ەرلىكتىڭ, تەكتىلىكتىڭ, ورلىكتىڭ ۇلگىسى

كەشە جامبىل وبلىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاق حالقىنىڭ داڭقىن الەمگە تانىتقان جاۋجۇرەك قولباسشى, قاھارمان جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتوي سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. توي ءراسىمى وبلىس ورتالىعىندا ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ۇلگىسىندەي قاسقايىپ تۇرعان قاھارماننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, باتىردىڭ وشپەس رۋحىنا تاعزىم ەتۋدەن باستالدى. باتىر تويىنىڭ سالتاناتى “باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ونەگەسى” دەپ اتالاتىن حا­لىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. كونفە­رەن­تسياعا قاتىسۋشىلاردى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ قۇت­تىق­تاپ, وندا قارالاتىن تاقىرىپتىڭ ەلدىك پەن ەرلىكتى ۇلىقتاۋدا, ۇر­پاقتى تەكتى­لىك­كە تاربيەلەۋدە ەرەكشە ءمانى بار ەكەنىنە توق­تال­دى. كونفەرەنتسيادا العاشقى بولىپ ءسوز العان ماي­دان­گەر-جازۋ­شى ءازىلحان نۇر­شايى­قوۆتىڭ  “باتىر تۋرالى تولعاۋ” اتتى بايانداماسى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىعىپ, كونفە­رەن­تسيا­عا جينالعان جۇرت ريزاشى­لىق­پەن دۇركىن-دۇركىن قول سوعىپ وتىردى. – باۋكەڭ الدىمەن اقىن, – دەگەن ءازىلحان اعا, باتىردىڭ 1944 جىلى 15 اقپاندا جازىلعان “انا ءتىلىن ارداقتا” دەگەن ولەڭىن وقىپ تۇرىپ. – شىنىندا, ارادا ءبىراز جىل وتسە دە اقىن ولەڭى بۇگىنگى كۇن ماسەلەسىن ءدوپ باسىپ, ءدال تا­نىپ, كوتەرىپ تۇرعانداي ەدى. باۋكەڭدى “اعا” دەپ ارداق تۇت­قان جازۋشى باتىر تۋرالى تەبى­رەنە, تولعانا كەلىپ: “باۋكەڭنىڭ ءومىربايانىن بارشا قازاق جاقسى بىلەدى, ءتىپتى, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ءبى­لەدى. ولاردى قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. مەن بۇگىن, 100 جىل­دىق مەرەيتويى كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري دانالى­عىن, ادامي پاراساتىن تانىپ, ەرەك­­شە باعالاعان 7 ادامنىڭ اتىن اتاعىم كەلەدى. ولار: گەنە­رال پان­فيلوۆ, پولكوۆنيك سەرە­برياكوۆ, گەنەرال چيستياكوۆ, ارميا گەنەرالى رو­كوسسوۆسكي, مار­شال­دار باگراميان, جۋكوۆ, ۆاسيلەۆ­سكي ەدى. پانفيلوۆ باۋكەڭدى تۋعان با­لاسىنان ارتىق كوردى. كە­ڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى. ءارتۇرلى ادىلەتسىز سەبەپ­تەرمەن باۋكەڭە باتىر اتاعى بە­رىلمەدى. چيستياكوۆ روكوسسوۆ­سكيگە ءوتىنىش ايتىپ, باۋكەڭدى پولك كومانديرى ەتتى. ەكەۋى دە باۋكەڭدى ەرەكشە باعا­لادى. مار­شال باگراميان باۋكەڭنىڭ ەرلىك­تەرىنە, بىلىمىنە باس ءيىپ, قوس مار­شال جۋكوۆ پەن ۆاسيلەۆسكيدىڭ الدىنا ەرتىپ باردى. قوس مار­شال­دىڭ الدىندا باۋكەڭ ولاردىڭ تاكتيكا­لىق, ستراتەگيالىق قيىن سۇراقتا­رى­نا مۇدىرمەستەن جاۋاپ بەردى. بىراق “جالعىزدىڭ جارى قۇداي” دەگەن دە ءسوز بار. تاۋەل­سىزدىك تاڭ­سا­رىسىندە قازاق ەلىنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ سوكپ ور­تا­لىق كومي­تەتىنىڭ باس حاتشىسى, كسرو جو­عارعى كەڭەسى پرەزي­ديۋمى­نىڭ توراعاسى گورباچەۆكە ءوز اتىنان حات جازىپ, قازاق حالقى عانا ەمەس, التى الاش ءۇشىن ارمان بول­عان اتاقتى ج ۇلىپ الىپ بەر­دى. ەر مەن ەلدىك تۋرالى تاعى­لىمدى ويلار تىزبەگىنەن تۇراتىن كونفەرەن­تسيادا باتىر تۋرالى وسى تارىزدەس ويلار مەن پىكىرلەر, عىلىمي تۇجى­رىم­دار كوپتەپ ايتىلدى. باتىر باۋكەڭ بەينەسىن اركىم ارقىرىنان كورسەتۋگە تىرىستى. باۋىر­­جان­تانۋشى مەكەمتاس مىر­زاح­مەتوۆ, پروفەسسور ب.اياعان, ورال قا­لا­سىنداعى م.وتەمىسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت پرو­فەسسورى ح.مۇحامەدقاليەۆ, قىرعىز ەلىنەن كەلگەن, سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى گ.وروزوۆا, پروفەسسور ب.