توراعالىقتىڭ تاماشا تابىسى

نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: – وسى تاريحي مىندەتتى ەل ەسىندە قالاتىنداي ەتىپ جاقسىلاپ وتكىزۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ, استانانىڭ, مەملەكەتتىڭ سونداي ءسامميتتى وتكىزۋ قابىلەتى بار ەكەنىن ءبىلدىرۋ كەرەك. بۇل تاعى دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى, قازاقستاندى دۇنيە جۇزىنە تانىتا تۇسەدى. جالپى,بۇل تاريحي شەشىم — بۇگىندە قازاقستاننىڭ عالامدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇيىتقىسىنا, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە, بەيبىتشىلىكتىڭ بەرەكەلى بەلدەۋىنە اينالعانىنىڭ ايعاعى. تۋراسىن ايتساق, تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى ازيا جانە تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزەدى. سامميت وتكىزۋ قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باستى باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك جاسار الدىندا “ۇيىمعا رەفورما جاسايمىز, تاپتاۋرىن جولمەن جۇرمەيمىز, قولدان كەلگەنشە وزگەرىستەر ەنگىزەمىز”, دەپ مالىمدەگەن ەدى. ۆانكۋۆەردەن باستاپ ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى الىپ گەوگرافيالىق ايماقتاعى ەلدەر كىرەتىن ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ, ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ وڭاي ماسەلە ەمەس. دەگەنمەن, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى 3 تامىزدا تاريحي شەشىم قابىلدادى. ەندى ءبىز وسى ۇدەدەن شىعۋعا ءتيىسپىز.

قاپ تاۋىنداعى جانجال قايدان شىقتى؟

قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لى­عىنداعى باتىل ءارى شەشىمدى قادام­دارىنىڭ ءبىرى – قاپ تاۋىنداعى “سو­زىلمالى سىرقات” دەگەن اتاۋعا يە بول­عان ەتنوسارالىق جانجالداردىڭ رەت­تە­لىپ, قارسىلاستاردى كەلىسىمگە كەل­تىرۋگە ىق­پال ەتپەك بولعان قادامدارى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەم­لە­كەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وسى ماق­سات­تار­مەن جىلدىڭ باسىندا-اق قاپ تاۋىنداعى ەلدەرگە ساپار شەككەن بولاتىن. گرۋزيا – وسەتيا “سىرقاتىنىڭ” سىرى سول سىرقاتتاردىڭ ءبىرى – گرۋزيا اۋماعىنداعى گرۋزين-وسەتين جانە گرۋزين-ابحاز اراسىنداعى كيكىل­جىڭدەر. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا ءبىر ەلدىڭ اۋماعىندا بولعانىمەن, ءىس جۇزىندە بۇلار ءۇش جاقتى تارتىس بولىپ وتىر. ەندى وسى تارتىستىڭ تاريحىنا توقتالىپ كورەيىك. بۇل جانجالداردىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە. ول ءتىپتى كەشەگى كەڭەستىك كە­زەڭدە دە ەمەس, ودان بىرنەشە ونداعان عاسىر بۇرىنعى تەرەڭگە كەتكەن. قاپ تاۋى مالعا دا, جانعا دا جايلى, جۇمساق كليماتتى, جايلى ءوڭىر بولعاندىقتان, وندا ادامدار ەجەلدەن تىعىز قونىستانعان. سوندىقتان ءتۇرلى حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ءارتۇرلى دىندەرگە سەنەتىن, ءتىلى باسقا, ءدىلى باسقا ادامدار اراسىندا جەرگە, سۋعا تالاسۋ مۇندا ەجەلدەن قالىپتاسقان. قاپ تاۋى ازاماتتارىنىڭ ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقاننان قانجار تاعىنىپ ءجۇرۋى دە ەجەلدەن داستۇرگە ەنگەن. باسقا تاۋ حالىقتارىنداي ەمەس, بۇلار قىزۋقان­دى, شەتىنەن ەرجۇرەك, نامىسشىل بو­لىپ كەلەدى. بالا سانى كوپ بولسا دا, كورشىلەرىمەن ءجيى قانتوگىسكە تۇسەتىن بۇلاردىڭ كەيبىرىنىڭ سانى مۇلدە كوبەيمەگەن. ونىڭ ۇستىنە ءوزارا, تاي­پاارالىق تارتىستار, قاندى قانمەن جۋ سياقتى كەلەڭسىز سالتتار دا قاپ تاۋى حالىقتارى سانىنىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ كەلگەن فاكتورلار. قاپ تاۋىنىڭ سولتۇستىگىن ەجەلدەن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ءبىرى – وسە­تين­دەر. ولار وسى جەردى مەكەندەگەن ەجەلگى ابوريگەن حالىقتار مەن كەيى­نىرەك كەلگەن سكيفتەر, سارماتتار (ب.