اعايىن ازامات, اعا تۇتىپ جۇرگەن باقبەرگەن كەلدى قيىلىپ.
– اكەم قۇداس جۇنىسبەكوۆ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ەدى. سوعىستان جارالانىپ ورالعان. ۇزاق جىلدار بەيبىت ەڭبەك مايدانىندا جۇمىس ىستەپ قايتىس بولدى. “الەكساندر نەۆسكي” جانە “قىزىل جۇلدىز” وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. اكەم تۋرالى رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتىنەن ءسويلەسەڭىز ەكەن. مىنە, ماتەريالى...
– ماقۇل. اقساقالدىڭ ەڭبەگى بار ەكەن, – دەيمىن مەن.
ءىنىم جامبىل كەلدى سۇرانىپ:
– ءوزىڭىز “ەگەمەن قازاقستانعا” كۇندە جاريالانىپ جاتاسىز. مەنىڭ اكەمدى دە ءبىر شىعارساڭىزشى. ءوزىڭىز بىلەسىز, ول كىسى, ياعني تالقا ايمەنوۆ جەڭىس پارادىنا قاتىسقان قازاق. ءبىر ماتەريال اتتانىپ كەتىپ ەدى. انا جانبولات اعاعا ايتساڭىزشى. كەزىندە “لەنينشىل جاستا” بەس جىل بىرگە جۇمىس ىستەپسىزدەر.
– تاماشا, – دەيمىن مەن. – ەكى قازاقتىڭ ءبىرى جەڭىس پارادىنا قاتىسىپ پا؟!
– قاتىسقان جوق قوي. قىرىق جىل قىرعىندا دا ادام باقىتى دەگەن بولادى. بەس جىل سوعىسىپ, ودان امان شىعىپ جەڭىس پارادىنا قاتىسۋ, ودان ەلگە ورالىپ جار ءسۇيىپ, ءبىزدىڭ ومىرگە كەلۋىمىزگە سەبەپ بولۋ... قالاي دەگەندە دە باقىتتى اكەنىڭ جولى.
دەرەۋ تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرەمىن.
– جاكە, ا, جاكە!...
باتىر بورانباەۆ ءىنىم تەلەفوندايدى.
– اعاڭىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعىنا امان جەتتى. قالا اكىمىنە ايتىپ ءبىر ءۇي اپەرسەڭىزشى. باسپانالى بولىپ قالايىق...
ايتىپ تۇرعانى ءوز اكەسىنىڭ جايى.
مەن ءۇنسىز قالامىن.
نە ىستەيىن ەندى؟ ۇشەۋىنىڭ دە ءوتىنىشى مەن ءۋاجى ورىندى. ورىنداسام جاراسارلىق. ورىندارمىن دا. بىراق, وسى وتىنىشتەر مەنى ەرىكسىز اكەمە دەگەن ساعىنىشقا جەتەلەدى. ەسىمە ءوز اكەم ءتۇستى. اكەم, ياعني ەرگوبەك ۇلى سارسەن. التى جاسىمدا قايتىس بولعان جان. جان اكەم! مەن ءتۇرىڭنىڭ ءوزىن ەمىس-ەمىس قانا ەلەستەتە الامىن. ءتىپتى ەلەستەتە المايمىن دەسەم دە بولادى. ويتكەنى جاسىم كەلگەن سايىن ەلەس بۇلدىراپ ساعىمعا اينالىپ بارادى. بالا كۇنگىدەي انىق تا قانىق سۋرەت بولىپ كورىنبەيدى.
1904 جىلى تۋعان بولىپ سانالادى. ءدال قاي جىلعى ەكەنىن ءوزى دە بىلمەيتىن شىعار. اكەسى ەرگوبەكتىڭ قورا-قوپسىسىنا وت ءتيىپ, ءتىپتى بىرەر ازاماتى دا جانىپ كەتكەن قارالى كۇندەرى ناعاشىسىنىڭ مالىن باعۋعا جالدانعان پاقىر بالا. ەرگوبەكتىڭ ءبىرىنشى وتباسىنا جاي ءتۇسىپ سوقا باسى سوپايىپ قالعاندا 56 جاستاعى ساقالى ساپسيعان شالعا سەيدىن ەسىمدى 15 جاسار قىزىن (سارسەننىڭ شەشەسى) بەرىپ, سودان ۇزىلگەن ورمەك جالعانىپ, ۇرپاق ساباقتالعانىن دا ۇمىتپاق ەمەس. ەرگوبەك وتباسىن قايىنجۇرتىنىڭ بۇل ەكىنشى قۇتقارۋى. ناعاشىسىنىڭ مالىن باعىپ جۇرگەن اقىنتالاپ بالا ەندى ەسىمدى جينادىم با دەگەن ساتتە تۋعان اعاسى, قاراتاۋدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىنە تۇگەل اقىندىق, سال-سەرىلىك داڭقى كەڭ جايىلعان – تۇكىباي (كوپەن ءامىربەكتىڭ اتاسى. – ق.ە.) 26 جاسىندا جۇيرىك اتتان قۇلاپ مەرتىگىپ, ۇزىلگەن ج ۇلىن جالعانباي از-ماز كۇن جاتىپ كوز جۇمعان سوڭ اقىندىق تالاپپەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ, شارۋاعا اينالعان-اق ەكەن. قارت اكە, اڭىراعان انا, مەرت بولعان قىرشىن اعا تۇكىبايدىڭ وتباسى, جەسىرىن الا ءجۇرىپ, ءوزى دە ءتۇتىن تۇتەتىپ, گۇلبارشىن ەسىمدى سۇلۋ ءسۇيىپ, ەندى باقىتتى بولارمىن دەگەن ساتتە سوعىس وتى بۇرق ەتە قالىپتى.
