك قانا سارقىلماس ەنەرگەتيكالىق كەن ورنى دەپ قاراماۋى كەرەك. “الماقتىڭ دا, سالماعى بار” دەگەن ومىرلىك قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار بەلگىلەۋگە ءتيىس. مۇناي قوندىرعىلارىنىڭ قاۋىپسىز­دىگىن ساقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساراپشى­لار­دىڭ جان-جاقتى تەكسەرىسىن وتكىزىپ, ورىن العان كەمشىلىكتەردى تەز جويۋعا ءتيىس. جاڭادان تۇرعىزىلاتىن مۇناي نىسان­دارىنىڭ بولاشاقتاعى ونداعان جىلدارعا ارنالعان قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا بۇگىنگى جاھاندىق وزىق تەح­نو­لوگيالاردى پايدالانۋ كەرەك. ىلەسپە گازدى اشىق اتموسفەرادا جاعۋعا شۇعىل توس­قاۋىل قويىپ, ونى قايتادان جەراستى قىر­تىستارىنا ايداۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, قوي­ناۋى قۇت, قايتالانباس فاۋناسى مەن فلوراسى بار قارت تەڭىزدىڭ بۇگىنى مەن بولا­شاعىنا تاريح الدىندا دا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا دا جاۋاپتى تەڭىز جاعا­لاۋىنداعى بەس مەملەكەت وركەنيەتتى حا­لىق­ارالىق نورمالارعا سايكەس كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدى كەزەك كۇتتىرمەس كۇن تارتىبىنە قويىپ, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تابيعي تەپە-تەڭدىگىن قال­پىنا كەلتىرىپ, قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭدىق نورمالاردى بەلگىلەۋلەرى قاجەت. سونىمەن بىرگە بۇل – جەر بەتىندە بالاماسى سيرەك قارت تەڭىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن تولعاناتىن بارلىق سا­نا­لى ازاماتتاردىڭ تابيعات-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.