ءوڭىر ءومىرى
وتىرار – ءال-فارابيدەي دانانىڭ, وزبەكالىدەي ۇلت ماقتانىشىنىڭ, شامشىدەي سازگەردىڭ كىندىك قانى تامعان, ءىزى قالعان جەر. وتىرار – ءوزىنىڭ كونە تاريحي قۇندىلىقتارىمەن بۇكىل الەم عالىمدارىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ۇلتتىڭ رۋحاني قازىعى. ۇلى وتىرار – ەلباسىمىز ايتقانداي, قازاق وركەنيەتىنىڭ التىن دىڭگەگى. وتىرار تاريحتا “وتىرار وركەنيەتى” دەگەن اتپەن قالدى. بىرىنشىدەن, بۇل قالا – ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ وتانى. وسىنىڭ ءوزى-اق وتىراردىڭ اتاعىن شىعارۋعا جەتەر ەدى. ال بۇل جەردەن ودان بولەك 21-دەن استام ءال-فارابي, ءجۇزدەن استام عالىمدار, اكادەميكتەر, قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر ادامدارى شىققان. ەكىنشىدەن, وتىرار ءوز زامانىنداعى رۋحانيات استاناسى بولعان. الەكساندريادان كەيىنگى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانانىڭ وسى قالادا ورنالاسۋى تەگىن ەمەس. ۇشىنشىدەن, وتىرار ءوزىنىڭ قاھارمان قورعاۋشىلارىمەن وشپەس داڭققا بولەنگەن, باتىرلىقتىڭ, وتانسۇيگىشتىكتىڭ تەڭدەسى جوق ۇلگىسىنە اينالعان قالا. سونداي-اق بۇل جەردە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى, بابتاردىڭ بابى ارىستانباب جەرلەنگەن. دانالار ايتادى: ۇلى ەل اتانۋ – حالىق سانىنىڭ كوپتىگىمەن ەسەپتەلمەيدى. ۇلىلىق – ول ومىرگە ۇلى ۇرپاقتارىن دۇنيەگە كەلتىرگەن حالىققا ءتان. سوندىقتان دا وتىرار ءوزىنىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىمەن, شەجىرەلى تاريحىمەن ماقتانادى. وسى وتىراردا ۇلكەن مەرەكەلىك شارالار وتكەلى جاتىر. 24-25 قىركۇيەكتە وتەتىن الەمگە تانىمال عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1140 جىلدىعى, قازاق ء“ۆالسىنىڭ كورولى” ءشامشى قالداياقوۆتىڭ – 80, وتىرار اۋدانىنىڭ 75 جىلدىعى, اۋداندىق گازەتتىڭ – 75, ساتيرا ساردارى كوپەن ءامىر-بەكتىڭ 60 جىلدىعى مەرەيتويلارى وتەدى. توي – حالىقتىڭ قازىناسى. بۇل تويلار اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن ەمەس, ەلدىكتىڭ, جاس ۇرپاققا تاربيە بەرەر تاعىلىمىنىڭ مەيرامى. ماقساتى بيىك, كەلەشەگى كەمەل
وتىرارداعى مەرەكەلىك شارالاردىڭ قارساڭىندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى, مەرەيتويلاردى وتكىزۋ كوميسسياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاقسىبەك اسىلبەك جۋرناليستەردى ءبىراز مالىمەتتەردەن حاباردار ەتتى:
– 2001 جىلى قازان ايىندا ءال-فارابي بابامىزدىڭ تۋعانىنا 1130 جىل تولۋىنا وراي اۋداندا ء“ال-فارابي – عۇلاما عالىم, وقىمىستى ويشىل” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلسە, ول ارادا بەس جىل ءوتكەن سوڭ 2006 جىلى ناۋرىزدا “ ۇلى ۇستازدىڭ قايتا ورالۋى” اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. وعان الىس تا جاقىن شەتەلدەردەن اتاقتى وقىمىستىلار, عالىمدار قاتىستى. اۋداننىڭ وتكەن 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بۇرىنعى اۋدان اكىمى, قازىرگى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن تۇڭعىش رەت وتىرار تاريحىنىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەتىن, ونىڭ كيەلى توپىراعىندا تۋعان عۇلاما بابالارىمىزدىڭ رۋحىن جاڭعىرتاتىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ىسپەتتى “وتىرار داڭقى” تاريحي تانىمدىق كەشەنى اشىلدى. ونىڭ قۇرامىندا “داڭقتى بابالار ساياجولى”, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ەسكەرتكىشى, ءال-فارابي الاڭى, “وتىرار قورعانىسى” پاننوسى, “ەل تاريحىن ەر ازاماتتار جاسايدى” بيلبوردى بار. بۇدان باسقا اۋدانىمىزدا ءزاۋلىم مادەنيەت سارايى, “وتىرار رۋحانياتى”, “وتىرار-ارىستانباب” مۇراجاي كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەيدى. كىتاپحانا قورىندا ءال-فارابي بابامىزدىڭ مۇرالارى ساقتاۋلى تۇر. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2006 جىلعى ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قۇرىلعان ارنايى دەلەگاتسيا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى, باس ءمۇفتي, عالىم ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن سيريادا جاتقان ءال-فارابي بابامىزدىڭ زيراتىنا ونىڭ تۋعان جەرى وقسىزدان, وتىرار جەرىنەن ءبىر ۋىس توپىراق اپارىپ, بابا رۋحىنا قۇران باعىشتاۋى, ول جاقتان ءبىر ۋىس توپىراق اكەلىپ, ونىڭ تۋعان جەرى وتىرارعا ارۋلاپ قويۋى جانە دەلەگاتسيا قۇرامىندا سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ءالىمجان قۇرتاەۆ, كورنەكتى عالىم جارىلقاسىن نۇسقاباي ۇلى, اۋدانىمىزداعى ءال-فارابي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ابدۋللا جۇماشەۆ سياقتى وتىرارلىقتاردىڭ بولۋى ەل رۋحىن اسقاقتاتىپ, اۋداننىڭ رۋحاني, مادەني الەمىن نۇرلاندىرا ءتۇستى. بۇلاردان باسقا “وتىرار داڭقى” تاريحي-تانىمدىق كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلىپ, “وتىرار ەنتسيكلوپەدياسى”, “شەجىرەلى وتىرار”, “وتىرار جادىگەرلەرى”, “وتىرارلىقتار جاۋىنگەرلىك ساپتا”, “تاۋشەن” كىتاپتارى شىعارىلدى. ولاردا حالىق ءۇشىن ىزگىلىكتى ءىس قىلعان بىردە-ءبىر وتىرارلىق ازاماتتىڭ ۇمىتىلىپ كەتپەۋىنە, اتاۋسىز قالماۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان.
تاريح تولقىنىنا كوز جىبەرسەك, وتىرار حالقى, بۇكىل ەلىمىز ءوزىنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىنە نەبىر ناۋبەتتەردى باسىنان وتكەرىپ جەتكەنىن بىلەمىز. اۋدان ورتالىعىنداعى “وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق مۇراجايىن” كورگەن ادام وسىنداي ويعا قالارى انىق. 1980 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ءشاۋىلدىر سەلوسىنان ۇيىمداستىرىلعان بۇل مۋزەي ءۇش قاباتتى كەشەننەن تۇرادى. ءبىرىنشى قاباتقا ەكسپوناتتار ساقتايتىن قويمالار مەن اكىمشىلىك جايلار ورنالاسقان. ەكىنشى قاباتتان باستاپ مۇراجايدىڭ ەكسپوزيتسيالىق زالدارى باستالادى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قاباتتاعى زالداردى ارالاپ, ادامزات تاريحىنان كوپتەگەن ماعلۇماتتار الۋعا بولادى. مۇندا قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە قالىپتاسۋىنا جانە كونە وتىرار قالاسىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا بايلانىستى مول مالىمەتتەر, ەكسپوناتتار جيناقتالعان. مۇراجايدا 12 مىڭنان استام ەكسپونات بار. وسى وتىرار مۇراجايىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اسانتاي ءالىموۆ بولاتىن.
بۇدان باسقا 1991 جىلى 6 قاراشادا وسى مۇراجايدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇڭعىش رەت وتىرار رۋحانياتى – وتىرار-ارىستانباب مۇراجاي كىتاپحاناسى اشىلدى.
مۇراجايدىڭ ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى, قايتا جاڭعىرتۋ شەبەرحاناسى, 6 ەكسپوزيتسيا, ءبىر تۇراقتى كورمە زالى, 4 قور ساقتاۋ, كەڭسە بولمەلەرى بار.