ز.ب 8-1 عع.) جانە كوبىنەسە الانداردىڭ (ب.ز. 1 ع-نان باستاپ) ارالاسۋىنان تۇزىلگەن حالىق دەپ ەسەپتەلەدى. ورىس جىلنامالارى بويىنشا ولار 15-18 عاسىرلاردا دەربەس حالىق بولىپ قا­لىپتاسقان. وسەتيندەردىڭ ارعى تەگى باتىس ەۋروپا, شىعىس دەرەكتەمە­لەرىن­دە الاندار, گرۋزين دەرەكتەمە­لە­رىن­دە وسالار, ورىس دەرەكتەمەلەرىندە ياستار دەپ اتالعان. وسەتيندەردىڭ كوپشىلىگى حريستيان, ازشىلىعى يسلام ءدىنىن تۇتىنادى. بىراق تىلدەرى ءبىر. ولاردىڭ جالپى سانى جارتى ملن.-نان ارتىق. جەر كولەمى كسرو زا­ما­نىنان ورىس پەن گرۋزين رەسپۋبلي­كا­لارى اۋماعىنا قاراعاندىقتان, ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەن. سونىڭ ىشىندە گرۋزين كسر اۋماعىندا قالعان وسەتين جەرى 1922 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە وڭتۇستىك وسەتين اۆتونوميالى وبلىسى بولىپ قۇرىلدى. ونىڭ جەر كولەمى 3,9 مىڭ شارشى شاقىرىم, حالقىنىڭ سانى 1990-جىلدارى 130 مىڭداي ادام بو­لا­تىن. 1989 جىلعى ساناق بويىنشا وب­لىس حالقىنىڭ 66 پايىزى وسەتين­دەر, 28,9 پايىزى گرۋزيندەر بولعان. قاي كۇندە از ساندى ۇلتتاردىڭ كوپ ساندىلارعا وكپەسى بولىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە نەگىزگى بيلىك قولدارىندا تۇرعان كوپ ساندىلار ازشىلىقتىڭ تالابىنا ءىشىنارا مۇرنىن شۇيىرە قاراسا, وكپە-ناز ۇدەي تۇسەدى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ءمۇد­دەلەردىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە قور­عال­ماعاندىعى دا مۇنداعى ارازدىققا ماي قۇيا تۇسكەن ءتارىزدى. وسى سەبەپتەرمەن وسەتيندەر مەن گرۋزيندەر اراسىندا ۇزاق جىلدار بويى بىتەۋ جاراعا اي­نالعان كيكىلجىڭدەردىڭ قوردالانىپ كەلگەنىن ەشكىم جاسىرا المايدى. ال رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىندا قال­عان اۋماقتاعى وسەتيندەر سولتۇستىك وسەتيا اكسر بولىپ قۇرىلعان ەدى. ونىڭ وكىلەتتىگى كوبىرەك بولعاندىق­تان, سولتۇستىك وسەتياداعى قانداس­تارى­نىڭ ۇلتتىق دۇنيەدەگى جاعدايى ءبىرشاما ءتاۋىر بولعان سياقتى. كەڭەستىك توتاليتارلىق رەجىمدە وكىمەتتىك توقپاقپەن بۇقتىرىلىپ كەلگەن كيكىلجىڭدەر گورباچەۆتىك دەمو­كراتيا كەزەڭىندە جالت ەتىپ, جارىققا شىقتى. 1989 جىلعى قاراشادا ءوڭتۇس­تىك وسەتيا اۆتوميالى وبلىسىنىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسى وزدەرىن اۆتو­نو­ميالىق رەسپۋبليكا دەپ جاريالادى. ونى گرۋزين كسر-ءىنىڭ ورتالىق بيلىگى مويىنداماپ ەدى, دەپۋتاتتار كەڭەسى كەرىستى ودان ءارى ۇلعايتىپ, 1990 جىل­دىڭ 20 قىركۇيەگىندە وزدەرىن كەڭەستىك دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا دەپ جا­ريالاپ جىبەردى. سونىمەن بىرگە, ۇلت­تىق ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا دا قابىلدادى. رەسپۋبليكانىڭ جوعارى بيلىگىمەن ساناسپاي, حالىقتىڭ بولا­شا­عىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جاعى كەمشىن بولعان بۇل شەشىم وزدەرىن تۇتاستاي كسرو قۇرساۋىنان ءبولىپ الۋعا باعىت العان گرۋزين وكىمەتىنىڭ شا­مىنا قاتتى ءتيدى. ءسويتىپ, 1991 جىل­دىڭ قاڭتار ايىنان العاشقى گرۋ­زين-وسەتين سوعىسى باستالدى. تسحين­ۆاليگە گرۋزين ميليتسياسى مەن قور­عا­نىس گۆاردياسى ەنگىزىلدى. ءۇش اپتاعا سو­زىلعان قىرعىن سوعىستان سوڭ, كسرو ىشكى ىستەر اسكەرىنىڭ ارا­لا­سۋى­مەن ەكىجاقتى كەلىسىم جاسالىپ, گرۋزيندەر اسكەري كۇشتەرىن وسە­تيادان شىعاردى, ال وسەتيندەر وزدىگىنەن جا­ريالاعان دەمو­كراتيالىق رەسپۋبليكا دەگەننەن باس تارتىپ, بۇرىنعىشا اۆ­تونوميالى وبلىس مارتەبەسىنە قايتا ورالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بىراق ەندى گرۋ­زيندەر يلىكپەي قويدى. رەسپۋبلي­كانىڭ جوعارى كەڭەسى وسەتيا اۆتو­نوميالى وبلىسىن مۇلدە تاراتىپ, ونى گرۋزيانىڭ ءبىر ايماعى دەپ تانۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ز.