قىرداعى ەڭبەك ءدۇبىرى

وراق  –2010 سەرىكتەستىكتەردەگى سەرپىن نوۆوميحايلوۆ اۋىلدىق وكرۋگى­نە قاراستى ءىرى اگروقۇرىلىمدار بىرنەشەۋ. سولاردىڭ بىرىنە ءنا­بيول­لا ساعىندىقوۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. توكارەۆ سەلوسىندا ورنالاس­قان “حۋلاندوي” جشس-ءنىڭ 50-گە تارتا شاڭىراقتى سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان تىرلىگىنە ادام قىزىعادى. قامال بۇزار كەمەل جاسقا جەتكەن ءنابيوللا وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى. ونىڭ ەل دەسە ەتباۋىرى ەلجىرەپ تۇ­راتىن مىنەزىن اۋىل-ايماق تەگىس قادىرلەيدى. جاستايىنان اكە ءتالىمىن الىپ وسكەن ازامات مال ءدا­رىگەرى, بولىمشە باسقارۋشىسى قىز­مەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ەكو­نوميكالىق توقىراۋ كەزىندە شارۋا قوجالىعىن, كەيىن سەرىكتەستىك قۇ­رىپ, بار قاجىر-قايراتىن اۋىل­داس­تارىنىڭ يگىلىگىنە ارنادى. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ ءۇش دۇركىن دەپۋتاتى بيىل 3,5 مىڭ گەكتار ال­قاپقا استىق ءوسىردى. ونىڭ 2 مىڭى بيداي, قالعاندارى – ارپا مەن س ۇلى. سوڭعى جىلدارى مال شا­رۋا­شىلىعىمەن دە اينالىسا باستادى. شارۋاشىلىقتىڭ قاراماعىندا 200-دەي ءىرى قارا مالى, 100-دەن اسا جىلقى بار. وسى سالادا جيىرماعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. ءبىز ەگىن تاناپتارىنا بارماس بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس-ءتىرشى­لى­گىمەن تانىسۋدى ءجون كوردىك. ولار­دىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ءومىر­لەرىنىڭ ءماندى, تۇرمىستارىنىڭ ءساندى ەكەنىن ريزاشىلىقپەن ايتا­دى. جەر ۇلەسىن سەنىپ تاپسىر­عاندارعا ون پايىز پاي بەرىلەدى. شامامەن وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنە 8 تسەنتنەر بيدايدان, 2 تسەنتنەر ارپادان كەلەدى. قارتتار, كوپ بالا­لى, از قامتىلعان وتباسىلار جەم-شوپپەن ءبىرىنشى كەزەكتە قامتاما­سىز ەتىلگەن. ارپا مەن بيداي سا­باندارى ىلە مايالانىپ, قالاعان­دارىن­شا تاسىپ بەرىلۋدە. ءبىز ەگىس باسىنا ەرتە جەتسەك تە, سەرىكتەستىك جەتەكشىسىمەن كەزدەسە المادىق. شارۋا قامىمەن اۋدان ورتالىعىنا ءجۇرىپ كەتىپتى. شا­رۋا­شى­لىقتىڭ باس ەسەپشىسى ەلەنا كا­رىموۆا ونىڭ جوعىن بىلدىرمەدى. قا­جەتتى مالىمەتتەردى الدىمىزعا جايىپ سالدى. دەرەكتەرگە ارەدىك كوز جۇگىرتىپ قويامىز. كۇزگى وراققا 8 “ەسىل”, “ەنيسەي” كومبايندارى, 2 “جۆپ-9,1” جاتكاسى جۇمىلدى­رىل­عان. ءداندى داقىلداردىڭ 88 پايىزى جينالىپ, ءار