اتالعان مۇراجاي كىتاپحاناسىنىڭ قورىندا ۇلى عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ, سونداي-اق وتىراردان شىققان ۇلت ماقتانىشتارىنىڭ مۇرالارى, قولجازبالارى, كىتاپتارى, ومىردەرەكتەرى, ءۇنتاسپالارى, شىعارمالارى, ءوزى جانە وتباسىلارى تۇتىنعان ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق ءمانى زور قولونەر بۇيىمدارى, 10 مىڭنان استام قولجازبا, كىتاپتار, مەرزىمدى باسىلىمدار ساقتالىپ وتىر.
مەرەكەگە وراي “اۋداننىڭ 75 جىلدىعىنا 75 يگى شارا” اتتى اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداندى. بۇگىندە ونىڭ ءبارى دەرلىك ورىندالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋىندە وتىرارلىقتار بارلىق سالادا ىلگەرىلەۋدە دەگەن باعا الدى. سونداي-اق اۋدان ۇلكەن قارجى قۇرايتىن پيلوتتىق جوبانى جەڭىپ الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋدان رەسپۋبليكاداعى 160 اۋداندار اراسىندا رەيتينگتىك كورسەتكىش بويىنشا 7-ءشى ورىندى يەلەنۋى وتىرارلىقتار رۋحىن اسقاقتاتا تۇسۋدە.
شەشىلمەيتىن ماسەلە قالعان جوق
بيىل التى ايلىق قورىتىندى بويىنشا اۋدان اكىمدەرى وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەن. وڭاي ەمەس. وبلىس اكىمىنىڭ ءتورت ورىنباسارى بار, اپپارات باسشىسى بار. ونىڭ سىرتىندا جيىرمادان استام باسقارمالاردىڭ كەمىندە ونىنا ءسوز بەرىلەدى. وسىنشا ادام الدىندا ەسەپ بەرۋ وڭاي بولماسا كەرەك.
اۋداننىڭ كەيبىر جىگىتتەرى بىلاي شىعا بەرە ايتادى دەيدى. “اكىمىمىز اۋداندا بەت قاراتپايتىن سۇستى ەدى, مىرزاحمەتوۆتىڭ ءبىر سىلكىلەگەنىنەن قالماي سۋ تيگەن مىسىقتاي بولدى عوي”, دەپ.
ول, ارينە, جۇمىسى ماندىماعان اكىمدەردىڭ سىباعاسى.
ەسەپ بەرۋدە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعاندار دا بار. سونىڭ ءبىرى – وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى بەيبىت سىزدىقوۆ.
ۇنەمى كوزىنىڭ استىنان قاراپ, تۇكسيىڭكىرەپ وتىراتىن, كەمشىلىكتەردى قاداپ ايتىپ, شەگىنەرگە جول قالدىرمايتىن اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى بەيبىت سىزدىقوۆ ەسەپ بەرگەندە ءجۇزى جىلىدى. ك ۇلىمسىرەدى. جۇمىسىن جوعارى باعالادى.
بەيبىتتى جاقسى بىلەمىز عوي. ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, اپاي-توپاي جاپىرىپ جۇمىس جاساعانىمەن, كەيبىر كەرەعار ماسەلەلەرگە كەلگەندە ارىستانداي شابىنىپ شىعا كەلەتىن, ارتقا شەگىنۋدى بىلمەيتىن مىنەزى دە بار. كەيدە ونىسىنان تاياق جەپ تە جاتادى.
ال ىسكەرلىك ماسەلەسىنە كەلگەندە...
ايتايىق. رەسپۋبليكادا ۇلكەن ۇمىتپەن قۇرىلعان الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار سۋ سىڭگەن شيكى كىرپىشتەي بىلجىراپ, بانكروت بولىپ جاتقاندا “وڭتۇستىك” اكك-ءنىڭ جانىن الىپ قالعان جىگىتتەرىڭىزدىڭ ءبىرى وسى بەيبىت. ول كەزدە سىزدىقوۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى بولاتىن. اۋدانداعى اتشاپتىرىم ەت كومبيناتىن وڭتايسىز جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قارجىسى بار ون جەتى ورالمان اعايىن ساتىپ العان. مالدىڭ تەرى-تەرسەگىنەن باستاپ ىشەك-قارىن, ءجۇن-جۇرقاعا دەيىن جيناپ, ساۋدا قىلادى. ساسىق يىستەن جۇرت مۇرنىن الاقانىمەن جاۋىپ جۇرەدى. اكىم بولىپ تاعايىندالعان كۇنى سىزدىقوۆ سولاردى شاقىرىپ الادى عوي. ماسەلەنى قابىرعاسىنان قويادى.
