ءدۇبىر تولى دۇنيە

رەفەرەندۋم حالىقتى بىرىكتىرە مە, جوق بولە مە؟ تۇرىك ەلىندە ۇلكەن وقيعا بولىپ جاتىر. وتكەن جەك­سەن­بىدە بولعان رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ كوپشىلىگى ەل كونس­تي­تۋتسياسىنا ۇكىمەت ۇسىنعان ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزۋدى جاق­تاپ داۋىس بەردى. رەفەرەندۋمعا حالىق بەلسەندى قاتىستى. جالپى, كونس­تيتۋتسياعا وزگەر­تۋ­لەر ەنگىزۋ ءما­سەلەسى ءبىرازدان بەرى حالىقتىڭ نا­زارىن اۋدارىپ كە­لەدى. ونى قۇپ كور­گەندەر دە بار, اي­ىپتاعاندار دا جەتكىلىكتى. تۇرىك ەلىندەگى بۇل ساياسي وقيعاعا بۇكىل الەم كوز تىكتى. ول دا تۇسىنىكتى. بۇل ەل – كوپ ەلدىڭ ءبىرى ەمەس. تۇركيا – تۇركى دۇنيەسى دەيتىن قاۋىمداستىقتا كوشباستاۋشى ەل. سونداي-اق ەۋرا­زيا دەيتىن كەڭىستىكتى تۇتاستىراتىن دا مەملەكەتتىڭ ءبىرى. ونىڭ اۋماعى گەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا نەگىزىنەن ازيالىق (97 پايىزى) بولعانمەن, ساياسي سيپاتى جاعىنان ەۋروپالىق دەسە دە بولعانداي. قازىرگى ەل باسشىلىعى ءوز مەم­لە­كە­تىنىڭ كارى قۇرلىق قاۋىمداستىعىنا تەرەڭىرەك كىرىگۋىن قۇپ كورەدى. تۇركيا ناتو بلوگىنا بۇرىنىراق ەنسە, ەۋرووداققا ءالى كىرە الماي ءجۇر. ونىڭ ءبىر سەبەبى دە ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سيپاتى بولسا, رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىندە ول ءبىرشاما وزگەرۋگە ءتيىس. كونستيۋتسيانى وزگەرتۋدىڭ باستاماشىسى قازىرگى بيلىكتەگى “ادىلەتتىلىك جانە دامۋ پارتياسى”, ونىڭ كوسەمى جانە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ ءتايىپ ەردوعان ەكەنى بەلگىلى. 26-باپقا وزگەرتۋ ۇسىنىلعاندا, ول ەلدەگى جاعدايدى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىن كوزدەيدى دەپ تۇجىرىم جاسالىپ وتىر. بىرقاتارىن اتاعاندا, بالا­لار­دىڭ, قارتتاردىڭ, مۇگەدەك­تەر­دىڭ, ارداگەرلەر مەن جەتىمدەردىڭ قۇقى ارتپاق. سونداي-اق ازامات­تار­دى كەمسىتۋدەن قورعاۋعا با­ي­لانىستى ءبىراز جاڭالىق بولماق. جۇرت تاراپىنان ءبىراز داۋ تۋ­دىرعان ماسەلەلەر سوت رە­فور­ما­سىنا قاتىستى جايتتەر. جاڭا ءوز­گەرتۋلەر, اسىرەسە, اسكەريلەردىڭ قو­عامداعى بۇرىنعى ورنىن اي­تارلىقتاي شەكتەيتىن بولادى. ءاس­كەري سوتتىڭ ءرولى تومەندەپ, ازا­ماتتىق سوتتىڭ ىقپالى كۇشەيمەك. جالپى, ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتىن, جوعارعى سوت جانە پرو­كۋ­راتۋرا كەڭەسىن سايلاۋ جۇيەسىنە دە ءبىراز وزگەرتۋلەر ەنگىزىلمەك. جالپى, بۇل رەفەرەندۋمعا حا­لىق­تىڭ, ساياسي توپتاردىڭ ءمۇد­دە­لىلىگى جوعارى بولعانى انىق. وعان داۋىس بەرۋگە سايلاۋ­شى­لار­دىڭ 77 پايىزى قاتىسقانى ايقىن دالەل. وسى جەردە جاقىندا مولداۆيادا پرەزيدەنتتى سايلاۋعا قاتىستى ماسەلەگە باي­لا­نىستى وتكەن رە­فە­رەندۋمعا حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى دە قاتىسپاي, ءسويتىپ, ونىڭ كۇ­شى بولماي قال­­عانىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون-اۋ. ال تۇرىك ەل­ى­­ن­دەگى رە­فەرەندۋمعا حالىقتىڭ كوپ قاتىسۋىمەن بىرگە, ونىڭ 58 پايىزى كونستيتۋتسياعا ۇكىمەت ۇسىنعان وزگەرىستەردى قولدادى. بۇل