سوعىس! اتى عانا ءزىلدى ەمەس, زاتى دا اۋىر-اق. قىرعىن. كىسى ءولتىرۋ, ءمۇمكىن ءوزى ءولۋ. ء“وزى سۇرانباعان” سەكىلدى. “وتان قورعاۋ كەرەك”. سوعىسقا الىپ كەتكەن. سوڭىنا الاڭداي-الاڭداي كەتىپتى, مارقۇم! اكە ەرگوبەك قارتايىپ, مۇڭدىق انا – سەيدىن كۇيىكتەن ولگەن. كەنجە ءىنىسى – ورازبەك جاس, قارىنداسى – قالامپىر بويجەتىپ كەلەدى. تەتەلەس ءىنىسى – دۇيسەن شويىن جولدا. “برونى” بار. سوڭىنا سول دۇيسەن قارايلار! قان مايدانعا وتىراردان اتتانىپ بارا جاتقان سارسەن ويىنداعى بار مەدەت – وسى! بىراق...
بىراق, اعا مەدەتى – دۇيسەن دە ۇزاماي: “ەل باسىنا كۇن تۋعاندا شويىن جولدا وتىرا المايمىن قاتىن-قالاشقا باستىق بولىپ...” – دەپ سوعىسقا اتتانىپتى ءوزى سۇرانىپ! سودان حابارسىز كەتتى. ال, اكەي مايداندا قان كەشە ءجۇرىپ ەدىل بويىندا ەرلىك كورسەتىپ “ستالينگرادتى جاۋدان ازات ەتكەنى ءۇشىن” مەدالىن وڭىرىنە تاعىپتى. جاۋ قولىنا ءتۇسىپ, ازابىن كورىپ, اتۋعا الىپ بارا جاتقاندا, قىر اسىپ, ءتۇن جامىلىپ, ورمان پانالاپ امان قالىپتى. قۇدايدىڭ قاققانى. كەنيگسبەرگ تۇبىندە تۇنگى بارلاۋعا شىعىپ, سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن جايپاۋعا ارنالىپ قۇرىلىپ جاتقان دزوتتىڭ اينالىپ قىر جەلكەسىنەن ءتۇسىپ گراناتاسىن لاقتىرىپتى. كەلەسىسىنە ءوزى اۆتوماتىمەن قويىپ كەتكەن ايقاي سالىپ. جاۋ دا قاراپ جاتسىن با, جاستىعىن الا ولگەن. دزوت قۇرتىلدى. سارسەن جاۋىنگەردى اۋىر جارالانىپ, ءولى مەن ءتىرى اراسىندا تالىقسىپ جاتقان جەرىنەن جورىقتاستارى تاۋىپ الىپ, سانيتارلىق ءبولىمدە دارىگەرلەر ونى جارىق ءدۇنيەگە قايتا اكەلىپتى. اي جاتىپ, جىل جاتىپ, سۇيرەتىلىپ اۋىلعا قايتىپتى. ءبىزدىڭ كورەر جارىعىمىز بار شىعار... ء“اي, سوعىس ءادىلەتسىز عوي, ايتپەسە ماعان گەرويلىق سوڭىمنان ىزدەپ كەلسە كەرەك...” – دەپ وتىرادى ەكەن. سوڭىنان “قىزىل جۇلدىز” وردەنى ءجىبەرىلىپتى. انامىز بيبىعايشاعا ءۇيلەنىپتى. ۇيەلمەن-ءسۇيەلمەن ءبىر ۇل, ءبىر قىزى ءۇي اينالىپ جۇرە باستاپ شەتىنەي بەرەدى ەكەن. “قۇداي ءبىزدى قۇراماۋعا اينالدى ما؟” – دەپ جىلاپ ءجۇرىپ كورگەن 1950 جىلى جارىق دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا 90 جاسقا كەلىپ الجىپ ءوز اتىن ۇمىتىپ قالىپ وتىرعان اڭشى-ساياتكەر بەرسىنبەكتىڭ (ول قازىر “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ فوتو سۋرەتشىسى. – ق.ە.) ەسىمىن بەرىپتى. سودان ءۇش جىل ءوتىپ, انامنىڭ ءۇش كۇن, ءۇش تۇندىك اۋىر دا ازاپتى تولعاعىنان كەيىن جەلتوقساننىڭ دولى بورانى ازىناپ جىلاعان 26-ى كۇنى سايرام اۋدانىنىڭ وزات شوپانى وتباسىندا جارىق دۇنيەگە مەن كەلىپپىن. مەنەن كەيىن سايران, ساپار دەگەندەي... اكەي كەنجە ءىنىمىز ساپاربەكتىڭ التى ايلىق كەزىندە 1959 جىلى و دۇنيەلىك بولدى. سوعىس زاردابى الىپ تىندى اقىرى. “جەتى جەرىندە ويىلعان جارا بار ەدى. قاراقوتىرلانىپ كەلە جاتىپ, قايتا سۋلانىپ جاماعان جەرى ءىرىپ جۇرە بەرەتىن...”–دەپ ەسكە الادى 92 جاستاعى انام بيبىعايشا!