“مەن ون جەتى ادامنىڭ پايداسىن ءتۇركىستانداعى ەكى ءجۇز مىڭ ادامنىڭ يگىلىگىنەن جوعارى قويا المايمىن. ويلانىڭىزدار. بوساتىپ بەرىڭىزدەر. باسقا جاي تاۋىپ بەرەمىن”.
ورىنداتىپتى. سول اتشاپتىرىم كومبينات ورنىنا “وڭتۇستىك” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنا ءوزى بارىپ ءجۇرىپ جەمىس, كوكونىس ساقتايتىن الىپ قويمالار سالدىرۋعا مۇرىندىق بولدى. كورپوراتسيا سول جەردەن تامشىلاتىپ سۋارۋعا پايدالاناتىن قوندىرعىلار شىعارا باستادى. تەڭدەسى جوق ماكارون فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. از ۋاقىتتا قايناعان ءوندىرىس ورنىنا اينالدى دا كەتتى.
قالانى ىڭعايىنا قاراي ءبولىپ تاستاپ, باتىس جاعىنا كاسىپكەرلىك نىساندارىن شوعىرلاندىرا باستادى.
اسفالت سالۋ دەگەن ەڭ قىمبات جۇمىس. ونىڭ دا ورايىن تاپتى. تۇرعىنداردى ۇيىمداستىرىپ, دەمەۋشىلەر تاۋىپ, ىستەن شىققان جول ورنىنا توپىراق, تاس توككىزدى. وزدەرىنە جاسالىپ جاتقان يگىلىك بولعان سوڭ اۋىل ادامدارى كۇرەكتەرىن الىپ كەلىپ, قاتارعا تۇرا قالدى. وسىلايشا, جول تابانى كوتەرىلدى. ال وعان اسفالت توسەتۋ تىم قىمباتقا تۇسپەيتىن ەدى.
مەكتەپ سالۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى جەڭىپ العان مەردىگەرلەرمەن كەلىسىپ, ءبىلىم وشاعى جانىنان شاعىن جىلىجاي سالۋعا تالپىندى. مەكتەپتە جىلۋ قازاندىعى بار. جىلۋعا شىعىن از. ال وقۋشىلار ءۇشىن جىلىجاي وندىرىستىك پراكتيكا, مەكتەپ اسحاناسى ءۇشىن پايدالى دارۋمەن جەمىستەر. وقۋشىلارعا تەگىن تاماق بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا بولادى.
سىزدىقوۆتىڭ باستاماسى كوپ ەدى. ءتۇركىستاننان وتىرارعا اۋىستىرعاندا “قاپ-اي” دەپ قالدىق. ۇلكەن قالانىڭ ۇلكەن پروبلەمالارىن شەشە بەرگەنىن تىلەگەنبىز.
ارىستاندى-قاراباستىڭ جەلى قۇتىرىنىپ, سىرنايداي سىڭسىپ تۇرعان كۇندەردىڭ بىرىندە وتىرارعا كەلدىك. سىزدىقوۆىڭىز كۇرىشتەي اپپاق تىستەرى جارقىراپ, اقسيا ك ۇلىپ ءجۇر.
– وتىرار دەگەن كوتەرىلمەگەن تىڭ عوي. مۇنداي جەردە جۇمىس ىستەۋ راحات, – دەيدى.
سورتاڭ, استىنىڭ تۇزى بەتىنە شىعىپ كەتكەن, جانتاقتان باسقا وسىمدىك وسپەيتىن قۇلا دۇزگە سۋ شىعارىپتى. ال ەندى پايدالانىڭدار دەسە, بەتى قايتىڭقىراپ قالعان جۇرت بەتتەي قويمايدى. سودان سوڭ قازىناشى ەرمەك اجيەۆكە قولىڭ ۇزىن, جۇرتقا ونەگە بول دەپ 60 گەكتار جەر بەرگەن.
“ماكسيمۋم” قورىنان جەتى جىلعا 23 ملن. تەڭگە الۋىنا سەپتەسكەن. ەرمەك مىرزانىڭ قازىر مۇرتىن بالتا شاپپايدى. باۋ-باقشاسى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان جىل سايىن سۋبسيديا الاتىنىن ەسكەرسەك, ۇكىمەت شىعىنىنىڭ جارتىسىن ءوز قالتاسىنان وتەپ بەرەر ەكەن.
