ءوندىرىس وركەندەسە, ءوڭىر دە ورگە باسادى

كەشە وبلىسقا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. ساپار اقسۋ قالاسى مەن وبلىس ورتالىعىنداعى ءوندىرىس ورىندارىندا ۇدەمەلى جە­دەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا ارنالدى. ۇكىمەت باسشى­سى سونىمەن قاتار كۇنى كەشە عانا ءورت شالعان ورمان­دى القاپتاردى تىكۇشاقپەن ارالاپ كورگەن سوڭ, جاباعىلى اۋىلىنا كەلىپ, ءورت كە­زىندە قازا تاپقان ور­مانشىلاردىڭ وتباسىلارىنا كو­ڭىل ايتتى. ودان سوڭ ورمان شارۋا­شىلىقتارىنا قاتىسى بار ۆەدومستۆولار مەن شى­عىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى باسشىلىعىنىڭ قاتى­سۋىمەن كەڭەس وتكىزدى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسى­موۆ بىردەن اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنا كەلدى. جالپى ءوندىرىس جايلى “قازحروم” اق فيليالى – اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ارمان ەسەنجولوۆ حاباردار ەتتى. زاۋىتتا وندىرىلەتىن فەرروقورىتپالاردى ەندى تەڭىز ارقىلى دا, كونتەينەرلەرمەن دە جونەلتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى, سونىمەن بىرگە, زاۋىت تسەحتارىندا اگلومە­راتتىڭ قالاي وندىرىلەتىنى, ونىڭ وندىرىستىك تەحنولوگيالىق ۇدەرىسى تۋرالى باياندادى. زاۋىت جىلىنا 1,2 ميلليون توننا فەرروقورىتپا وندىرەدى. ورتاشا جالاقىلارى 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى 7 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتۋدە. ۇكىمەت باسشىسى بىلتىر دا زاۋىتتا بولىپ, جۇمىس­شى­لارمەن كەزدەسىپ, №6 تسەحتى كە­لىپ كورگەن بولاتىن. وسى تسەحتاعى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن №61 پەشتى ىسكە قوسقان ەدى. ءوندىرىس ورنى حروم, كرەمنيلى جانە مارگانەتستى قۇي­ما­لاردى ءوندىرۋ جونىندەگى الەمدەگى جەتەكشى مەتاللۋرگيا كاسىپورىن­دارى­نىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زاۋىتتىڭ قۇرامىندا جىلىنا 500 مىڭ توننا مارگانەتس وندىرەتىن قاراعاندىنىڭ “قازمارگانەتس” كەن ورنى دا بار. بۇل كۇندەرى زاۋىتتا يسو 14000 ساپا كورسەتكىشى, قور­شا­عان ورتانى قورعاۋدىڭ OHSAS 18000 بەلگىسى بار, ەڭبەكتى قورعاۋ مەن ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى ساق­تاۋ باعىتىنداعى ارنايى مەنەد­جمەنت جۇيەلەرى جۇمىس جاساۋدا. فەرروقورىتپا ءوندىرىسىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ جانە ونى مەڭگەرۋ, شيكىزاتتىق ماتەريال­داردىڭ جاڭا تۇرلەرىن سىناۋعا ار­نالعان ينجەنەرلىك-يننوۆاتسيالىق ورتالىق قۇرىلدى. ول ءۇشىن 574 مىڭ اقش دوللارى جۇمسالدى. ينجەنەر ماماندار شۇباركول كو­مى­رىنىڭ جانۋىن سىناق-تاجىريبەدەن وتكىزۋ ارقىلى كەن ورنىنىڭ كو­مىرىن پايدالانۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن جاساپ شىقتى. سونىمەن بىرگە, ەكىباستۇز كومىرىنەن دە جىلىنا 100 مىڭ توننا قۋاتپەن كوكس وندىرەتىن پەشتەردىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالدى. تەحنيكالىق قايتا جاراق­تان­دىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە كاسىپورىندا قولدانىس­تاعى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن جىل سايىن مەتال­لۋر­گيا­لىق پەشتەر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ كە­لەدى. بيىلعى جىلى فەررو-مارگانەتستىڭ ساپاسىن جاق­سارتۋ ماقساتى­مەن جىلىنا قۋاتى 350 مىڭ توننا اگ­لو­مەرات وندىرەتىن تسەح ىسكە قو­سىلدى. قازىرگى ۋا­قىتتا زاۋىت­تا ەكى ينۆەستي­تسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا: ءبىرى قۋاتى 1 ميلليون توننا بو­لا­تىن جوعارى كومىرتەكتى فەر­روحرومدى قايتا وڭدەۋ ءجونىن­دەگى كەشەن بولسا, ەكىنشىسى