گامساحۋر­ديانىڭ كەزىندە وسى ماڭدا ءومىر سۇرگەن گرۋزين كنيازى ماگابەليدىڭ قۇرمەتىنە “ساماگايلو” دەپ, ال ە.شە­ۆار­دنادزەنىڭ كەزىنەن باستاپ “تسحي­نۆال ايماعى” دەپ اتالدى. سول كەزدەن بەرى ەكى جاق ءوزارا يلىككەن ەمەس. كەيبىر رەسەي دەرەككوزدەرىنە قا­را­عاندا, بۇل جەردەگى وسەتيندەر سول­تۇستىكتەگى (قازىرگى الانيا) جەرلەرىنەن كوشىپ كەلگەندەر. ماسەلەن, اكادەميك ن.دۋ­براۆين (1837-1894): “مالوزە­مەل­نوست بىلا پريچينوي, چتو چاست وسەتين پەرەسەليليس نا يۋجنىي سكلون گل. حرەبتا ي دوبروۆولنو وتدالا سەبيا ۆ كابالۋ گرۋزينسكيح پومەششيكوۆ. زانياۆ ۋششەليا بولشوي ي مالوي لياحۆي, رەحۋلى, كساني ي ەە پريتوكوۆ, وسەتينى ستالي كرەپوستنىمي كنيازەي ەريستاۆو­ۆىح ي ماچابەلوۆىح. ەتي پەرەسەلەنتسى ي سوستاۆليايۋت ناسەلەنيە تاك نازىۆاە­مىح يۋجنىح وسەتين”, دەپ جازدى. (ن.دۋبراۆين, “يستوريا ۆوينى ي ۆلادىچەستۆا رۋسسكيح نا كاۆكازە, ت.1, س.187, سپب., 1871). گرۋزيا پرەزيدەنتى ميحايل سااكا­شۆيلي دە تسحينۆال ايماعى مەن ابحا­زيا تۋرالى: “ەتو – ناشي ليۋدي, ناشا تەرريتوريا, كوتورايا نازىۆاەتسيا گرۋ­زيا, ي نيكوگدا پو-درۋگومۋ نازىۆاتسيا نە بۋدەت”, دەپ مالىمدەدى (2005 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىنداعى بريفينگ). 1992 جىلعى ساۋىردە كسرو ءىىم-ءنىڭ ىشكى اسكەرلەرى مەملەكەت تاراعان سەبەپتى تسحينۆالدان اكەتىلىپ, قارۋ-جاراقتارى كەلىسىم بويىنشا وڭتۇستىك وسەتيندەرگە بەرىلدى. كۇش العان ولار گرۋزين تارابىنا مويىن بۇرۋدى مۇلدە قويىپ, سولتۇستىك قانداستارىمەن ءبىرى­گۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزدى. ءوز مەملەكەتىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدى كوزدەگەن گرۋزيا وكىمەتى بۇل شەشىمى ءۇشىن ءتسحينۆاليدى ارتيللەريا­دان اتقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى. ەكى­جاقتى اتىس 1992 جىلدىڭ 14 شىلدە­سىندەگى گرۋزيا مەن رەسەي اراسىنداعى داگومىس كەلىسىمىنەن كەيىن عانا توق­تاتىلىپ, كيكىلجىڭدەر ايماعىنا رەسەي­لىك, گرۋزيالىق جانە وسەتيندىك دەپ اتالاتىن 3 باتالوننان تۇراتىن بىتىمگەرشىلىك اسكەرلەرى ەنگىزىلدى. ولاردىڭ ارەكەتى بىرلەسكەن باقىلاۋ كوميسسياسى (ببك) دەگەن اتاۋ العان ۇيىمنىڭ باسقارۋىمەن جۇرگىزىلىپ وتىردى. وسى جىلداردا كيكىلجىڭ ايماعىندا 2-دەن 4 مىڭ ارالىعىندا ادامدار قازا تاۋىپ, بىرنەشە مىڭ ادام بوسقىندىققا ۇشىرادى. قازىر وڭتۇستىك وسەتيانىڭ, گرۋزين جاعىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, تسحينۆال ايماعىنىڭ حالقى رەسەيلىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 72 مىڭ ادام, ورتالىعى ءتسحينۆاليدىڭ تۇرعىندارى 43 مىڭ. ايماق تۇرعىن­دارىنىڭ 64 پايىزى وسەتيندەر, 25 پايىزدايى گرۋزيندەر, قالعانى ورىس, ارميان, ەۆرەي جانە ت.ب. ۇلت وكىلدەرى. 2006 جىلى مۇندا تاۋەلسىزدىك تۋرالى رەفەرەندۋم جانە پرەزيدەنت سايلاۋى وتكىزىلىپ, ەدۋارد كوكويتى پرە­زيدەنت بولىپ قايتا سايلاندى. ءاري­نە, گرۋزيا جاعى دا, كوپتەگەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار دا مۇنداي رە­فەرەندۋمنىڭ لەگيتيمدى ەمەس ەكەنىن جاريالاعان. وسى كەزدە وبلىستىڭ گرۋزيا جاعى باقىلايتىن اۋماعىندا دا پرەزيدەنت سايلاۋى بولىپ, وندا د.سانوكوەۆ جەڭىپ شىقتى. وسى سا­نوكوەۆتى گرۋزيا پرەزيدەنتى م.