جانتاق – تۇيەنىڭ سۇيىكتى تاعامى. ال وتىراردا ماڭ-ماڭ باسقان ويسىل قارا ت ۇلىگى كوپ. قىمىران – دارۋمەننىڭ كوكەسى. انا سۇتىنە ەڭ جاقىن ءارى اعزاعا وتە پايدالى سۋسىن وسى. جەكە كاسىپكەر وردالى ءمۇستافيندى “ماكسيمۋمعا” جەتەلەگەندەي بولىپ الىپ كەلىپ, قىمىران وندەيتىن تسەحقا قاجەتتى قارجى الدىرعان.
اۋدانىنىڭ ءبىر قيىرىندا “زارەچنىي” دەگەن جەردە ۋران ءوندىرىلىپ جاتىر. شۇبات ولارعا وتە كەرەك. ەگەر قۇتىعا قۇيار بولسا, 500 ليترگە دەيىن تاپسىرىس بەرەمىز دەپ وتىر باسشىلارى. ونىڭ سىرتىندا 100-150 ليتر اۋداننان ارتىلمايدى.
تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا اكىمنىڭ دەمەۋىمەن ءمىنىپ كەتكەن كاسىپكەر وردالى قازىر كوڭىلدى.
تەمىر ستانساسىندا توزىعى جەتكەن كەڭ قويما بار ەدى. كەڭەس وداعىنان قالعان كوز. بۇزىپ, تاسىن تاسىپ اكەتۋگە اركىم-اق مۇددەلى بولعان. اكىم سول قويمانى 13 ملن. تەڭگەگە جوندەتىپ, ەكىگە بولگىزىپ, ءبىر جاعىنا ەت-ءسۇت, ەكىنشى جاعىنا كوكونىس ساقتايتىنداي قويما ەتىپ قايتا ءجوندەتكەن. ۇلگەرتۋ دەگەن وسى شىعار. ەگەر مەملەكەتتەن قارجى الىپ, قويما سالار بولساڭىز 13 ملن. تەڭگە ەمەس, 130 ملن. تەڭگە جۇمسالار ەدى. وسى ستانسادا 20 مىڭ توننا جۇگەرى ءدانىن ساقتايتىن زاۋىت ىسكە قوسىلادى.
“تۇرسىن” وندىرىستىك كووپەراتيۆ بازاسىندا مال سويۋ, ەت وڭدەۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ جاتىر ەكەن.
بوس اڭگىمەگە ۋاقىتى جوق, ارەكەت ءۇستىندەگى جۇمىسكەر اكىمدەر بولادى. ونىڭ جۇمىس ءستيلى بىرەۋگە ۇنايدى, بىرەۋگە ۇنامايدى. بىراق, العان بەتىنەن قايتارۋ قيىن.
وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ءار اۋىلدا قانداي جۇمىستار اتقارىلاتىنىن بالىقتىڭ جەلبەزەگىنەن سىمعا تىزگەندەي جىلىكتەپ تاستاپتى. ارقايسىسى بويىنشا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلعان.
وبلىس باسشىسىنان وتىرار اۋدانى اكىمىنىڭ وتە جوعارى باعا العانىن ايتتىق. ماماندىعى قارجىگەر بەيبىت سىزدىقوۆ ءار تەڭگەنىڭ تيىنىنا دەيىن شاشاۋ شىعارمايتىنىن ەسەبىندە بايقاتتى.
ول اۋدانداعى وزەكتى ماسەلەلەردى سيپاتىنا, تۇرلەرىنە جانە ماڭىزدىلىعىنا قاراي ءۇش توپقا ءبولىپتى.
1. بىردەن شەشۋگە بولاتىن ماسەلە.
2. ۋاقىت تالاپ ەتەتىن ماسەلە.
3. شەشىلمەيتىن ماسەلە.
بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا “شەشىلمەيتىن” ماسەلە جوق.
وسىلاي دەيدى دە “بىردەن” شەشۋگە بولاتىن جانە “ۋاقىت” قاجەت ەتەتىن 297 حالىققا قاجەتتى ماسەلەردى ىرىكتەپ العانىن ايتادى. بۇدان سوڭ 297 ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىنە قاراي ەكى توپقا بولگەن.