...انا جىلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جۇرتتىڭ ءبارى ەل دەپ ەمىنىپ, جەر دەپ تەبىنىپ, ايقاسىپ, بولماعاندا ايقايلاسىپ جاتقان ءبىر الاكوبەڭ تۇستا پىسىقايلار اتاسىنىڭ اتىنا اۋىل, اكەسىنىڭ اتىنا كوشە, قورا-قوپسىسىنا شەشە اتىن دەگەندەي قويىپ, قويعىزىپ جاتتى ەمەس پە؟! كلاستاس دوسىم امەتبەك ۇلى باقىتتىڭ قولىندا دا بيلىك تۇردى سول جىلدارى. ول ماعان تەلەفون شالسىن. “وسىلاي دا, وسىلاي, كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ءبارى اكەسىنىڭ اتىنا كوشە قويعىزىپ جاتىر. شالعا دا ءبىر كوشە بەرسەك. سەن ءبىزدىڭ اكىمگە تەلەفون شالا سالساڭ. قالعانىن ءوزىم بىتىرەمىن”.
ءبىزدى ويلاي جۇرگەن كلاستاس دوسقا ريزا بولدىم. الايدا, ىرقىندا كەتپەدىم.
“راحمەت, باكە! ىزگى نيەت ەكەن. بىراق, كەرەگى جوق. مەنىڭ اكەمنىڭ اۋدانعا بالەندەي ەڭبەگى ءسىڭدى دەپ ويلامايمىن. سەن ول كىسىنى كورگەن جوقسىڭ. بىلمەيسىڭ. سەن تۇگىلى مەن ءوزىم دە بىلمەيمىن اكەمدى. وزات شوپان بولىپتى. “سارسەن قورا”, ء“سارسەن اسۋى”, “سارسەن قۇدىعى” اتالاتىن جەرلەر بار. ولاردى كورگەنمىن. حالىقتىڭ اكەمە بەرگەن اتاۋى, تارتقان سىيى, قويعان ەسكەرتكىشى. سول جەتەدى. كەرەك بولسا باسىنا ەسكەرتكىش تە سوعا الماي كەلەمىن. ەندى ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتتى مە دەگەن تۇستا زامانا بىلاي قۇبىلىپ كەتتى. ەسەسىنە تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ءتۇپ اتام – قۇرمان, ارعى بابام – باياندى كورمەگەن, اتام – ەرگوبەك, اكەم – ءسارسەن كورمەگەن تاۋەلسىزدىك. سول ءتاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتەيىك. اكەنى ويلايتىن ۋاقىت ەمەس قازىر, باكە!”
اقىماق ۇلدىڭ ءوز پايداسىن بىلمەيتىن اقىماق ءسوزىن ەستىگەن دوسىم تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويدى...نە ويلادى ءوزى بىلەدى. ال, مەنىڭ ول كەزگى ءسوزىم الترۋيزمنەن اۋلاق شىنايى پاتريوتتىق سەزىم بولاتىن. ەگويستىك پيعىل وتانشىلدىق ويدى باسىپ, جانشىپ ءوتىپ العا شىعىپ كەتەرىن ول كەزدە, وللاحي-بيللاحي, بىلگەنىم جوق!