سااكا­شۆيلي ءوزىنىڭ جارلىعىمەن تسحينۆال ايماعى ۋاقىتشا اكىمشىلى­گىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. بىراق ول ارتىنان قاستاندىق سالدا­رىنان ءولتىرىلدى. وسى جىلى گرۋزيا پارلامەنتى ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادان رەسەيدىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن شىعارۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. بىراق ول ورىندالعان جوق. كۇردەلەنە تۇسكەن كيكىلجىڭ وسىناۋ شاعىن ساندى حالىقتىڭ پروبلەماسى قازىر ۇلكەن الەمدىك ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ەگەر كيكىل­جىڭ تەك گرۋزيندەر مەن وسەتيندەر اراسىندا عانا بولسا, بالكي وعان سونشالىقتى ءمان بەرىلمەس ەدى. بىراق قازىر كيكىلجىڭ ول شەكتەن الدەقايدا اسىپ, دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىن قاتتى الاڭداتۋدا. اسىرەسە, بۇل پروب­لەماعا رەسەي فەدەراتسياسى سياقتى قولىندا يادرولىق ارسەنالى بار الىپ ەل بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ, تىرەسكەن ەكى جاقتىڭ ءبىرىن بولە-جارا قولداپ, كيكىلجىڭنىڭ تامىرىن تىم تەرەڭدەتىپ جىبەرگەنى الەم قاۋىمداستىعى الدىندا كۇردەلى سىباعا تارتتى. رەسەيدىڭ بەلسەنە ارالاسۋىنا سەبەپ بولعان 2008 جىلدىڭ تامىزىن­داعى 5 كۇندىك سوعىستىڭ تۇتانۋىنا دا ءبىر جاقتى باعا بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ ءبىر ۇشىن رەسەي مەن گرۋزيا اراسىنداعى سالقىندىقتان, اسىرەسە, سوڭعى جىلداردا قاتتى بۇزىلىپ, قىرعي-قاباقتىق دەپ ايتۋعا بولاتىن قاتىناستاردان ىزدەگەن ابزال. شىن مانىندە, كوپتەگەن كولدەنەڭ كوز مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, رەسەيلىك وفيتسەرلەر بۇيرىق بەرەتىن وسەتين اسكەرلەرى تاراپىنان شىلدە ايىنىڭ اياعىندا-اق ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەر ۇنەمى بولىپ تۇرعان. ءما­سەلەن, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كومەكشىسىنىڭ ورىنباسارى مەتتيۋ برايزە گرۋزيا سوعىس ارەكەتتەرىن باستاعان جوق, كەرىسىنشە, وعان وڭ­تۇستىك-وسەتيالىقتاردىڭ كەسىرىنەن تارتىلدى دەگەندى ايتتى. “كونفليكت ناچالسيا نە 7 اۆگۋستا س ۋدارا گرۋزي پو تسحينۆالي, كوتورىي مى دەيستۆي­تەلنو سچيتاەم وشيبكوي, نو ەتو نا­چالوس گورازدو رانشە يز-زا پرو­ۆاكاتسي يۋگووسەتينسكيح ۆوورۋجەننىح وتريادوۆ, ناحوديۆشيحسيا, مەجدۋ پرو­چيم, پود كوماندوۆانيەم روسسيسكيح وفيتسەروۆ” دەپ جازدى ول. وسىنداي پىكىرلەردى ايتقاندار كوپ بولدى. 2008 جىلى ء“بىر وق شىعارماي” ادجاريادا ورتالىق وكىمەتتىڭ بيلىگىن قالپىنا كەلتىرگەن, ودان كەيىن باقىلاۋعا باعىنباي جۇرگەن سۆانەتيا ايماعىندا ءتارتىپ ورناتقان گرۋزيا پرەزيدەنتى م.سااكاشۆيلي ەندىگى كەزەك رەسەيمەن شەكارالاس ابحازيا مەن وسەتيا جەرىندە ورتالىق بيلىكتىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋدى كوزدەگىسى كەلگەنى ايان. الدىمەن ول ءتۇن مەزگىلدەرىندە ۇنەمى ءتۇرلى اتىستاردىڭ بولۋىنا جول بەرىپ, ادام شىعىندارىن تىيا الماعان بكك ارەكەتىنىڭ تيىمسىزدىگىن قاتتى سىنعا الدى جانە سول كۇنى ونىڭ قۇ­رامىنان تسحينۆاليدەگى ءوز وكىمەتىنىڭ وكىلدەرىن كەرى شاقىرتىپ الدى. جانە ءدال سول 2008 جىلدىڭ 7 تامىزى كۇنى زاڭ جۇزىندە ءوز اۋماعى دەپ سانالاتىن وڭتۇستىك وسەتيادا نەمەسە تسحينۆال ايماعىندا كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىندىگىن جاريالاپ, اسكەر كىرگىزدى. وعان وسەتين جاعى قارۋلى قارسىلىق كورسەتتى. قاندى قىرعىن باستالىپ كەتىپ, وسە­تيا جاعى كومەك سۇراعان سوڭ, ءارى ون­داعى ء“وز ازاماتتارىن قورعاۋ ماقسا­تى­مەن” رەسەي اسكەرلەرى دە مەملەكەت­تىك شەكارادان ءوتىپ, گرۋزيا اۋماعىندا “بەس كۇندىك” دەپ اتالعان سوعىس جۇرگىزدى. قازىر رەسەيلىك باق “بەس كۇندىك” سوعىسقا تولىعىمەن گرۋزين جاعى كىنالى ەكەندىگىن دالەلدەۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ ماقسات ولاردىڭ پىكىرىنىڭ قان­شالىقتى دايەكتى ەكەندىگىن ايىرۋدى كوزدەمەگەندىكتەن, تەك گرۋزيانىڭ وسى ايماعىندا جانە ىشكى اۋماعىنداعى “بەس كۇندىك” دەپ اتالعان سوعىستى نەگىزىنەن رەسەيدىڭ 58-ءشى ارمياسى ءجۇر­گىزگەنىن ەسكە سالامىز. بۇل ارميا­نىڭ ارەكەتتەرى وسەتيا ايماعىنان اسىپ, گرۋزيانىڭ ورتالىق اۋداندارى­نا دەيىن جەتتى. سونىڭ ىشىندە گوري قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگى باسىپ الىن­دى. ال تبيليسي, مانەۋلي, پوتي قالالارىنا اۋە­دەن شابۋىل جاسالدى. ەكىنشى جاعى­نان باتىستاعى ابحازياعا دا اسكەر ەن­گى­زىلىپ, گرۋزيانىڭ قارا تەڭىز فلو­تى­نىڭ ءبىرشاما بولىگى سۋعا باتىرىلدى. حالىقارالىق قۇقىقتىق نورما­لارعا سايكەس ەكى جاق ارەكەتتەرىنىڭ باعاسىن ەقىۇ دا بەرگەن. وندا گرۋ­زيانىڭ ءبىرشاما تۇراقتى رەجىمدە تۇرعان ايماققا ۇلكەن كۇشپەن باسىپ كىرگەندىگى زاڭ­سىز دەپ تابىلدى. ال رەسەي تاراپى­نىڭ ء“وز ازاماتتارى مەن وسەتيندەردى قورعايمىن” دەپ وسەتيا اۋماعىنان شىعىپ كەتكەن ارەكەتتەرى, اسىرەسە, ازاماتتىق نىسانداردى بوم­بالاعانى, سونىمەن بىرگە, باتىس گرۋ­زياداعى ءاس­كەري ارەكەتتەرى تولىعىمەن ايىپتالدى. گرۋزين-ابحاز كيكىلجىڭى تۋرالى از ءسوز ەندى گرۋزين-ابحاز كيكىلجىڭىنە دە ءبىرشاما توقتالا كەتەلىك. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەرياسى حريستيان دىنىندەگى حالىق­تاردى تۇرىكتەردىڭ قۇلدىعىنان قۇتقا­رامىز دەگەن جەلەۋمەن قاپ تاۋىنا سۇعىنا ەنگەن ساتتەرىندە يسلام ءدىنىن تۇتىناتىن ابحازيا كنيازدىگى وسمان يمپەرياسىنىڭ “ەزگىسىنەن” قاشىپ, ورىستارمەن وداقتاس بولۋدى ەش ويلا­عان ەمەس بولاتىن. كەرىسىنشە, وندا وزدەرىن باسىپ العان ورىس پاتشا­لى­عىنا قارسى 1866 جانە 1877 جىلدارى كوتەرىلىستەر ۇيىمداستىردى. اسا قاتال, تاعىلىق شارالارمەن باسىلعان بۇل كوتەرىلىستەردەن كەيىن ابحاز حال­قىنىڭ ەداۋىر بولىگى (كەيبىر دەرەك­تەردە 60 پايىزعا جۋىعى) تۇركياعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان. ءسوي­تىپ, ابحازيا جەرى كۋتايسي گۋبەرنيا­سى دەلىنەتىن اكىمشىلىككە باعىندى­رىلدى. تابيعاتى بارىنشا اسەم, بوس قالعان كورىكتى ولكەگە ورىستار, ارميان­دار, گرۋزيندەر قونىستاندىرىلدى. وسىندا قالعان ابحازداردى كۇشتەپ شوقىندىرۋ شارالارى دا جۇرگىزىلدى. ابحازياعا, اسىرەسە, گرۋزيانىڭ كورشى ورنالاسقان مەنگرەل, كارتلي اۋداندارىنان قونىس اۋدارۋشىلار كوپتەپ كەلدى. 1918 جىلى ابحازيا گرۋزيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا دەپ تانىلدى. كەيىن ابحا­زيا كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋب­ليكاسى مارتەبەسىنە قول جەتكىزدى, بىراق ستالين 1931 جىلى ونى گرۋزيا كسر-ءى قۇرامىنداعى اۆتونوميالى رەسپۋبليكا مارتەبەسىنە ءتۇسىرتىپ تاستادى. ابحازيا حالقى كەڭەس وداعى جىلدارىندا-اق گرۋزيانىڭ قۇرامى­نان شىعۋعا بىرنەشە رەت تالپىنىس جاسادى. “ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار” دەمەكشى, گرۋزيا قۇرامىندا بولۋ ءجايلى بولسا, حالىق كوتەرىلمەس ەدى عوي. ابحازدار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددە­لەرىنىڭ گرۋزيانىڭ ورتالىق وكىمەتى تاراپىنان اياققا باسىلىپ وتىرعانىنا نارازىلىقتار بىلدىرگەن ەدى. سوڭعى نارازىلىق 1978 جىلدىڭ مامىر-قىر­كۇيەك ايلارىندا بولعان. ال گور­باچەۆتىك دەموكراتيا باستالعان جىلدار­دان بۇل ۇدەرىس ءتىپتى ۇدەپ, ابحازيا گرۋزيانىڭ قۇرامىنان كۇشپەن شىعۋعا بەت الدى. سول 90-شى جىلداردىڭ باسىنان باستالىپ, ۇزاققا سوزىلعان كيكىلجىڭنىڭ, ونىڭ ارا­سىندا 1992-93, 1998 جانە 2001-جىل­دارداعى قارۋلى قاقتىعىستاردى ەسكەر­سەك, بۇل ايماقتا ەكى جاقتىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسۋى بولماعانىن كورۋگە بو­لادى. سولاردىڭ سالدارىنان ابحازيا ءىس جۇزىندە گرۋزياعا باعىنباي, دەربەس ايماق بولىپ كەلدى. ال 2008 جىلعى “بەس كۇندىك” سوعىستىڭ ناتيجەسىندە ول ءتىپتى بەل الدى. 2008 جىلعى 26 تامىزدا رەسەي باسشىلىعى وڭتۇستىك وسەتيا مەن اب­حا­زيانى تاۋەلسىز ەل دەپ تانىدى. سون­داي-اق ولاردى نيكاراگۋا رەسپۋبلي­كاسى, ۆەنەسۋەلا مەن ناۋرۋ رەسپۋب­ليكاسى تانيتىندىعىن جاريالادى. قازىر ابحازيانىڭ حالقى 216 مىڭ, گرۋزين دەرەكتەرى بويىنشا, 178 مىڭ ادام. مەملەكەتتىك ءتىلى ابحاز ءتىلى بول­عانىمەن, ورىس ءتىلى ونىمەن تەڭ دارە­جە­دە قولدانىلادى. ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق اينالىسىندا رەسەي ءرۋبلى قول­دانىلادى. حالقىنىڭ كوپشىلىگى حريس­تيان, ازشىلىعى يسلام ءدىنىن ۇستانا­دى. گاگرا, پيتسۋندا, جاڭا افون, سۋحۋم سياقتى كۋرورتتىق قالالارى مەن ونداعى ەم ورىندارىنىڭ داڭقى الىسقا كەتكەن. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن العاشقى كۇنىنەن ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىنداعى وسى ءتا­رىزدەس سوزىلمالى سىرقاتتاردى رەت­تەۋگە تىرىسۋدان بۇعىپ قالماي, كەرى­سىن­شە, بۇرىنعى توراعالىقتارعا قارا­عاندا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى بەل­سەندى جۇرگىزە باستادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن اتقارۋداعى العاشقى قورىتىندىلارىن قاراستىر­عان ماسكەۋدە بولعان حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەلدە جاڭا توراعانىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىنا جوعارى باعا بەرىلدى. ماسەلەن, وتىرىستا مگيمو-نىڭ پوستكەڭەستىك زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى س.چەرنياۆسكي سوزىلمالى سىرقاتتاردى شەشۋ بارى­سىندا ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ەۋرازيالىق جۇيەمەن ۇشتاستىرا قاراۋ كەرەك. ال بۇل باعىتتا قازاقستاندىق ۇسىنىستار وتە ءتيىمدى سياقتى, دەي كەلىپ, وسىعان وراي ول پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان­دىق توراعالىق ۇيىمعا جاڭا تىنىس, جاڭا سەرپىن بەرۋگە ۇمتىلادى دەگەن ءسوزىن اۋىزعا الدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ سوزىلمالى سىرقاتتار ماسەلەسىن قاراستىرۋ بويىنشا ءوزىنىڭ ارناۋلى وكىلىن تاعايىنداعان بولاتىن. قازىر ول مۇددەلەس جاقتارمەن بەلسەندى ديالوگتار جۇرگىزۋدە. توراعانىڭ ءوزى ەقىۇ-نىڭ سوزىلمالى سىرقاتتاردى شەشۋگە ناقتى اسەر ەتەتىن تەتىكتەرى جوق كونسۋلتاتيۆتى ورگان بولعاندىق­تان, قانداي دا ءبىر ناقتىلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋىنىڭ قيىن ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ول سوزىلمالى سىرقاتتاردى رەتتەۋدىڭ جال­عىز رەتسەپتى – كەلىسسوزدەر عانا ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن. كەز كەلگەن كۇش قولدانۋدىڭ ماسەلەنى تۇيىققا تىرەگەننەن باسقا ەش پايداسى جوق, دەيدى ءىس باسىنداعى توراعا. جاقسىباي سامرات. قاسىقتاپ جينالعان بەدەلدىڭ قايتارىمى جەلتوقسان ايىندا استانادا وتەتىن ەۋروپا وداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلا­رى­نىڭ ءسامميتىن ۇلكەن ۇمىتپەن كۇتىپ وتىرمىز. ونشاقتى جىل­دان بەرى باس قوسپاعان ەلدەر باس­شىلارى ءۇشىن كەڭەسىپ شەشەتىن ماسەلەلەر دە قوردالانىپ قال­عان­داي. ال جۇمىر جەردىڭ بەتىندە “ىستىق نۇكتەلەر” دە, ەكولو­گيا­لىق تو­سىن جايلار دا جيىلەپ تۇر. ءتىپتى, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر ارا­سىندا دا كەلىسىمى تابىلماي ءجۇر­گەن ءتۇيىندى ماسەلەلەر بار­شىلىق. سولاردىڭ بارلىعىن جىبەك ءجىپ­تەي تارقاتۋعا ۇمتىلىس قازاق­ستاننىڭ باستاماسىمەن وتەتىن ءسامميتتىڭ ەنشىسىنە ءتيىپ وتىر. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتور­اعا­لىق مىندەتىن اتقارۋ قازاق­ستانعا بەرىلگەن ۇلكەن باعا مەن سەنىمنىڭ كورىنىسى. كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعاندا جەر ءجۇزىنىڭ بارلىعى دا ۇلكەن دەرجاۆانى رەسەي جانە ورىستار دەپ قانا ءبىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە دە قازاقستاندى دۇنيە ءجۇزى بىردەن تاني قويعان جوق. حالىق­ارالىق قاۋىم الدى­مەن ەلىمىزدى ەمەس, ەلباسىمىزدى تانىدى. نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ سۇڭعى­لا ساياساتكەر ەكەنىن قازىر ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلدەر باسشى­لارى­نىڭ بارلىعى دا مويىندايدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ دا مەرەيى ۇستەم بولىپ كەلەدى. ول ءتىپ­تى ساياساتكەرلەر اراسىندا عانا ەمەس, ءومىردىڭ باسقا سالا­سى­نان دا بىلىنەدى. امەريكا, انگليا, فران­­تسيا, يتاليا, جا­پونيا, قىتاي, رەسەي سياقتى موينى وزىق ەلدەردىڭ بارلىعى دا قازاق­ستانعا بولاشاعى زور مەملەكەت دەپ قاراپ وتىر. كەڭ باي­تاق جە­رى­مىز, تابيعي مول بايلىعىمىز بار ەكەنىن تانىتۋدىڭ ارقا­سىندا سىرتتان قانشاما ينۆەستيتسيا تارتىلدى. قازىر ەل­دىڭ ەكونو­مي­كاسى جاقسى دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بايلىعىمىزدى شيكىزات كۇيىنشە پايدالانباي, سىرتقا ارتا بەرمەي, ونى وڭدەۋگە باسىمدىق بەرۋ ماقساتىندا پرەزي­دەنتىمىز بەن ۇكىمەتىمىز بار مۇمكىندىكتى جاساپ جاتىر. ەلدە ءون­دىرىستىك-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­مالار جاسالدى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى ارتتى. شيكىزات وڭدەۋگە باسىمدىق بەرۋ ءۇشىن كادرلار ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل بولىنۋدە. قازىر دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە “بولاشاق” باعدارلا­ما­سىمەن ءۇش مىڭداي جاستارى­مىز ءبىلىم الۋدا. سونىمەن قاتار, جاقىندا قابىلدانعان ءبىلىم بە­رۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن­داعى ۇزاق مەرزىمدى باعدار­لاما­لار جوبالارىندا دا كادر ماسە­لەسىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. اۋىل شا­رۋاشىلىعى مەن اۋىلدى كوتەرۋ ءۇشىن دە ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە­دى. جاس مامانداردىڭ اۋىل­عا بارۋى ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. حالىق­ارا­لىق بەدەل­دى ۇيىمعا باسشىلىق جاساپ وتىرعان قازاق­ستاننىڭ ءوز ىشىندە دە وسىنداي تولىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ال ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەم­لەكەت باسشىلارى ءسامميتى­نىڭ قازاقستاندا ءوتۋى ەلىمىزگە ءالى دە دۇنيە جۇزىنە تانىلا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. قازاقستاندى, ونىڭ بەيبىتشىلىكتى تەمىرقازىق ەتىپ ۇستانعان ساياساتىن تانىعان سايىن ەلىمىزدىڭ بەدەلى ارتادى. ال بەدەل الۋ – بۇل ەلىمىزدىڭ ەر­تەڭ­گى زور بولاشاعى, اساتىن اسۋ­لا­رى دەگەن ءسوز. ونىڭ جاقسى قاي­تارىمى دا بولادى. قازاق­ستاندى تانىعان, وعان وڭ كوز­قارا­سى بار الپاۋىت ەلدەر ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ينۆەستيتسيا قۇيادى. ەكونوميكا كوتەرىلگەن كەزدە الەۋمەتتىك سالا دا داميدى, حالقىمىزدىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگى جاقسارا تۇسەدى. قازاقستاننىڭ تانىلۋىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتارا­لىق, دىنارالىق تاتۋلىققا, ءتو­زىم­دىلىككە ۇندەيتىن ساياساتى ەرەك­شە ىقپال ەتتى. قازىر جەر جۇزىندە باقۋاتتى ەلدەردە دە, قىرعىزستان سياقتى تەرەڭ داعدارىسقا ۇشى­را­عان ەلدەردە دە ءدال وسى توزىمدىلىك پەن تاتۋلىق جەتپەي جاتىر. ەل­با­سىمىز بەس ساۋساقتاي جۇمىلۋ­دى, بىرىگۋدى ءار كەزدەسۋىندە, حا­لىقتىڭ اراسىندا بولعاندا ايتىپ وتىرادى. قازاق ء“بىر كۇن بەرەكە كەتكەن ءۇيدىڭ قىرىق كۇن نەسىبەسى كەميدى” دەيدى. اشتىق­تان دا, جاۋگەرشىلىكتەن دە, سو­عىستان دا حالقىمىز بىرىگىپ قانا امان قالعان. جەلتوقسان ايىندا وتەتىن حالىقارالىق سامميتتە وزگەلەر ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتى­مىز­دىڭ دامۋ, ءومىر ءسۇرۋ ءتاجىري­بەلەرىمەن تانىس بولادى. تۇلعا سياقتى مەملەكەت بەدەلى دە جاقسى ىستەرىمەن, ەڭبەكپەن كەلەدى. قازاقستان وسىنداي تۇعىرعا كوتەرىلدى, سامميت ونى تاعى دا بەلگىلەپ, بەكىتىپ ايتاتىن بولادى. كەڭ بايتاق جەرى بار قازاقستان ءۇشىن قاجەتتىڭ ءبىرى دە وسى. ءسابيت ەسمۇراتوۆ, م.