وڭىرلەردىڭ وركەندەۋى – ەلدىڭ ورگە باسۋى

قازاقستاننىڭ دامۋىنا, ەكونو­ميكالىق قيىندىقتاردان شىعۋىنا الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارىپ وتىر. ءسوز جوق, استانا ەلىمىزدىڭ ەلورداسى رەتىندە قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. ارقا توسىندەگى ايبارلى دا اجارلى استانامىزعا سۇيسىنە دە تامسانا قارايتىندار از ەمەس. ال قازاق ەلىنىڭ ورگە باسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تال­بەسىگى اتانعان الماتى – ءاربىر قازاق ءۇشىن ىستىق قالا. ەلباسىنىڭ ءوزى ايرىقشا قۇرمەتتەپ, الاتاۋ باۋ­رايىنداعى ارۋ شاھارعا رەسپۋبلي­كالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن بەردى. بۇل ارنايى زاڭمەن بەكىتىلدى. ارينە, ەلدىڭ وركەندەۋى تەك باس قالالاردىڭ كوركەيۋىمەن عانا ەسەپ­تەلمەيتىنى انىق. وسى ورايدا مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ وڭىرلەردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدا­رىپ كەلەدى. ۇكىمەتكە جانە جەر­گىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە ناقتى تاپ­سىر­مالار بەردى. 1998 جىلدان باستاپ استانا ءوز كەزەگىندە وڭىرلەرگە ۇلگى بولا ءبىلدى, جاڭارۋدا سەرپىلىس جاسا­دى. 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندەگى نارىق زامانىنىڭ اۋىرتپاشى­لىعى­نان تەڭسەلىپ كەتكەن قالالار مەن اۋ­ىلدار جاڭا قالىپقا كەل­تىرىلدى. كوپ­تەگەن وبلىس ورتا­لىق­تارى كوركەي­تىلدى. بۇل باستامانىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىن ەل كورىپ وتىر. بيىلعى حالىققا جولداۋىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “وڭىرلەردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى” دەگەن تاقىرىپقا ارنايى توقتالدى. ەلباسى: “وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىنسىز ءبىز جە­دەل ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزە ال­ماي­مىز. سوندىقتان بىزگە ەكونومي­كالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاس­تىرۋدى باستاۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ باتىسىندا مۇناي-گاز سەكتورىن, حيميا ونەركاسىبىن, جابدىقتار ءوندىرىسى مەن كولىكتىك قۋاتتاردى دا­مىتۋ كەرەك. ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا – كەن-مەتال­لۋرگيا كەشەنى, اتوم, حيميا ونەر­كاسىبى جانە اگرارلىق يندۋستريا دا­مىتىلۋى ءتيىس”, دەي كەلىپ: “جاڭا وڭىرلىك ساياسات – 2020 سترا­تە­گيالىق جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى. ۇكىمەتكە وبلىستاردىڭ, استانا مەن ال­ماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىرلەردەگى ينۆەس­تيتسيالىق ساياسات ماسەلەلەرىن مۇقيات پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن”, دەدى. ەندى ۇكىمەت وسى باعىتتا كەلەلى ءىس­تەر, كەشەندى باعدارلامالاردى ءجۇ­زە­گە اسىرۋى ءتيىس. بۇل – قازاقستان­نىڭ وڭىرلەرىن دامىتۋدا 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن نەگىزگى سالالاردىڭ قىسقاشا باعىت-باعدارى. ءوندىرىس سالالارىن ايماقتاردىڭ ەر­ەك­­شەلىكتەرىنە وراي دامىتقان جاع­داي­دا, تۇرعىنداردىڭ دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاي-كۇيى جاقساراتى­نى جاسىرىن ەمەس. سوڭعى جىلدارى سىر ءوڭىرى دە, قاي سالانى الساق تا, قارقىندى دامىپ كەلەدى. جازعى دەمالىس كەزىندە ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, حالىقپەن جۇزدەسكەنىمىزدە, وبلىستىڭ تىنىسىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. ءبىز پارلامەنتتەگى ارىپتەسىم سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ ەكەۋمىز وبلىستىڭ بارلىق اۋدان­دارىن ارالاپ شىعىپ, سايلاۋشى­لار­دىڭ مۇڭ-مۇقتاجدارىمەن تانىستىق, جاقسى لەبىزدەرىن ەستىدىك. كەزدە­سۋلەرگە “نۇر وتان” حدپ مۇشەلەرى, اۋداندىق اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, مەكەمە باسشىلارى, باسقا دا ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ءبىز كونستيتۋتسيامىزدىڭ ەلدى دامىتۋ­داعى سالىپ بەرگەن زاڭدىق جولى تۋرالى ايتتىق. وسى از عانا ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن قا­تايتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتە تۇسۋىنە, قازىرگى تاڭدا قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ بار سالاسىندا وركەنيەتتى, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ داڭ­عىل جولىنا تۇسۋدە كونستيتۋتسيا­مىز­دىڭ ماڭىزى ولشەۋسىز ەكەنى انىق. مەملەكەت باسشىسى, اسىرەسە, ءوڭ­ىر­لەردى وركەندەتۋ ءۇشىن يندۋس­تريا­­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ءرولى زور ەكەنىن ءجيى ايتىپ كەلەدى. ەلدىڭ وسى باعىتى ەلباسىنىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا كوتەرىلدى. “مەنىڭ تاپسىرمام بوي­ىنشا ۇكىمەت جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە ەلدى يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كار­تاسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات – تاياۋ­داعى بەس جىلدا ءبىز نەنى, قايدا جانە قاشان سالاتىنىمىزدىڭ تولىق ءىس-قيمىل جوسپارى. بۇگىندە اڭگىمە ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگەلىك 162 جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر, ال بۇل ەل ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزدان استامى, ولار بىزگە تاياۋداعى ءۇش جىلدا عانا 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن تىكەلەي اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى”, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن ەكەنىن جانە جى­لى­نا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3 مىڭ دوللار شاماسىندا كەلەتىنىن, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايتىنىن ايتا كەلىپ: “اۋىل ءۇشىن ءوسۋ پەرسپەكتيۆاسى, مىنە, وسىندا. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپ­تىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ. بۇل كۇردەلى مىندەتتى اگرارلىق-يندۋس­تريالىق ءارتاراپ­تا­ن­­دىرۋ عانا, ياعني اۋىل ­شا­­­­­­­­رۋا­­­­­شىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋدى شۇ­عىل ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار, جا­ڭا تەحنولوگيالار مەن اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنداعى جاڭا كوزقاراس شەشە الاتىن جاعدايدا. الەمدىك ءتاجىري­بە­نى پايدالانۋ, ونى ءبىزدىڭ اۋىل شا­رۋ­ا­شىلىعىمىزعا جەدەل ەندىرۋ كەرەك”, دەپ ايقىن جولدى نۇسقاپ, كورسەتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا سىر وڭىرىندە دە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىندا ايقىندالعان جۇمىستار ناتيجەلى جۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, قىزىلوردا وبلىسىندا تاۋ-كەن سالاسى, مۇناي-گاز سەكتورى, حيميا ونەركاسىبى مەن اگرارلىق يندۋستريا­نى دامىتۋعا ارنالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى قابىلداندى. ايماقتا قازىرگى كۇندەرى بيتۋم, اس­فالت, قيىرشىق تاس جانە باسقا دا قۇ­رىلىس ماتەريالدارىن وندىرەتىن زاۋىتتار, مۇناي وڭدەۋ جانە ىلەسپە گازدى وتەلدەۋ كەشەنىن, اگرارلىق سەكتور كاسىپورىندارىن سالۋ جوبا­لارى قىزۋ قولعا الىندى. وبلىس كولەمىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇنى 20 ملرد. تەڭگەدەن استام 7 جوبا جۇزە­گە اسىرىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى 3 جوبانى ور­ىنداۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, “جول كارتاسى” بويىنشا وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان ىستەرگە كۋا بولدىق. “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە جۇمىسسىز تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى دە شە­شى­لۋدە. ەگەر ەلىمىزدە كاسىپتىك ءبىلىم بە­رۋ ۇيىمدارىنىڭ بىتىرۋشىلەرى ءۇشىن جاستار پراكتيكاسىن ۇيىم­داستىرۋعا 2010 جىلى 3,2 ملرد. تەڭ­گە كوزدەلگەن بولسا, جاستار پراك­تيكاسى باعدار­لا­مالارىن كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە 6900 كاسىپورىن جانە ۇيىمدارمەن كەلى­سىم-شارت جاسالىپ, جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى 14700 ءبىتىرۋشىنى جۇمىسقا جىبەردى, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وب­لىسى بوي­ىنشا 204 