ەندى ويلايمىن عوي باياعى. باقبەرگەن, جامبىل, باتىر ىنىلەرىمنىڭ ءوز اكەلەرى تۋرالى وتىنىشتەرى الگىندەي. ولاردىڭ ارەكەتى دۇرىس, ارينە. بىراق, بىراق مەنىڭ ءبىر كەزگى شەشىمىم شە؟ جۇرتتىڭ اكەسى – اكە دە, مەنىڭ اكەم – كىم سوندا؟ “سوعىستى” دەگەن داقپىرت, قانتوگىس اتىمەن قانشا ادام ماراپاتتالىپ جاتىر. ءبىر-ءبىر كوشەدە اتتارى تەمىرگە شەگەلەنىپ قويىلعان. وسى مەنىڭ شەشىمىم – سوعىس كورمەگەن بۋىننىڭ پسيحولوگيياسى بولىپ ءجۇرمەسىن؟ ءيا, ءبىز سوعىستى كورمەدىك. دۋلات يسابەكوۆتىڭ ء“بىز سوعىستى كورمەدىك” پوۆەسىن وقىعاندا دا دۋلات بۋىنىن ىشتەي اياپ: “ولار سوعىستى كورگەن ەكەن, ءبىز سوعىستى كورمەدىك”, – دەپ ءتۇيگەنمىن. جاقىندا دوسىم ديداحمەت ءاشىمحانوۆتىڭ “جەتپىس اپا” اتالاتىن تاماشا ءاڭگىمەسىن وقىپ شىققان سوڭ نىلدەي بۇزىلدىم. اڭگىمەنى وقىپ شىققان سوڭ ديداحمەتتىڭ سوعىستى كورگەنىنە ەش كۇدىكتەنبەدىم. ال, تاماشا اڭگىمەنىڭ اۆتورى – ديداحمەت كورگەن سوعىستى ونىمەن قاتارلاس, قارايلاس مەن قالاي كورمەگەنمىن؟! ديداحمەت سوعىستى كورسە – مەنىڭ سوعىس كورمەۋىم مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى مەنىڭ قانىمدا ۇلى وتان سوعىسى جاۋىنگەرىنىڭ قانى اعىپ جاتقان جوق پا؟! سوعىسقا قاتىسپاسا, دەنەسى كۇلپارشا بولىپ تالقاندالىپ كەتپەسە, اكەم مەنىڭ ۇزاق جاسار ما ەدى, قايتەر ەدى؟! ول كىسى ءبالكىم سوعىسقا ەرلىك جاساۋ ءۇشىن بارماعان بولار. الايدا, جاۋدىڭ ەكى دزوتىن قاتار قيراتىپ, ءوز جورىقتاستارىن ساقتاپ, ءارى وياتىپ, جورىققا باستاۋى از ەرلىك پە ءبىر كىسىگە؟! سوعىس زاردابىنان ەرتە ولگەن جوق پا مەنىڭ اكەم؟! سوعىس بولماسا, اكەم سوعىسقا قاتىسپاسا, سوعىس زاردابىنان ەرتە كوز جۇمباسا, بالدى بالالىق شاعىم زارلى دا جارلى بالالىق شاق بولىپ وتەر مە ەدى؟! جو-جوق, ءبىزدىڭ بۋىن دا سوعىس كورىپتى...
“اكەمنىڭ ەڭبەگى اۋدانعا سىڭگەن جوق” دەپ كىسىمسيتىن مەن كىممىن سونشا؟ ءوزىمنىڭ ءبىردەڭە شيمايلاپ اتىم شىققانىن الدەقانداي قىلعانىم-اۋ بۇل؟ و, استامشىلىق, سەن قايدان كەلدىڭ مەنىڭ بويىما؟ قايدان عانا ۇيا سالدىڭ ويىما, اتىڭ ءوشكىر مەنمەندىك! ەگەر جاقسىلى-جاماندى قولعا قالام ۇستاپ جۇرسەم سەنىڭ ارقاڭ ەمەس پە, اكەتايىم؟! اۋىر تۇرمىسقا بايلانىستى, سوعىس زاردابىنا قاراي سەنىڭ بويىڭدا ءبۇر جارىپ تۇرىپ, كوكتەي الماي قالعان دارىن ەمەس پە مەنى العا سۇيرەپ ادەبيەت اتتى كيەلى الەمگە اكەلگەن؟! “ەڭبەگى جوق!” استاپىراللا! مەن بۇل ءسوزدى قالاي ايتتىم ەكەن؟ ءتورت جىل گەرمان سوعىسىنا جانىن بەرىپ, جارىمجان ءتانى ءسۇيرەتىلىپ قايتقان كىسىدەن قانداي “ەڭبەك” تالاپ ەتىپ وتىرمىن, مەن؟ 1945-1959 جىلدارى وتىرار, ءتۇركىستان, سايرام اتتى ءۇش اۋداننىڭ مالىن باققاندا الدىنا شوپان ءتۇسىرمەگەن جانپيدالىعىن قايدا قويدىم, قۇداي-اۋ؟! اسىل تۇقىمدى قوشقار باققىسى كەلىپ ءسوز سالعان, پارا جۇگىرتكەن جاندارعا “سارسەن ولمەي اسىل تۇقىمدى قوشقار وتارىن ەشكىمگە سەنىپ تاپسىرا المايمىز” دەيدى ەكەن كولحوزدىڭ ورىس ءناسىلدى باسشىلارى. بۇل اتاق ەمەس پە, داڭق ەمەس پە؟ بالكىم جوعارىداعى “سارسەن اسۋى”, ء“سارسەن قورا”, “سارسەن جايلاۋى”, “سارسەن قۇدىعى” سياقتى سۇراپ الماعان جەر اتاۋلارى اكەمنىڭ وسىنداي اق-ادال ەڭبەگىنە بەرىلگەن شىعار. “اۋىسپالى قىزىل تۋ” مەن “ماقتاۋ قاعازدارى” اكەمنىڭ ابىرويلى ەڭبەگىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس پە؟! وسىنىڭ ءبارىن كورە-بىلە تۇرا “اكەمنىڭ ەڭبەگى سىڭبەگەن” دەگەنىم نە قىلعانىم؟!
اكەمنىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا جالعىز “كىناسى” بولسا – ول ءومىردەن ەرتە كەتكەنى. بىراق, ءومىر دە, ءولىم دە – كىسىنىڭ ءوز قولىندا ما ەكەن؟! ولاي ەمەس قوي. اللانىڭ قولىندا! راس, اكەدەن جاستاي قالىپ, ارداقتى اكە بەينەسىن كوزگە ەلەستەتە المايتىن شىعارمىز. ونىڭ ۇستىنە جالعىز عانا سۋرەت ساقتالىپ قالىپتى. جاس بولدىق بۋىنى بەكىمەگەن. وردەن, مەدال كىتاپشالارىن ساقتاي المادىق. انامىز قانشاما اقىلدى بولا تۇرا حات تانىمايتىن كىسى. ونىڭ ۇستىنە سارىاۋىز بالاپان كەزىمىزدە باسىمىزعا قانشاما قارا بۇلت ءۇيىرىلدى؟! ءتورت بىردەي بالاپانىن “قاناتتىعا قاقتىرمايمىن, تۇمسىقتىعا شوقتىرمايمىن” دەپ بيبىعايشا انا ءبىزدى ارىس قالاسىنداعى توركىنىنە الا قاشتى.
... شوقشا ساقال سارى شال انە, مال ساناپ تۇر. مىنە مەنى كوتەرىپ اتقا مىنگىزدى. تولدەرگە يە بولا الماعانىم ءۇشىن بوپسالاپ شىبىقپەن ءبىر تارتتى. مالعا قاسقىر ءتيدى دەپ اتىپ شىعىپ اتقا ءمىندى. “مىنا يت ادام ەمەس ۇرى ەكەن عوي. قازىنا مالىنا قول سۇققانى نەسى؟” ول الدەكىمگە رەنجىپ وتىر. اق كويلەك, اق دامبال سارى تاپتانعان كۇيىندە س ۇلىق جاتىر. نەشەمە كۇن؟ ءىنىسى امىربەك اۋدانعا شاپقىلاپ ەرۋلى اتپەن دارىگەر الىپ كەلدى. ول ينە سالدى. اكەم تەرەڭ دەم الدى دا ءجۇرىپ كەتتى. انامنىڭ داۋىس سالعانى, ءىنىسى امىربەكتىڭ ەگىلىپ تۇرعانى. مىنە, اكەم جايلى بار ەلەس وسى عانا!
جو-جوق, بولمايدى ەكەن. ەرتەڭنەن باستاپ موسكۆا ماڭىنداعى پودولسكىدەگى اسكەري ارحيۆكە حات جازىپ ەرلىگىڭدى كۋالاندىراتىن قۇجات جينايمىن. ەرلىگىڭدى ەلگە پاش ەتەرمىن, جان اكە! كەشىر مەنى, ارۋاق!
قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.
سوعىس! اتى عانا ءزىلدى ەمەس, زاتى دا اۋىر-اق. قىرعىن. كىسى ءولتىرۋ, ءمۇمكىن ءوزى ءولۋ. ء“وزى سۇرانباعان” سەكىلدى. “وتان قورعاۋ كەرەك”. سوعىسقا الىپ كەتكەن. سوڭىنا الاڭداي-الاڭداي كەتىپتى, مارقۇم! اكە ەرگوبەك قارتايىپ, مۇڭدىق انا – سەيدىن كۇيىكتەن ولگەن. كەنجە ءىنىسى – ورازبەك جاس, قارىنداسى – قالامپىر بويجەتىپ كەلەدى. تەتەلەس ءىنىسى – دۇيسەن شويىن جولدا. “برونى” بار. سوڭىنا سول دۇيسەن قارايلار! قان مايدانعا وتىراردان اتتانىپ بارا جاتقان سارسەن ويىنداعى بار مەدەت – وسى! بىراق...