رەفەرەندۋمعا بەرىلىپ جاتقان ەل ىشىندەگى باعا دا سول داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىنە سايكەس. ال سىرتتاعى باعا ەل ىشىندەگىگە قاراعاندا وزگەشەرەك. وندا ۇكىمەت ۇسىنعان وزگەرىستەردى قولداۋشىلار باسىم. رەفەرەندۋم ناتيجەسى بەلگىلى بولعان ساتتە ۇكىمەت باسشىسى ەردوعان قۋانىشىن جاسىرا الماي, ونى دەموكراتيانىڭ مەرەكەسى, تاريحي وقيعا دەپ جار سالدى. بۇل داۋىس الەمگە ەستىلدى. كوپ ەلدىڭ باسشىلارى دا وعان جوعارى باعا بەردى. بۇل جەردە اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ءوزى تەلەفون شالىپ, تۇرىك باسشىسىن قۇتتىق­تاعانى ايرىقشا ماڭىزدى. ەۋرو­وداقتىڭ كەڭەيۋ جانە كورشىلىك ساياسات جونىندەگى كوميسسارى ستەفان فۋلە “بۇل رەفورمالار دۇرىس باعىتتاعى قادامدار” دەسە, نەمىستەردىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گيدو ۆەستەرۆەللەنىڭ رەفەرەندۋم تۇركيانىڭ ەۋرووداققا مۇشە بولۋىن وڭ شەشۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەۋى تۇرىك ۇكىمەتىنە بارىنشا ۇناعانى انىق. ەل حالقىنىڭ كوپشىلىگى قول­داپ, ەلدىڭ باس زاڭىنا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەنى دە ءجون-اۋ دەيسىڭ. بىراق قارسىلاردىڭ قاراسى دا از ەمەس. حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى قارسى بولدى جانە ولار بۇل قارسىلىعىن بەلسەندى ارەكەتتەر ارقىلى كورسەتەر بولسا, ەلدەن تىنىشتىق كەتەرى دە داۋسىز. جاقسى نارسەنى نەگە جۇرتتىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدامايدى دەگەن دە وي سىعالايدى. رەسپۋبليكالىق حالىق پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى كەمال كىلىچدار وعلىنىڭ “بۇل ۇلى اتاتۇرىك قۇرعان زايىرلى مەملەكەتكە جاسالعان سوققى” دەگەن پىكىرىن ءبىراز حالىق قولدايتىنى انىق. وزگەرىستەر, وڭ وزگەرىستەر بولعانى جاقسى عوي, بىراق ول حالىقتىڭ بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن بولسا, سول جاقسى ەمەس. كۋبالىقتاردى ەندى ۇكىمەت اسىرامايدى بوستاندىق ارالى دەپ اتى الەمگە جايىلعان كۋبادا سوڭعى كەزدە ىرگەلى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. ونىڭ نەگىزگى مازمۇنى – ەلدىڭ ساياسي باعدارىنان, اتىشۋلى “كۋبالىق مودەلدەن” باس تارتۋ. بۇل توڭكەرىس جولىمەن ەمەس, ەل باسشىلى­عى­نىڭ ءوز باعدار­لا­رىنىڭ قاتەلىگىن مويىنداپ, ەلدى ەركىن ەكونو­مي­كالىق دامۋ جو­لىنا تۇسىرۋگە قامقورلىق جاساۋ ارقىلى ءجۇ­زەگە اسپاق. ساياساتشىلار مۇنى كوممۋنيس­تىك يدەيانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرجولا كۇيرەۋى دەپ تە تۇجىرىمداۋى مۇمكىن. ويتكەنى, ءىس جۇزىندە بول­ماعانمەن, ءسوز جۇزىندە سول كوممۋنيستىك يدەيادان باس تارتپاي, اقىرىنا دەيىن ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات تۇتقان ەل وسى كۋبا بولدى. ەندى ولار دا ءوز جولدارىنىڭ قاتە بولعانىن مويىنداپ وتىر. مويىنداعاندا, باسقا ەمەس, سول “كۋبالىق مودەلدىڭ” اۆتورى فيدەل كاسترو مويىنداپ وتىر. مۇنىڭ ءوزىن دە ەرلىككە بالاعان ءجون-اۋ دەيسىڭ. سول مويىنداۋدى فيدەلدىڭ ءوزى جاساماسا, ونى سىيلايتىن ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ وعان بارا قويۋى ەكىتالاي ەدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل يدەيانى ومىرلىك باعدار تۇتىپ, سونىمەن تالاي جىل ءومىر كەشكەن ادامدار باسقانىڭ مويىنداۋلارىن قابىلداماس تا ەدى. بۇل مويىنداۋىن فيدەل كاسترو امەريكالىق جۋرناليست دجەففري گولدبەرگكە بەرگەن سۇحباتىندا جاسادى. ءجۋرناليستىڭ كۋبا ەكونوميكاسى نەگىزدەلگەن پرينتسيپتەردى باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا بولا ما دەگەن سۇ­را­عىنا كۋبا كوسەمىنىڭ: “كۋبا مودەلى ءتىپتى ءبىزدىڭ وزىمىزگە دە جارامايدى”, دەگەن جاۋاپ ءسوزىن جۇرت, ءسىرا, ەندى ماتەلگە اينالدىرار. ماماندار, ساراپشىلار مۇنى فيدەل كاسترونىڭ ءوز ءىنىسى راۋل كاستروعا جاساعان ۇلكەن كومەگى دەپ تۇجىرىمداپ وتىر. ويتكەنى, 2008 جىلى اعاسىنىڭ ورنىنا كۋبا مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان راۋل “كۋبالىق مودەلدىڭ” شيكىلىگىن جۇرتتان بۇرىن اڭعارىپ, ءبىراز ەكونوميكالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرماق بولعاندا, اعا­سىنىڭ جولىن قاتاڭ ۇستانعان كونسەر­ۆا­تور­لاردىڭ قارسىلىعىنا ۇشىرادى. ەندى فيدەلدىڭ ءوزى وعان جول اشىپ بەردى. وسى جەردە سول راۋل كاس­ترونىڭ الداعى ۋاقىتتا جۇرت ماتەلگە اي­نال­دىراتىنداي ءسو­زىن كەلتىرە كەتكەن ءجون سياقتى. ول: “كۋبا – جۇمىس ىستەمەي-اق ءومىر سۇرۋگە بولاتىن الەمدەگى جالعىز ەل” دەگەندى ءبىز ءبىرجولا قۇر­تۋىمىز كەرەك”, – دەدى. راسىندا دا, بۇل ەلدە جۇرت ۇكىمەتكە ءۇمىت ارتادى. ەڭبەككە قابىلەتتى ادام­داردىڭ 85 پايىزى ەكونو­ميكانىڭ مەملە­كەتتىك جۇيەسىندە جۇمىس ىستەيدى, سول جەردەن ايلىق الادى. ولاردىڭ ەڭبەگى پايدا كەلتىرە مە, جوق پا, وعان قاراماي, ولار ايلىق الادى. كوپتەگەن كاسىپورىن, مەكەمەلەردىڭ شتاتتارى قامپيعانى سونشالىق, ولاردىڭ پايدا كەلتىرۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. وسىنى ەسكەرىپ, كۋبا ۇكىمەتى مەملەكەتتىك سەكتورداعى 1 ميلليون جۇمىس ورنىن قىسقارتپاق ويىن جاريالادى. مۇنىڭ ەسەسىنە جەكە مەنشىك كاسىپكەرلىكتى دامىتپاق. وسىنىڭ ارقاسىندا قازىر ەلدە قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونو­ميكالىق داعدارىستان شىعۋدى كوزدەيدى. جالپى حالقىنىڭ سانى 10 ميلليوننان شامالى عانا اساتىن ەلدە 1 ميلليون جۇمىس ورنىن قىسقارتۋ ءتىپتى كوڭىلگە قونبايتىنداي. ەل باسشىلىعى باسقا جول جوق دەيدى. شتاتى قامپيعان, تەك زيان اكەلەتىن كاسىپورىندار ەل ەكونوميكاسىن كوتەرە المايدى. كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا جارتى ميلليون ادام مەملەكەتتىك سەكتورداعى جۇمىستان بوساتىلادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ كەتە الا ما؟ ماسەلە سوندا. دەگەنمەن دە كوممۋنيستىك كۋبا بۇرىنعىشا ءومىر سۇرە المايدى. مۇنى ولاردىڭ وزدەرى ايتىپ وتىر. سوندىقتان دا وسى قادامنىڭ دۇرىستىعىنا سەنگىڭ كەلەدى. كۋبانىڭ ءوزى باس تارتىپ وتىرعاندا, سول “كۋبالىق مودەلدى” قابىل­داماق ۋگو چاۆەستىڭ ۆەنەسۋەلاسى قايتپەك؟ جالپى, ناقتى ءسوتسياليزمنىڭ سوڭعى تىرەگى كۋبا باس تارتقان سوڭ, بۇل يدەيانىڭ باسقالاردىڭ جۇرەگىن باۋراي قويۋى قيىن-اۋ. ماماديار جاقىپ.