زاۋىت ءوندىرىسىن باسقارۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى دەپ اتا­لادى. بۇدان كەيىن كارىم ءماسىموۆ زاۋىتتىڭ جىلىنا 180-200 مىڭ توننا جوبالىق قۋاتپەن حروم وندىرەتىن №5 تسەحىنىڭ قۇرىلىس جوباسىمەن تانىستى. تسەحتان شىققاننان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى زاۋىت­تىڭ ورتالىق كونفەرەنتس زالى­نا كەلىپ, ەكولوگيا جانە “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىن ءىس­كە اسىرۋ ماسەلەلەرى, جالپى, وبلىستاعى ءۇش قالانىڭ بي­ىلعى قىسقا دايىندىقتارى جونىندە وسى سالاعا قاتىستى باسشىلاردىڭ ەسەبىن تىڭ­دا­دى. وسى ماسەلەلەر جايلى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى سەرىك نوكين, قورشاعان ور­تا­نى قورعاۋ ءمينيسترى نۇر­عالي ءاشىموۆ بايانداپ بەر­دى. ال جالپى, وڭىردەگى ەكو­لو­گيالىق احۋال, اۋىلداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى وبلىس اكىمى باقىت­جان ساعىنتاەۆ حاباردار ەتتى. اۋىلدارداعى اۋىز سۋدىڭ جاع­­دايىن جاقسارتۋ ءۇشىن جىلدار بويى ءارتۇرلى باعدار­لامالار جاسالىپ, قولعا الىن­عانىمەن, باياعى جارتاس — سول جارتاس كۇيىندە قالىپ كەلە جاتىر. مىسالى, اۋىز سۋ­دىڭ ساپاسى 337 اۋىلدا سا­ني­تارلىق نورمالارعا سايكەس كەلگەنىمەن, قالعان اۋىلدار ءالى كۇنگە دەيىن تازا سۋعا قول جەتكىزە قويعان جوق. بۇل جاي اقسۋ جانە ەكىباستۇز قالا­لا­رىنىڭ اۋىلدىق ايماقتارىن­دا, اقتوعاي, باياناۋىل, ەرتىس, كاچيرى, ماي جانە پاۆلودار اۋداندارىندا بايقالادى. ماي جانە ەرتىس اۋداندارىن­دا­عى توپتىق سۋ قۇبىرىن ءجۇر­گىزۋ ماسەلەسى دە جىل سايىن ايتىلعانىمەن, ناقتى قولعا الىنباي كەلەدى. وسى سۋ قۇبىرلارىن جاساۋ ءۇشىن ەرتىس اۋدانىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8 ملرد., ماي اۋدا­­نىنا 6 ملرد. تەڭگە قارا­جات ءبولىنىپتى. وبلىس اكىمى بۇل قۇبىرلاردى تارتۋدا جوبا جا­ساعان كەزدەن ويلاستى­رىل­ماعان تۇستارى بولعانىن, سون­دىقتان بۇل جوبانى قازىر باستاپ كەتۋ قيىن تۇيىنگە ءتى­رە­لىپ تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى. كارىم ءماسىموۆ ماسەلەنى ناقتى زەرتتەپ, انىق-قانى­عىنا جەتىپ بارىپ, قولعا الىڭ­­دار, دەپ تاپسىرما بەر­دى. ەكىنشى ايتىلعان ماسەلە – وندىرىستەر دامۋى تا­بيعاتتىڭ, قورشاعان ورتا­نىڭ تىنىسىن تارىلتپاۋى كەرەك. وبلىستاعى ءوندىرىس ورىندارى “قازحروم”, “قا­زاق­ستان اليۋ­مينيى”, “قازاق­ستان ەلەك­ترو­­ليز زاۋىتى”, “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا” سياقتى زاۋىت­تار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە ەكولوگيالىق ساياسات جۇرگىزەدى دەۋگە بولادى. زاۋىت­تاردىڭ اينالاسىنا كوگالداندىرۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى جاسالۋدا. وبلىس اكىمى با­قىتجان ساعىنتاەۆ زاۋىتتار اتقارىپ جاتقان وسىنداي يگى ىستەردى بايانداپ ءوتتى. بىراق, كەيبىر كاسىپ­ورىندار ەكولو­گيانى قور­عاۋ­عا كوپ كوڭىل بولە بەرمەيدى. ەكىباستۇزداعى گرەس-1 ستان­سا­سىنىڭ اۋاعا زيان كەلتىر­گەنى ءۇشىن 17 مىڭ تەڭگە عانا ايىپ ءتو­لەگەنى وعان ناقتى مى­سال. وسى ورايدا قورشاعان ور­تانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىموۆ مينيسترلىك تاراپىنان ەكولو­گيالىق باعىتتارعا ار­نال­عان جاقسى ىستەر جاسالىپ جاتقا­نىن, ءوندىرىس ورىندارى قور­شا­عان ورتانى قورعاۋعا ار­نايى قاراجات ءبولىپ, “جا­سىل دامۋ” باعدارلاماسى ءجۇ­زە­گە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتىپ ءوتتى. كەڭەستە تابيعاتقا زيان جاساۋشى ءوندىرىس ورىن­دا­رىنىڭ وتەماقىلارى الەم­دىك كورسەتكىشتەرگە جاقىن­داۋلارى كەرەكتىگى, ول ءۇشىن ەكولوگيالىق اۋديت, مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ ءجو­نىندەگى ەكولوگيالىق زاڭدار جۇيەسى بار ەكەنى ايتىلدى. بۇدان كەيىن كارىم ءما­سىموۆ وبلىس ورتالىعىنداعى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇ­مىس­تارىمەن تانىستى. وبلىس ورتالىعىنداعى “كاۋستيك” اق پاۆلودار حيميا زاۋى­تىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان. جەكە مەنشىك ءوندىرىس ورنى حيميالىق ونىمدەر شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. اكتسيو­نەرلىك قوعامنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەركىن ءامىرحانوۆ ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ با­رى­سىمەن جانە كاسىپورىننىڭ “قۋاتتىلىعى جىلىنا 30 مىڭ توننا بولاتىن مەمبران­دىق ادىسپەن حلور مەن كاۋس­تيكالىق سودا ءوندىرىسىن سالۋ” جوباسى تۋرالى حاباردار ەتتى. كاسىپورىن جىلىنا قۇتى­لارعا قۇيىلعان 12 مىڭ توننا سۇيىق حلور ەرىتىندىسىن, 20918 توننا ناتري گيپوحلوريتىن, 12 مىڭ توننا تۇرمىستا قول­دانىلاتىن اعارتقىش سۇيىق­تار ءوندىرۋدى قولعا الىپ وتىر. ءوندىرىس ورنىندا 400-دەي ادام ەڭبەك ەتەدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 16,2 ملرد. تەڭ­گە. وندىرىسكە قاجەتتى شيكى­زات كوزدەرى وبلىس اۋما­عىنداعى تۇزدى كولدەر بولىپ تابىلادى. كاسىپورىن تولىق ىسكە قوسىلعاندا جىلىنا 30 مىڭ توننا كاۋستيكالىق سودا, 6,6 مىڭ توننا ناتري گيپو­حلوريتى, 9,7 مىڭ توننا حلور ەرىتىندىلەرى, 45 مىڭ توننا تۇز قىشقىلى وندىرىلەدى. جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 120 ادامعا كوبەيەدى. زاۋىت بيىلعى جەلتوقسان ايىندا ىسكە قوسىلادى. زاۋىت اۋلا­سىن­دا ۇكىمەت باسشىسى ءوزىن كۇتىپ تۇرعان كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى جانە كەدەن وداعى قۇرىل­عاننان كەيىنگى جاعداي تۋرالى ولاردىڭ وي-پىكىرلەرىن ءبىلدى. كارىم ءماسىموۆ بۇدان كەيىن “پاۆ­لودار مۇناي-حيميا زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامىندا بول­دى. اق-تىڭ باس ديرەكتورى دانباي شۋحرات كاسىپورىن جۇمىسى مەن ونىڭ دامۋ با­عىتتارى جايلى حاباردار ەتتى. مۇناي مەن گاز وڭدەيتىن كا­سىپ­ورىن قازىر مەملەكەت مەن­شىگىنە وتكەن, اۆتوموبيل بەن­زينى, تس-1 ماركالى رەاك­تيۆتى قوزعالتقىشتارعا ار­نالعان وتىن, ديزەل وتىنى, قازاندىق وتىنى (مازۋت), مۇن­اي كوكسى, قۇرىلىسقا, جول جوندەۋگە ارنالعان بي­تۋم, كوممۋنالدىق-تۇرمىس­تىق ماقساتتاعى گازدار شى­عارىلادى. زاۋىتتا 4 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتەدى. ورتاشا ەڭبەكاقى – 126 389 تەڭگە. زاۋىت مۇنايدى وتىن تۇرىندە دە قايتا وڭدەيدى. بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 479,8 ميلليون تەڭگەنىڭ ينۆەستي­تسيا­لارى يگەرىلدى. سونىمەن قاتار, وكتان كولەمىن جوعا­رىلاتاتىن N-مەتيلانيلين “كاسكاد” قوسىندىسىن ەنگىزۋ كەشەنى دە ونەركاسىپتىك پاي­دا­لانۋعا بەرىلدى. قازىر زاۋىت­تا “قازمۇنايگاز” ۇك” اق پەن “ەني” اتتى يتاليالىق كوم­پانيا اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم نەگىزىندە “پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ” تەحنيكالىق-ەكو­نوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. زاۋىت ماماندارى كاسىپ­ورىن­دى دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان باعدار­لا­ماسىن ازىرلەگەن, ول ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن مۇ­نايدى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتا­رىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوس­پارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسا­لىپتى. وسىدان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى “مۇنايحيميا LTD