بىراق, اعا مەدەتى – دۇيسەن دە ۇزاماي: “ەل باسىنا كۇن تۋعاندا شويىن جولدا وتىرا المايمىن قاتىن-قالاشقا باستىق بولىپ...” – دەپ سوعىسقا اتتانىپتى ءوزى سۇرانىپ! سودان حابارسىز كەتتى. ال, اكەي مايداندا قان كەشە ءجۇرىپ ەدىل بويىندا ەرلىك كورسەتىپ “ستالينگرادتى جاۋدان ازات ەتكەنى ءۇشىن” مەدالىن وڭىرىنە تاعىپتى. جاۋ قولىنا ءتۇسىپ, ازابىن كورىپ, اتۋعا الىپ بارا جاتقاندا, قىر اسىپ, ءتۇن جامىلىپ, ورمان پانالاپ امان قالىپتى. قۇدايدىڭ قاققانى. كەنيگسبەرگ تۇبىندە تۇنگى بارلاۋعا شىعىپ, سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن جايپاۋعا ارنالىپ قۇرىلىپ جاتقان دزوتتىڭ اينالىپ قىر جەلكەسىنەن ءتۇسىپ گراناتاسىن لاقتىرىپتى. كەلەسىسىنە ءوزى اۆتوماتىمەن قويىپ كەتكەن ايقاي سالىپ. جاۋ دا قاراپ جاتسىن با, جاستىعىن الا ولگەن. دزوت قۇرتىلدى. سارسەن جاۋىنگەردى اۋىر جارالانىپ, ءولى مەن ءتىرى اراسىندا تالىقسىپ جاتقان جەرىنەن جورىقتاستارى تاۋىپ الىپ, سانيتارلىق ءبولىمدە دارىگەرلەر ونى جارىق ءدۇنيەگە قايتا اكەلىپتى. اي جاتىپ, جىل جاتىپ, سۇيرەتىلىپ اۋىلعا قايتىپتى. ءبىزدىڭ كورەر جارىعىمىز بار شىعار... ء“اي, سوعىس ءادىلەتسىز عوي, ايتپەسە ماعان گەرويلىق سوڭىمنان ىزدەپ كەلسە كەرەك...” – دەپ وتىرادى ەكەن. سوڭىنان “قىزىل جۇلدىز” وردەنى ءجىبەرىلىپتى. انامىز بيبىعايشاعا ءۇيلەنىپتى. ۇيەلمەن-ءسۇيەلمەن ءبىر ۇل, ءبىر قىزى ءۇي اينالىپ جۇرە باستاپ شەتىنەي بەرەدى ەكەن. “قۇداي ءبىزدى قۇراماۋعا اينالدى ما؟” – دەپ جىلاپ ءجۇرىپ كورگەن 1950 جىلى جارىق دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا 90 جاسقا كەلىپ الجىپ ءوز اتىن ۇمىتىپ قالىپ وتىرعان اڭشى-ساياتكەر بەرسىنبەكتىڭ (ول قازىر “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ فوتو سۋرەتشىسى. – ق.ە.) ەسىمىن بەرىپتى. سودان ءۇش جىل ءوتىپ, انامنىڭ ءۇش كۇن, ءۇش تۇندىك اۋىر دا ازاپتى تولعاعىنان كەيىن جەلتوقساننىڭ دولى بورانى ازىناپ جىلاعان 26-ى كۇنى سايرام اۋدانىنىڭ وزات شوپانى وتباسىندا جارىق دۇنيەگە مەن كەلىپپىن. مەنەن كەيىن سايران, ساپار دەگەندەي... اكەي كەنجە ءىنىمىز ساپاربەكتىڭ التى ايلىق كەزىندە 1959 جىلى و دۇنيەلىك بولدى. سوعىس زاردابى الىپ تىندى اقىرى. “جەتى جەرىندە ويىلعان جارا بار ەدى. قاراقوتىرلانىپ كەلە جاتىپ, قايتا سۋلانىپ جاماعان جەرى ءىرىپ جۇرە بەرەتىن...”–دەپ ەسكە الادى 92 جاستاعى انام بيبىعايشا!
...انا جىلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جۇرتتىڭ ءبارى ەل دەپ ەمىنىپ, جەر دەپ تەبىنىپ, ايقاسىپ, بولماعاندا ايقايلاسىپ جاتقان ءبىر الاكوبەڭ تۇستا پىسىقايلار اتاسىنىڭ اتىنا اۋىل, اكەسىنىڭ اتىنا كوشە, قورا-قوپسىسىنا شەشە اتىن دەگەندەي قويىپ, قويعىزىپ جاتتى ەمەس پە؟! كلاستاس دوسىم امەتبەك ۇلى باقىتتىڭ قولىندا دا بيلىك تۇردى سول جىلدارى. ول ماعان تەلەفون شالسىن. “وسىلاي دا, وسىلاي, كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ءبارى اكەسىنىڭ اتىنا كوشە قويعىزىپ جاتىر. شالعا دا ءبىر كوشە بەرسەك. سەن ءبىزدىڭ اكىمگە تەلەفون شالا سالساڭ. قالعانىن ءوزىم بىتىرەمىن”.
ءبىزدى ويلاي جۇرگەن كلاستاس دوسقا ريزا بولدىم. الايدا, ىرقىندا كەتپەدىم.
“راحمەت, باكە! ىزگى نيەت ەكەن. بىراق, كەرەگى جوق. مەنىڭ اكەمنىڭ اۋدانعا بالەندەي ەڭبەگى ءسىڭدى دەپ ويلامايمىن. سەن ول كىسىنى كورگەن جوقسىڭ. بىلمەيسىڭ. سەن تۇگىلى مەن ءوزىم دە بىلمەيمىن اكەمدى. وزات شوپان بولىپتى. “سارسەن قورا”, ء“سارسەن اسۋى”, “سارسەن قۇدىعى” اتالاتىن جەرلەر بار. ولاردى كورگەنمىن. حالىقتىڭ اكەمە بەرگەن اتاۋى, تارتقان سىيى, قويعان ەسكەرتكىشى. سول جەتەدى. كەرەك بولسا باسىنا ەسكەرتكىش تە سوعا الماي كەلەمىن. ەندى ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتتى مە دەگەن تۇستا زامانا بىلاي قۇبىلىپ كەتتى. ەسەسىنە تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. ءتۇپ اتام – قۇرمان, ارعى بابام – باياندى كورمەگەن, اتام – ەرگوبەك, اكەم – ءسارسەن كورمەگەن تاۋەلسىزدىك. سول ءتاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتەيىك. اكەنى ويلايتىن ۋاقىت ەمەس قازىر, باكە!”