دۋلاتوۆ اتىنداعى قوستاناي ينجەنەرلىك-ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قوستاناي. ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى اياسىندا سامميت وتەتىندىگى حا­لىق اراسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگى رەتىندە با­عالانىپ ءجۇر. بۇعان دەيىن 11 جىل وتپەگەن ءسامميتتى ۇيىم­داس­تىرۋ قازاقستانداي بەيبىتشىلىك سۇيگىش مەملەكەت ءۇشىن زور مارتەبە ەكەندىگى انىق. مۇنداي اسا ءىرى حالىقارالىق جيىن وتكىزۋ مەملەكەتىمىز ءۇشىن نە بەرەدى دەگەننەن گورى, الەمدەگى كۇرمەۋى تارقاتىلماي جۇرگەن پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىنە جاع­داي جاسالاتىندىعىن ايتقان ورىن­دى بولار. حالىقارالىق ۇيىم­دار, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى وتىرىپ كە­ڭەسەتىن ماسەلەلەر از ەمەس. ءما­سەلەن, قازاقپەن توسكەيدە ءتوسى, ەتەكتە مالى قوسىلىپ جاتقان قىرعىز مەملەكەتىندەگى جاعداي الاڭداتپاي قويمايدى. قازىردىڭ وزىندە ەل ىشىندە ىرىتكى سالۋشى­لار­دىڭ قولدان ۇيىمداستىرعان وسى جانجالىن ۇلتارالىق ەرەگىس, قانتوگىسكە جەتكىزۋگە ىنتالىلار كوبەيىپ تۇر. مىسالى, اۋعان­ستان­داعى قارۋمەن مۇزداي قارۋ­لان­عان وزبەك راديكال كۇشتەرىنىڭ باس­شىسى بىتىمگەرشىلىكتى اعايىن­شى­لىقپەن ەمەس, اۆتوماتپەن شە­شۋگە دايار ەكەندىكتەرىن ءمالىم­دەدى. قاۋىپسىزدىك – الەم ءۇشىن وتە شەتىن ماسەلە. ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق جانە اسكەري-ساياسي ماسەلەلەر دە جالپى ەۋروپالىق ۇيىمنىڭ ارالاسۋىن قاجەتسىنەدى. دۇنيە ءجۇزى داعدارىستىڭ قۇر­ساۋى­نان تولىق قۇتىلعان جوق. “جى­عىلعانعا – جۇدىرىق” دە­گەن­دەي, كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءزىلزالا, تاسقىن سۋ سياقتى اپات­تاردان اۋىر زارداپ شەگىپ جاتىر. ميلليونداعان وتباسىلار ءارى قاراي قالاي ءومىر سۇرەرلەرىن ءبىل­مەي, الەمدىك قوعامداستىققا جال­تاقتايدى. وسىنداي جاعدايدا ماڭىزى, بەدەلى جونىنەن بۇۇ-دان كەيىن تۇراتىن ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا زور سەنىم ارتادى. ال, سول توردە قازاقستان وتىر. سامميت وسى كۇردەلى ماسە­لەلەردى تۇگەلدەي شەشىپ تاستاما­عانىمەن, جاعدايدى جاقسارتۋعا سەپتەسەتىندىگى ءسوزسىز. مۇنداي جاقسى مىسالدار بار. قازاقستان تاۋ­لى قاراباق ماسەلەسىنىڭ ءجۇ­گىن جەڭىلدەتىپ, ارميان مەن ءازىر­باي­جان باۋىرلاردىڭ اراسى­نا ءدا­نەكەر بولدى. اقش پەن اۋعان­ستان پرەزيدەنتتەرىمەن جە­كە-جەكە كەزدەسىپ, امەريكان ءاس­كەر­لەرىنىڭ اۋعان تەرريتوريا­سى­نان شىعارى­لۋىنا ۇيىتقى بولۋدا. اۋعانستان ادام بالاسىنا ءولىم رۋحىن سەبەتىن ەسىرتكىنىڭ وتانىنا اينالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ازىپ-توزعان ەلگە ونى جويىپ, اۋىل شارۋاشى­لىعىن كوتەرۋ ۇسىنىلدى. جالاڭ ءسوز ايتپاي, اۋعان ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە بەلسەندى تالانتتى جاس­تاردى قازاقستاندا وقىتۋ ءۇشىن 1 مىڭ گرانت ءبولىندى. ارينە, گرانت ءوز جاستارىمىزعا دا قاجەت. بىراق, تىرشىلىگى شايقالعان, دامۋ باعى­تىن ايقىنداي الماي وتىر­عان ەلگە كومەكتەسۋ – ادامزات الدىن­داعى قاسيەتتى بورىش. قازاقستان قانشا قيىن بولسا دا وسىنداي قادامدارعا باردى. دۇنيە ءجۇزى ساراپشىلارى ەلبا­سى­مىزدىڭ تاۋەكەلشىلدىگىنە, العىرلىعىنا, بىتىمگەرشىلىگىنە, سارابدال ساياساتىنا سۇيسىنەدى. بۇل حالقىمىز ءۇشىن دە ماقتانىش بولسا كەرەك. جالپى, مەملەكەتى­مىز تمد ەلدەرى ىشىنەن تۇڭعىش رەت وسىنداي ءىس-شارانى وتكىزىپ وتىر. سامميت – بارشا قازاق­ستان­دىقتار ءۇشىن ۇلكەن سىن بولماق. ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءبارىمىز ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. لەسبەك تاشيموۆ, ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءدىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان قالاسى.