كومپانياسى” سەرىكتەستىگىنە كەل­دى. سەرىكتەستىك ديرەكتورى ەرلان قۇسانوۆ كاسىپورىن جۇمىسى مەن دامۋ باعىتتارى جانە مەتيل-ءۇش-ءبۋتيلدى ەفير, پروپيلەن جانە پوليپرو­پيلەن ءوندىرىسىنىڭ تەحنولو­گيا­لىق ۇدەرىسى تۋرالى حابار­دار ەتتى. زاۋىت 2005 جىلى اشىلدى. مەتيل-ءۇش-ءبۋتيلدى ەفير مەن پروپيلەن جانە پوليپروپيلەن وندىرەتىن زاۋىتتا بىلتىر ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ بولىپ, جاڭا جوباعا ساتتىلىك تىلەدى. قولعا الىنعان جوبانىڭ قۋا­تى جىلىنا 20 مىڭ توننا مە­تيل ءبۋتيلدى ەفير, 35 مىڭ توننا پروپيلەن مەن 30 مىڭ توننا پوليپروپيلەن وندىرۋگە جەتەدى. سەرىكتەستىكتە 350 ادام ەڭبەك ەتەدى. جوبانىڭ قۇنى – 5,5 ملرد. تەڭگە. شيكىزات “پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋى­­تى” اق ارقىلى سۇيى­تىل­عان مۇناي, گاز تۇرىندە جەتكىزى­لەدى. ءوندىرىستى قالالارداعى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جاڭا جو­بالار ۇدەرىسىمەن تانىسقان­نان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقار­ما­سىنا كەل­دى. وسى جەردە قو­عامدىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋ جانە قىلمىستى ازاي­تۋ ءجو­نىندە كەڭەس ءوتتى. جۋىر­دا عانا بەرىلگەن ەلباسى تاپ­سىر­ماسىنا وراي قازىر ەلىمىز­دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سالا­سىندا رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. وبلىس اكىمى باقىت­جان ساعىنتاەۆ ۇكىمەت باس­شى­سىن جەدەل باسقا­رۋ ورتا­لىعىنىڭ قىزمەتى تۋرالى حا­باردار ەتتى. جالپى, وبلىس بويىنشا قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىندا جەدەل تەحني­كالىق قۇرالداردى ەنگىزۋ ءجو­نىنەن شارالار قابىلدانۋدا. جەدەل باسقارۋ ورتالىعى نەگىزىندە وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلە­رىندە جانە قوعامدىق جەرلەر­دەگى جاعدايدى تىركەي­تىن بەينەباقىلاۋ كامەرالا­رى­نىڭ جەلىسى قۇرىلعان. اعىمداعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 8 بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ساتىپ الۋعا قو­سىمشا قاراجات ءبولىندى. ەسىرت­كى زاتتاردىڭ, پسيحو­تروپ­تى جانە قاتتى اسەر ەتە­تىن زاتتاردىڭ زاڭسىز اينا­لىمى سالاسىندا وتكەن جىلى 156 قىلمىس, سونىڭ ىشىندە 107 ەسىرتكىنى وتكىزۋ قىلمىسى تىركەلدى. ەسىرتكى جەتكىزۋمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جويىلدى. وبلىستاعى كريمينوگەندى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا با­عىتتالعان جەدەل-الدىن الۋ ءىس-شارالارىنىڭ “ىزدەستىرۋ”, “قارۋ”, “قالامپىر”, “تۇر­مىس”,“ميگرانت”, “وتباسى جانە مەكتەپ”, سول سياقتى “قاۋىپسىز جول” ءىس-شارالارى وتكىزىلدى. وسىدان كەيىن, ۇكى­مەت باسشىسى وبلىس ورتالى­عىن­داعى №122 قازاق بالالار باقشاسىنا كەلىپ, كىشكەنتاي بالدىرعاندارمەن جۇزدەستى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىن­داعى وبلىستىق قازاق مۋزى­كالى-دراما تەاترىنا “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بوي­ىن­شا جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇر­دەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. كە­لەسى كەزەكتە وسىدان ەكى جىل بۇرىن قۇرىلىسى باستالعان “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا اشىل­عان تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا قارسى ديسپانسەردىڭ جاڭا كورپۋسىندا بولىپ, ءدارى­گەر­لەرمەن كەزدەستى. بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى جونىندە پىكىرلەستى. ۇكىمەت باسشىسى جۇمىس ساپارىنىڭ قورىتىندىسىندا وڭىردە كوپتەگەن ىستەردىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  ۆالەري بۋگاەۆ