اقىماق ۇلدىڭ ءوز پايداسىن بىلمەيتىن اقىماق ءسوزىن ەستىگەن دوسىم تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويدى...نە ويلادى ءوزى بىلەدى. ال, مەنىڭ ول كەزگى ءسوزىم الترۋيزمنەن اۋلاق شىنايى پاتريوتتىق سەزىم بولاتىن. ەگويستىك پيعىل وتانشىلدىق ويدى باسىپ, جانشىپ ءوتىپ العا شىعىپ كەتەرىن ول كەزدە, وللاحي-بيللاحي, بىلگەنىم جوق!
ەندى ويلايمىن عوي باياعى. باقبەرگەن, جامبىل, باتىر ىنىلەرىمنىڭ ءوز اكەلەرى تۋرالى وتىنىشتەرى الگىندەي. ولاردىڭ ارەكەتى دۇرىس, ارينە. بىراق, بىراق مەنىڭ ءبىر كەزگى شەشىمىم شە؟ جۇرتتىڭ اكەسى – اكە دە, مەنىڭ اكەم – كىم سوندا؟ “سوعىستى” دەگەن داقپىرت, قانتوگىس اتىمەن قانشا ادام ماراپاتتالىپ جاتىر. ءبىر-ءبىر كوشەدە اتتارى تەمىرگە شەگەلەنىپ قويىلعان. وسى مەنىڭ شەشىمىم – سوعىس كورمەگەن بۋىننىڭ پسيحولوگيياسى بولىپ ءجۇرمەسىن؟ ءيا, ءبىز سوعىستى كورمەدىك. دۋلات يسابەكوۆتىڭ ء“بىز سوعىستى كورمەدىك” پوۆەسىن وقىعاندا دا دۋلات بۋىنىن ىشتەي اياپ: “ولار سوعىستى كورگەن ەكەن, ءبىز سوعىستى كورمەدىك”, – دەپ ءتۇيگەنمىن. جاقىندا دوسىم ديداحمەت ءاشىمحانوۆتىڭ “جەتپىس اپا” اتالاتىن تاماشا ءاڭگىمەسىن وقىپ شىققان سوڭ نىلدەي بۇزىلدىم. اڭگىمەنى وقىپ شىققان سوڭ ديداحمەتتىڭ سوعىستى كورگەنىنە ەش كۇدىكتەنبەدىم. ال, تاماشا اڭگىمەنىڭ اۆتورى – ديداحمەت كورگەن سوعىستى ونىمەن قاتارلاس, قارايلاس مەن قالاي كورمەگەنمىن؟! ديداحمەت سوعىستى كورسە – مەنىڭ سوعىس كورمەۋىم مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى مەنىڭ قانىمدا ۇلى وتان سوعىسى جاۋىنگەرىنىڭ قانى اعىپ جاتقان جوق پا؟! سوعىسقا قاتىسپاسا, دەنەسى كۇلپارشا بولىپ تالقاندالىپ كەتپەسە, اكەم مەنىڭ ۇزاق جاسار ما ەدى, قايتەر ەدى؟! ول كىسى ءبالكىم سوعىسقا ەرلىك جاساۋ ءۇشىن بارماعان بولار. الايدا, جاۋدىڭ ەكى دزوتىن قاتار قيراتىپ, ءوز جورىقتاستارىن ساقتاپ, ءارى وياتىپ, جورىققا باستاۋى از ەرلىك پە ءبىر كىسىگە؟! سوعىس زاردابىنان ەرتە ولگەن جوق پا مەنىڭ اكەم؟! سوعىس بولماسا, اكەم سوعىسقا قاتىسپاسا, سوعىس زاردابىنان ەرتە كوز جۇمباسا, بالدى بالالىق شاعىم زارلى دا جارلى بالالىق شاق بولىپ وتەر مە ەدى؟! جو-جوق, ءبىزدىڭ بۋىن دا سوعىس كورىپتى...