ءى توپ – رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدە شەشۋگە بولاتىن ماسەلە – 83
ءىى توپ – اۋدان كولەمىندە شەشۋگە بولاتىن ماسەلە – 214
وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى وسى ماسەلەلەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىلىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.
جالپى, 297 وزەكتى ماسەلەنىڭ 2010 جىلى شەشىمىن تاپقانى 238 ەكەن.
قانداي دا بولماسىن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە قاراجات كوزىن تابۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ءبىرشاما جۇمىس جاسالعان. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2010 جىلعا جوسپارلاعان ماسەلەلەرگە ءاربىر سالاعا بولە وتىرىپ, جالپى 6,5 ملرد. تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
2010 جىلدىڭ التى ايىندا اۋدان بويىنشا ءونىم 9,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 39,6%-عا ءوستى. ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى 4,2 %-عا, ونەركاسىپ 50,6%-عا كوتەرىلگەن.
اۋداندا قاي سالانى الساڭىز دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. مۇنى جالقىعا تەلۋ ادىلەتتىك بولماس ەدى. وتىرارلىقتار ءا.جىلقىشيەۆتەن بولەك ءا.قانىبەكوۆ, ر.ءابدىرايىموۆ, ۇ.ارعىنبەكوۆ, م.ءشاكەنوۆ, ش.مىرزاحمەتوۆ, ق.ايتاحانوۆ, سياقتى باسشىلاردىڭ اۋدان ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن وركەندەتۋدە جاقسى ءىز قالدىرعانىن ايتادى.
كەلەشەگى باياندى وتىرار ءوز مەرەيتويىنا وسىنداي جاقسى دايىندىقتارىمەن كەلىپتى.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردە: ەلباسى ن.نازارباەۆ ارىستانبابتا; جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋ; كونە تاريح كۋاگەرلەرى.
* * *
وتىراردا تاعى دا توي بولادى
وتىراردا تاعى دا توي بولادى.
باياعىداي ۇلىلار وي باعادى.
ماڭگىلىگىن بايقاتىپ ىزگىلىكتىڭ,
جۇرەك تەربەپ, ءشامشى ءانى بويدى الادى.
دۇرىلدەتىپ جىگىتتەر باي دالانى,
كوكپار تارتىپ, قىز قۋىپ اينالادى.
سەيىتقاسىم, تەمىربەكتەي باتىرلارى,
كۇزەتىپ تىنىشتىقتى جايلانادى.
كوزگە ىستىق كوركەيتىپ نۇرلى ۇيانى,
جيىلادى ءتۇپ-تۇگەل قىر, قيانى.
اكىمدەرى سول تويدا قۇراق ۇشىپ,
قوناقتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيادى.
جەسىر قالعان سوعىستان جىگەرلى انا,
جەتىمدەردى جەتكىزگەن كىلەڭ دانا.
قۇرالايعا كەزىندە ءورىس بولعان,
مۇراجايعا اينالدى تۇگەل دالا.
تاريحتىڭ توڭمويىن مۇزى ەرىپ,
تاڭداي قاعار مىقتىنىڭ ءجۇزى كەلىپ.
عالىمدارى عالامنىڭ ءبارى شاكىرت,
ءال-فارابي بابامنىڭ ىزىنە ەرىپ.
كوز الماعان ۇرپاعى كونە ىزىنەن,
قۇداي دوسىن بولمەگەن ەل وزىنەن.
ءشاۋىلدىردىڭ شالقىپ تۇر شاراپاتى
ارىستانباب اۋليە اۋەزىمەن.
ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن كۇن-ءتۇن قاتىپ,
قۋانار ەرلەر بوركىن ءبىر شىڭعا اتىپ.
كۇلە الماي جۇرگەندەردى كۇلدىرەم دەپ,
كوپەن دە كۇلكى قوسپاق سىلقىلداتىپ.
بىرەۋى بىرەۋىنەن كۇماندانىپ,
باسىنان نە كەشپەدى مىناۋ حالىق.
وتانى ۇلىلاردىڭ ءبىر سىلكىنبەك,
جەتپىس بەس جىل پاراعىن ءبىر اۋدارىپ.
تەرەڭدەگى تامىرى بۇلكىلدەپ قىر,
تويعا جەتكەن ارمانسىز شىركىن دەپ تۇر.
عاسىرلاردان سىر شەرتكەن وتىراردىڭ
ومارتاسى سورەدە شۇمپىلدەپ تۇر.
اسەلحان قالىبەكوۆا, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى, وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