حاسان­ ۇلى, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ “قازاقستان اردا­گەر­لەرى” قاۋىم­داس­تى­عى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ب.سماعۇ­لوۆ­تاردىڭ پىكىرلەرى مەن وي­لارى عىلىمي كونفەرەنتسيا تاقىرى­بىن مازمۇن جاعىنان بايىتا ءتۇستى. جامبىلدىقتار تاراز قالا­سىنىڭ تورىندە ءوتىپ جاتقان توي ىشىنەن حالىققا تانىمال كوپ­تەگەن ۇل-قىزداردى كورىپ قۋانىپ قالدى. سونىڭ ءبىرى, ەلباسىنىڭ قولىنان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىن العان اياگۇل ميرا­زوۆا بولاتىن. كونفەرەنتسيادان كەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى “جەڭىس” ساياباعىنان جاساقتالعان باتىر مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اياگۇل مي­را­زوۆا, وبلىس اكىمى قانات بو­زىمباەۆ جانە قر پارلا­مەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءومىر­بەك بايگەلدي باتىر مونۋ­مەنتىنە گۇل شوقتارىن قويدى. “كورگەندى ەل كوش باستايدى” دەگەن. باتىر باۋكەڭنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىن لايىقتى قارسى الۋ, ونىڭ جاۋىنگەرلىك ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن كەڭىنەن زەرتتەپ, زەردەلەۋ ماقساتىندا, وب­لىس­تا “باۋىرجانتانۋ” عىلىمي ور­تالىعى قۇرىلعان بولاتىن. عىلىمي ورتالىق باۋىرجان مومىش ۇلى جاي­لى بۇرىن ەش جەردە جاريالان­با­عان تىڭ دەرەكتەر جينادى. كونفەرەنتسيا الدىندا تۇساۋكەسەرى بولعان باۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ 30 تومدىق ەڭبەگى, مىنە, وسى جانقيار ەڭبەكتىڭ جەمىستى ناتيجەسى بولدى. جالپى, 30 تومدىقتان تۇراتىن بۇل ەڭبەكتى – تويدىڭ ەڭ باستى تارتۋلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراۋعا بولادى. توي قوناقتارى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ مەن ەرلىك جولدارىن ۇلگى-ونەگە ەتۋ ماقساتىندا اتقارىلعان بۇدان باسقا دا كوپتەگەن ءىس-شارالارعا كۋا بولدى, ەستىدى. مىسالى, “قا­ھار­مان باۋىر­جان مومىش ۇلى” اتتى فوتوالبومى مەن رەسەي اس­تاناسىندا جارىق كو­ر­گەن “لەگەن­دارنىي باتىر” كىتابى دا توي شا­شۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىق تويى قارساڭىندا ماسكەۋ تۇبىندەگى دۋبوسەكوۆو سەلوسىندا گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن پول­كوۆنيك باۋىرجان مو­مىش­ ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى اشىل­سا, بيىلعى جىلى كريۋكوۆو سەلو­سىنداعى ءبىر مەكتەپكە باۋكەڭنىڭ ەسىمى بەرىلىپ, ەسكەرتكىش-ءبيۋستى ورناتىلعانى ايتىلدى. بيىل تاراز قالاسىندا اشىل­عان باۋىرجان مومىش ۇلى اتىن­داعى “جەڭىس” ساياباعى تولىق جا­ڭار­تىلدى. باتىر مۇراجايى وب­لىس­تىق مارتەبەگە يە بولىپ, كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, كوپشى­لىكتىڭ كوز قۋانىشىنا اينالدى. “جەڭىس” ساياباعىندا باتىرعا ارنالعان مونۋمەنت اشىلعاننان كەيىن وبلىس ورتالىعىندا جاس اقىنداردىڭ “مەن باۋىرجاندى جىرلايمىن!” اتتى جىر ءمۇشاي­راسى, “ەلدىڭ ەرى – باۋىرجان” اتتى پاتريوتتىق اندەر مەن درا­ما­لىق شىعارمالار بايقاۋى وتكى­زىل­دى. رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى دە وسى مەرەكەگە ارنالىپ وتكىزىلۋ­دە. وبلىستىق قازاق دراما تەا­ترىندا كەشە جەرگىلىكتى جازۋشى, دراماتۋرگ ە.ءالىمجاننىڭ “باۋىر­جان مومىش ۇلى” اتتى قويىلىمى تابىستى ءوتتى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى – تاۋەلسىز قازاق ەلى تاريحىنداعى ۇمىتىلماس وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. قادىرىن بىلمەپپىز عوي ءتىرى كەزدە, دەپ جىلار سورلى قازاق مەن ولگەندە. ۇرپاق اتار سەكسەن مەن جۇزدىگىمدى, تاريحتىڭ تەرەڭىنەن ءسوز كەلگەندە! — دەپ, باتىردىڭ ءوزى دە كورەگەن­دىكپەن, تاماشا ايتتى ەمەس پە كەزىندە؟! توي سالتاناتى, بۇگىن, سەنبى كۇنى باتىر باۋكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جۋالى جەرىندە ودان ءارى جالعاسادى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.