“اكەمنىڭ ەڭبەگى اۋدانعا سىڭگەن جوق” دەپ كىسىمسيتىن مەن كىممىن سونشا؟ ءوزىمنىڭ ءبىردەڭە شيمايلاپ اتىم شىققانىن الدەقانداي قىلعانىم-اۋ بۇل؟ و, استامشىلىق, سەن قايدان كەلدىڭ مەنىڭ بويىما؟ قايدان عانا ۇيا سالدىڭ ويىما, اتىڭ ءوشكىر مەنمەندىك! ەگەر جاقسىلى-جاماندى قولعا قالام ۇستاپ جۇرسەم سەنىڭ ارقاڭ ەمەس پە, اكەتايىم؟! اۋىر تۇرمىسقا بايلانىستى, سوعىس زاردابىنا قاراي سەنىڭ بويىڭدا ءبۇر جارىپ تۇرىپ, كوكتەي الماي قالعان دارىن ەمەس پە مەنى العا سۇيرەپ ادەبيەت اتتى كيەلى الەمگە اكەلگەن؟! “ەڭبەگى جوق!” استاپىراللا! مەن بۇل ءسوزدى قالاي ايتتىم ەكەن؟ ءتورت جىل گەرمان سوعىسىنا جانىن بەرىپ, جارىمجان ءتانى ءسۇيرەتىلىپ قايتقان كىسىدەن قانداي “ەڭبەك” تالاپ ەتىپ وتىرمىن, مەن؟ 1945-1959 جىلدارى وتىرار, ءتۇركىستان, سايرام اتتى ءۇش اۋداننىڭ مالىن باققاندا الدىنا شوپان ءتۇسىرمەگەن جانپيدالىعىن قايدا قويدىم, قۇداي-اۋ؟! اسىل تۇقىمدى قوشقار باققىسى كەلىپ ءسوز سالعان, پارا جۇگىرتكەن جاندارعا “سارسەن ولمەي اسىل تۇقىمدى قوشقار وتارىن ەشكىمگە سەنىپ تاپسىرا المايمىز” دەيدى ەكەن كولحوزدىڭ ورىس ءناسىلدى باسشىلارى. بۇل اتاق ەمەس پە, داڭق ەمەس پە؟ بالكىم جوعارىداعى “سارسەن اسۋى”, ء“سارسەن قورا”, “سارسەن جايلاۋى”, “سارسەن قۇدىعى” سياقتى سۇراپ الماعان جەر اتاۋلارى اكەمنىڭ وسىنداي اق-ادال ەڭبەگىنە بەرىلگەن شىعار. “اۋىسپالى قىزىل تۋ” مەن “ماقتاۋ قاعازدارى” اكەمنىڭ ابىرويلى ەڭبەگىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس پە؟! وسىنىڭ ءبارىن كورە-بىلە تۇرا “اكەمنىڭ ەڭبەگى سىڭبەگەن” دەگەنىم نە قىلعانىم؟!
اكەمنىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا جالعىز “كىناسى” بولسا – ول ءومىردەن ەرتە كەتكەنى. بىراق, ءومىر دە, ءولىم دە – كىسىنىڭ ءوز قولىندا ما ەكەن؟! ولاي ەمەس قوي. اللانىڭ قولىندا! راس, اكەدەن جاستاي قالىپ, ارداقتى اكە بەينەسىن كوزگە ەلەستەتە المايتىن شىعارمىز. ونىڭ ۇستىنە جالعىز عانا سۋرەت ساقتالىپ قالىپتى. جاس بولدىق بۋىنى بەكىمەگەن. وردەن, مەدال كىتاپشالارىن ساقتاي المادىق. انامىز قانشاما اقىلدى بولا تۇرا حات تانىمايتىن كىسى. ونىڭ ۇستىنە سارىاۋىز بالاپان كەزىمىزدە باسىمىزعا قانشاما قارا بۇلت ءۇيىرىلدى؟! ءتورت بىردەي بالاپانىن “قاناتتىعا قاقتىرمايمىن, تۇمسىقتىعا شوقتىرمايمىن” دەپ بيبىعايشا انا ءبىزدى ارىس قالاسىنداعى توركىنىنە الا قاشتى.
... شوقشا ساقال سارى شال انە, مال ساناپ تۇر. مىنە مەنى كوتەرىپ اتقا مىنگىزدى. تولدەرگە يە بولا الماعانىم ءۇشىن بوپسالاپ شىبىقپەن ءبىر تارتتى. مالعا قاسقىر ءتيدى دەپ اتىپ شىعىپ اتقا ءمىندى. “مىنا يت ادام ەمەس ۇرى ەكەن عوي. قازىنا مالىنا قول سۇققانى نەسى؟” ول الدەكىمگە رەنجىپ وتىر. اق كويلەك, اق دامبال سارى تاپتانعان كۇيىندە س ۇلىق جاتىر. نەشەمە كۇن؟ ءىنىسى امىربەك اۋدانعا شاپقىلاپ ەرۋلى اتپەن دارىگەر الىپ كەلدى. ول ينە سالدى. اكەم تەرەڭ دەم الدى دا ءجۇرىپ كەتتى. انامنىڭ داۋىس سالعانى, ءىنىسى امىربەكتىڭ ەگىلىپ تۇرعانى. مىنە, اكەم جايلى بار ەلەس وسى عانا!
جو-جوق, بولمايدى ەكەن. ەرتەڭنەن باستاپ موسكۆا ماڭىنداعى پودولسكىدەگى اسكەري ارحيۆكە حات جازىپ ەرلىگىڭدى كۋالاندىراتىن قۇجات جينايمىن. ەرلىگىڭدى ەلگە پاش ەتەرمىن, جان اكە! كەشىر مەنى, ارۋاق!
قۇلبەك ەرگوبەك, تۇركىستان.