گەكتاردان 11,5 تسەنتنەر ءونىم الىنۋدا. – ليزينگ ارقىلى “ليدەر-4” كۋلتيۆاتورى مەن 4 “متز” تراك­تو­رىن ساتىپ الىپ, قولىمىز ۇزا­رىپ قالدى. مەملەكەت كومەگىن ايا­ماي بەرىپ جاتىر. وعان راحمەت, — دەيدى باس ەسەپشى ەسەپ-قيسابى­نان جاڭىلىپ قالمايىن دەگەندەي قو­لىنداعى بلوكنوتقا ۇڭىلگەن كۇيى. اۋىل ىرگەسىندەگى تاناپتاردىڭ ەگىنىن جيناۋ اياقتالۋعا جاقىن. وسىندا اتجالداردى باستىرىپ جۇرگەن “ەسىل” كومباينىنا ەلەنا بەلگى بەرىپ ەدى, توقتاي قالدى. شتۋر­ۆالدان تۇسكەن كومباين­شى­نىڭ شارشاعانى ەش بىلىنبەيدى. جاراۋ اتتاي لىپىپ تۇر. ول ءوزىن الەكساندر لاستوۆەتس دەپ تانىس­تىردى. – قوستانايدا قۇراستىرىلعان بەلورۋسسيالىق تەحنيكا قالاي ەكەن؟ – دەپ سۇراپ ەدىك, ءتىسى اقسيعان كۇيى باس بارماعىن كورسەتتى. ەلەنا قارىنداسىمىز ونىڭ ماقتاۋىن ابدەن كەلىستىردى. “اتا زاڭى­مىز­دىڭ 15 جىلدىعى مەرەكەسى كۇنى 700 تسەنتنەر استىق باستىرىپ, 22 مىڭ تەڭگە ەڭبەككۇن تاپقان باتىرىمىز وسى”. نەگىزگى ماماندىعى ەلەكتر شەبەرى بولعانىمەن, 4 جىلدان بەرى “قىر كەمەسىنىڭ” قۇلاعىندا ويناپ كەلەدى. ا.پەتەرس, ۆ.زۆياگينتسەۆ سەكىلدى ونىڭ ارىپتەستەرى دە وزاتتار قاتارىندا. الەكساندردىڭ اناسى­مەن دە تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 8 جىل­دان بەرى قوس باسىندا ءمىنسىز قىز­مەت ەتىپ كەلە جاتقان ۆالەنتي­نا اپايدىڭ پىسىرگەن اسى ءدام­دى­لىگىمەن ءتىل ۇيىرەدى. تاجىريبەلى اس­پاز كومباينشى-مەحانيزاتورلاردى ىستىق تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋدى ءوز مىندەتىنە العان. بيداي القابى كوزدىڭ جاۋىن الادى. تىمىق كۇندەرى ساپ-سارى ماساقتار باستارىن ءيىپ سالەمدەس­كەن­دەي بولسا, مايدا جەل سوقسا جا­عالاۋعا اسىققان تەڭىز تولقىنىنا ۇقساپ كەتەدى. شارۋاشىلىق بيىل بيدايدىڭ “ومبى-35”, “استانا”, “سۆەتلانكا”, ارپانىڭ “كەدر”, س ۇلىنىڭ “ميرنىي” سۇرىپتارىن ەگىپتى. تاڭداۋدان قاتەلەسپەگەنى بايقالادى. گەكتار بەرەكەسى 13 تسەنتنەردەن اينالىپ جاتسا, قالاي عانا قۋانباسسىڭ. بىلتىرعىعا قاراعاندا استىق ساپاسى دا اناعۇرلىم جوعارى. ءبىز ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتىپ جاتقان ديقانداردىڭ ەرەن قيمىلىنا ريزا بولىپ اتتاندىق. قىرماندا قىزۋ قاربالاس “مامبەتوۆ جانە ك” كومان­ديت­تىك سەرىكتەستىگىنە قاراستى بەكسەيىت بولىمشەسىنىڭ باسقارۋشىسى, “وتان” وردەنىنىڭ يەگەرى ارىستان ءجۇنىسوۆتى دە تابۋ وڭايعا سوققان جوق. جاي­شى­لىقتا تىنىم تاپپايتىن ەڭ­بەك­قور جان جيىن-تەرىننىڭ ناعىز قىز­عان ساتىندە وڭايلىقپەن ۇستاتا قويار ما؟ ۇيالى تەلەفونىن قايتا-قايتا قوڭىراۋلاتىپ, ىزدەۋ سالىپ كەلەمىز. ءبىر بايلانىسقانىمىزدا “مىڭگەسەر اۋىلىنىڭ وڭ جاق بەتكەيىندە ەگىن شاۋىپ جاتىرمىز. تەز كەلمە­سەڭ­ىز­دەر تاعى كەتىپ قالۋىم مۇمكىن” دەپ ءسوز اياعىن ازىلگە بۇردى. تەز-اق جەتتىك. القاپتاعى تەحنيكالاردىڭ كوپتىگىن كورىپ تاڭدانىسىمىزدى جاسىرا المادىق. سونى سەزدى بىلەم “اقىرعى ەڭبەك اككوردتارى” دەپ اقى­رىن عانا جىميىپ قويدى. ءبو­لىمشە 9 مىڭ گەكتار جەردىڭ اس­تى­عىن تۇگەلگە جۋىق جيناپ الىپتى. شىعىمدىلىق 17,5 تسەنتنەردەن اينا­لىپتى. سەرىكتەستىكتىڭ “ۆەك­تور”, “ەنيسەي”, “اگروس”, “ەسىل” مار­كالى 14 كومباينى سوڭعى دەس­تەلەردى باستىرۋعا قىزۋ كىرىسكەن. امانتاي قاراجۇمانوۆ, جانىبەك ىسمايىلوۆ, امانعالي مۇستافين, تاعى باسقا كومباينشىلار قىر­مان­عا 5-7 مىڭ تسەنتنەردەن التىن ءدان جونەلتىپتى. سەرىكتەستىكتىڭ باس اگرو­نومى باتىرجان ساۋىتباەۆ استىق­تى جيناۋدا نەگىزىنەن دەستەگە ءتۇسىرۋ ءادىسى قولدانىلعانىن, 36 كومباين­نىڭ, 10 تىركەمەلى كەڭ الىمدى جات­كانىڭ قاتىسىپ جۇرگەنىن ءاڭ­گى­مەلەدى. كومباين پاركىنىڭ 80 پا­يى­زى جاڭارتىلىپ, يگىلىگىن كورۋدەمىز. گەك­تار بەرەكەلىگىن 15 تسەنتنەرگە جەتكىزسەك دەگەن ءۇمىتىمىز بار, دەيدى باس اگرونوم. اگروقۇرىلىمنىڭ ديرەكتورى كونستانتين ميشەنەۆتى قىرمان باسىندا كەزدەستىردىك. مۇندا كۇنىنە 14-15 مىڭ تسەنتنەر استىق تازالا­ي­تىن 5 مەحانيكالىق قىرمان ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. تاۋلىگىنە 360-380 توننا ءدان كەپتىرەتىن قوندىرعى ىسكە قوسىلىپتى. بيدايدىڭ ىلعال­دى­لىعى 12-14 پايىزدان اسپايدى. با­ل­ۋىز­دىعى 28-30-دى قۇرايدى. مە­حا­ني­كالىق قىرماندا 70 ادام ەكى اۋى­سىمدا ەڭبەك ەتەدى. نيكولاي دانيلچەنكو, قايىرباي ءجۇسىپوۆ سە­كىلدى جۇرگىزۋشىلەر ەلەۆاتورعا كۇنىنە 70-90 تونناعا دەيىن استىق جەتكىزۋدە. ەكى تىركەمەلى قورابى بار “ك-700” تراكتورىنىڭ جۇرگىزۋشىسى قوزىباي شامعانوۆتى اڭگىمەگە ازەر يلىكتىردىك. استىق دالاسىنان قىرمانعا استىق تاسىمالدايتىن ونىڭ اسىعاتىن ءجونىن كونستانتين ساۆەلەۆيچ ايتىپ بەردى. ول كەشە 11 مىڭ تەڭگە تابىس تاپقان. بۇگىنگىدەي قيمىلمەن ودان دا اسىپ تۇسەتىن مۇمكىندىگى بار كورىنەدى. – كومباينشىلاردىڭ ەڭبەك­اقى­سى بۇدان 2-2,5 ەسە كوپ. ناعىز ەڭبەك سولاردىكى. ناۋقان كەزىندە 300-600 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى ال­ا­تىندار بار. كۇزگى وراققا 350-دەي ادام تارتىلعان. ولاردى 3 مەز­گىل