ملن. تەڭگە ءبو­لى­نىپ, 831 ءبىتىرۋشى جۇمىسقا تارتىلعان. ۋاقىتتىڭ العا جىلجۋىمەن “نۇر وتان” حدپ تالابى كۇشەيە تۇسۋدە. “جول كارتاسى”, “100 مەكتەپ, 100 اۋ­رۋحانا” باعدارلامالارىنىڭ ورىن­دالۋى, ەڭبەك جانە ماتەريالدىق رە­سۋرستاردىڭ پايدالانۋ جايى, سون­داي-اق بيۋدجەت قاراجاتتارىنىڭ ماق­ساتتى جۇمسالۋى 110 پارتيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءبىر عانا قىزىلوردا قالاسىندا 5 مەكتەپ, 4 بالاباقشا, 5 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 3 الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىسان قۇرىلىستارى بولسا, ونى پارتيالىق باقىلاۋ بەكەتتەرى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى دەر كەزىندە تۇزەتۋگە تىرەك بولۋدا. ۇلى جىبەك جولىمەن ءوتىپ جاتقان “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ترانزيتتىك ءدالىزى – الەمدىك ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبا قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ ءبىر باسىنان ەكىنشى شەتىنە دەيىنگى 1 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق نەگىزگى كۇرە جولدى كومكەرەتىن بولادى. عاسىر قۇرىلىسىنا پارا-پار ءاۆتودالىز قۇرىلىسى “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ باقىلاۋىنا الىنعان. مۇنى ارنايى باعىتتالعان قارجى­نىڭ ءجونسىز شىعىندالماۋىنا قوي­ىل­عان حالىقتىڭ نازارى دەسەك, ار­تىق بولماس. جوبانىڭ اتاۋى “باتىس ەۋ­روپا – باتىس قىتاي” دەسەك تە, كە­لەشەكتە ۇلى جىبەك جولى دەپ اتا­ساق, وتە ورىندى بولعالى تۇر. بۇل ۇسى­نى­سىمىزدى تۇرعىندار دا قولداپ وتىر. وبلىس ورتالىعى – قىزىلوردا قالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مول. كەيبىر وڭىرلەردە قالانى كو­گالداندىرۋدا كوپ قيىندىق بولماسا, ال تابيعاتى وزگەشە سىر بويىندا قانداي وسىمدىكتى دە, تال-تەرەكتى دە ءوسى­رۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قىزىل­وردانىڭ كوشەلەرىنە ەگىلگەن گۇلدەر, جاسىل-جەلەكتەر ۇلكەن قاجىر-قايراتتىڭ, تىنىمسىز اۋىر ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەكەنىن سەزىنگەنىمىز ءجون. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى قالا جاقسى جاعىنا قاراي كوپ وزگەردى. وتكەن جىلى قىزىلوردا قالاسىنىڭ 190 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. كوشەلەر مەن عيماراتتاردى جاڭارتۋ, گۇل ەگى­لەتىن الاڭداردى كوبەيتۋ ءىسى جال­عا­سۋدا. جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرۋدە. قالا تازالىعىنا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. تازالىقتى ساقتاۋعا, ءبىرىنشى كە­زەكتە, تۇرعىنداردىڭ ىنتالى بو­لۋى­نا كوڭىل بولىنۋدە. قالا تازا­لى­عىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن رۋحاني-مادەني ءىس-شارالار ءوتىپ كەلەدى. ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر مەن ءما­دەنيەت سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا ءال­ەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كە­زەك­تە شەشۋ قاجەت. وسى ورايدا قالا اك­ىمدىگىنىڭ ۇجىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اتقارىپ جاتقان ىستەرى دە از ەمەس. بۇگىنگى زامانعا لايىقتى ءبىر­نە­شە جاڭا مەكتەپتەر بوي كوتەردى. كە­لەسى جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاما­سىمەن قولعا الىنعان ينتەللەك­تۋال­دىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى باستالادى. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ ءىسىن­دە دە وڭ ۇردىستەر بار. ەلباسى بي­ىلعى جولداۋىندا “بالاپان” باع­دارلاماسى جونىندە باستاما كوتەرىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. بيىلدىڭ وزىندە قازىرگى زاماننىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەس “ەرتوستىك” جانە “الپامىس” دەگەن 140 ورىندىق ەكى با­لاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. بار­لىق قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىمەن, ويىن الاڭدارىمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن. قالا اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە ءسۇي­نەسەك, قازىر “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا بۇرىن بەرىلىپ كەتكەن بالا­باقشالاردى كەرى قايتارۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. جانە دە بۇل وڭ شەشىلەدى دەگەن سەنىمىم مول. سىر وڭىرىندە بيىل قاسيەتتى رامازان ايى ەرەكشە اتالىپ وتكەنىن ايتا كەتكەنىم ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ول ايدا قايىرىمدىلىق ءىس-شا­را­لارى كوپ ۇيىمداستىرىلدى. ال ورا­زا ايت كۇندەرى ادامداردىڭ ءدىني-رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋىنا ما­ڭىز بە­رىلدى. يسلام ءدىنىنىڭ قۇندى­لىق­تارىن دۇرىس ناسيحاتتاۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى. اۋقىمدى ىستەر ءبىر ارناعا قۇي­ىلعانداي, ورازا ايت كۇنى قالادا ءجالاڭتوس ءباھادۇر بابامىزدىڭ ەس­كەرتكىشى اشىلدى. ءمانى مەن ماڭىزى زور عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەن­تسيا ءوتتى. وسى شاراعا ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭى­رىنەن تانىمال تۇلعالار كەلىپ قا­تىستى. سونىمەن قاتار كورشى مەم­لە­­كەت­تەردەن دە كەلىپ, باتىر بابا رۋ­حىنا تاعزىم جاساعاندار از بولعان جوق. ارنايى كەلگەن قوناقتار “سىر مەيىرىمى” يماندىلىق-قايىرىمد­ى­­لىق اكتسياسىنا قاتىستى. اكتسيا با­رىسىندا جاس جەتكىنشەكتەردى الەۋ­مەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعى مەن پات­رو­ناتتىق تاربيەلەنۋشىلەردەن 20 ادام­عا قايىرىمدىلىق جاسالدى. وسى يگى شاراعا قاتىسقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك كەن­جەعالي ساعاديەۆ اكتسياعا قا­تىس­قان 5 تاربيەلەنۋشى جەتكىنشەككە قايىرىمدىلىق جاساپ, ءوز قارجىسى ەسەبىنەن الماتى قالاسىندا وقىتا­تى­نىن ءمالىم ەتتى. بۇل باستاماعا جي­نالعان جۇرتشىلىق العىسىن ءبىلدىردى. اۋىل-ەلدى ارالاساڭ, حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قانىعا تۇسەسىڭ. ىلگەرى باسقان ءىستى كورسەڭ, جانىڭ باي­ىپ, كوڭىلىڭ وسەدى. سىر بويى تۇر­عىندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن, ەر­تەڭ­گە دەگەن ۇلكەن سەنىمىن انىق باي­قادىق. ىرىس تا, ىنتىماق تا, بەرەكە دە حالىقتا ەكەنىنە تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزدىك. ءبىرتۇتاس ەلىمىزدى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردى دامىتۋدا ەلباسىنىڭ باستاماسى مەن باستى باعىتتارى ايقىندالدى. “نۇر وتان” پارتيا­سى­نىڭ تۇجىرىمدامالىق باعدارلا­ما­سىندا كوزدەلگەن جوسپار دا وسى ءبىر ورتاق ماقساتتان تۋىنداعان. “نۇر وتان” حدپ-نىڭ باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن ەڭ باستى ماقسات – حالىق­تىڭ تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىر­لەسكەن وتىرىسىندا ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءتورتىنشى ساي­لا­نىمداعى پارلامەنتتىڭ ءتورتىنشى سەس­سياسىن اشىپ, اسا اۋقىمدى ءمىن­دەت­­تەمەلەر قويدى. وسى سەسسيانىڭ با­رىسىندا زاڭ شىعارۋشىلىق قىز­مەت­تىڭ باستى مىندەتى – 2020 جىلعا دەي­ىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپا­رىن قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ. مەم­لەكەت باسشىسى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە دامۋ باعدارلاماسىنا باعىتتالعان بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ ۇتىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋعا الۋ كەرەكتىگىنە, سونداي-اق, مۇمكىن بول­عان جەردە مەملەكەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قوعامداعى بىرقاتار سالالارداعى كەيبىر ماسەلەلەردى زاڭ جولىمەن رەتتەۋ قاجەتتىگىن تاپسىر­­­دى. سونىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ءال­ەۋمەتتىك جاعدايىن ارتتىرۋعا, ازا­مات­تىق قۇقىعىن قورعاۋىنا باعىت­تا­لىپ وتىر. پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ, ەلگە قاجەتتى زاڭ­داردى قابىلداپ, جۇك­­تەل­گەن مىندەت­تەردى ورىنداپ شىعاتى­نى­نا سەنىم مول. بۇل ىستە بارلىق تاجىريبەمىز بەن كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋعا ءازىرمىز. قىلىشباي بيسەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.