تاماقتاندىرامىز. تاماق قۇ­نى­نىڭ 10 پايىزىن عانا تولەيدى. كەي ەگىس القاپتارى الىستا. سون­دىق­تان اس­تىق تاسىمالداۋدا كىدىرىسكە جول بە­رىلمەۋىن جان-جاقتى وي­لا­س­تىر­دىق. بۇل ىسكە 31 تەحنيكانى قويىپ وتىرمىز. جي­ناقتاۋشى قوراپتاردى پايدالا­نۋدامىز. استىقتى مامليۋت جانە كوندراتوۆ ەلەۆاتورلارىنا تاپ­سىرۋدامىز. ىركىلىس جوق. ەندىگى مىندەت­ كەلەر جىلدىڭ ونىمىنە بە­رىك نەگىز قالاۋ. سەرىكتەستىك ەليتالى تۇقىم وسىرۋمەن دە اينالىسادى. بۇگىن اقمولا وبلىسىنىڭ اگرو­قۇ­رىلىم جەتەكشىلەرى 400 توننا تۇقىم الۋعا كەلىسىم-شارت جاساسىپ كەتتى. ساتىپ الۋشىلار قاتارىنىڭ مولاياتىن ءتۇرى بار. بيىل 8 ميل­ليون تەڭگەنىڭ جاردەماقىسىن الىپ, ءار گەكتارعا 50 كيلودان مي­نە­رالدى تىڭايتقىش سىڭىردىك. جىل سايىن 6-7 مىڭ گەكتار جەردى پارعا قالدىرامىز. اقش عالىمدارى ال­داعى 2-3 جىلدا قۋاڭشىلىق بو­لادى دەپ بولجام جاساپ وتىر. “ساقتىقتا قورلىق جوق” دەمەكشى, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەز­دەرىنە وسى باستان دايىن بولۋىمىز كەرەك. ەلباسىمىز وبلىستا بولعان جۇمىس ساپارىندا وسى ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, اۋا رايىنىڭ قانداي كۇردەلى جا­دا­يى­نا قاراماستان, ونىمدىلىكتى كە­م­ىت­پەۋ مىندەتتەرىن اتاپ كورس­ەتكەن ەدى. بارلىق ءىس-ارەكەتىمىزدى وسى ماق­سات­قا ۇيلەستىرىپ جاتىرمىز. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى مەن 3 تاناپتى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن كەڭىنەن قول­دا­نىپ, پاردى بارىنشا مول قال­دىرساق, پرەزيدەنت ايتقان 10-15 تسەنت­نەر ورتاشا ونىمدىلىكتى قۋاڭ­شى­لىق جىلدارى دا قالىپتى ءۇر­دىسكە اينالدىرا الارىمىز انىق, دەپ اگ­روقۇرىلىم باسشىسى اگرو­نوم-عالىم رەتىندە ارىدەن وي تول­عاي سويلەدى. ءبىز قايتار جولدا بەكسەيىت اۋى­لى­نا سوعىپ, قىسقا ازىرلىگىن كورە كەتتىك. ءۇي باسىنا 3 توننادان ءشوپ تا­را­­تىلىپتى. وتىن جەتكىلىكتى ءۇيىل­گەن. ارپا, بيداي سابانى تەگىن ۇلەس­تىرىلۋدە. ناۋقان اياقتالعاننان كە­يىن جەمازىق تاراتىلادى. ونىڭ ءار تونناسى 3-4 مىڭ تەڭگە ءمول­شە­رىن­دە عانا. تازالانعان قاراقۇمىق جەر­گىلىكتى تۇرعىندارعا ارزان باعاعا ساتىلادى. اۋىلدان شىعا بەرگەنىمىزدە ارىستان ءجۇنىسوۆتىڭ ۇيالى تەلەفونى بەزەك قاعىپ قويا بەردى. ول بىزبەن ەگىن وراعىن اياقتاعانى تۋرالى قۋانىشتى حاباردى بولىسۋگە اسىققانىن جەتكىزدى. نۇرسايىن ءابۋ-ءشارىپ,  جۋرناليست, ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, مامليۋت اۋدانى.