قازاقستان باستاماسى حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىندا

جاقىندا نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سى­نىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىنە ارنالعان وتىرىسى بولىپ ءوتتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 64-ءشى سەسسياسىنىڭ پرە­زيدەنتى الي ترەكي شاقىرعان وتىرىس 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە جاريالاۋ جونىندەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتكەن جىلى قابىلداعان قا­رارىنا سايكەس العاش رەت ۇيىمداستىرىلدى. وتىرىستىڭ جۇمىسىنا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات وما­روۆ, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى كەلىسىم ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى (ياسجتكۇ) تيبور توت, اتوم ەنەر­گياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنت­تىگى (ماگاتە) باس ديرەك­تورىنىڭ نيۋ-يوركتەگى وكىلى دجەف­ري شوۋ, بۇۇ-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ تۇراقتى وكىلدەرى, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ينستي­تۋتتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ا.ترەكي قۇتتىقتاۋ سوزبەن وتى­رىستى اشا كەلىپ, قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى قازاقستان­نىڭ جەتەكشى ءرولىن اتاپ كورسەتتى جانە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ جونىندەگى شەشىمىنە جوعارى باعا بەردى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ۇكىمە­تىنە قارۋسىزدانۋ ىسىنە قوسقان زور ۇلەستەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ, بارلىق مەملەكەتتەردى ءبىزدىڭ ەلى­مىزدىڭ ۇلگىسىن ۇستانۋعا شاقىردى. ول ءوزىنىڭ اعىمداعى جىلى سەمەي پوليگونىنا جاساعان ساپارى تۋرالى بايانداي وتىرىپ, سەمەي ءۇمىتتىڭ جارقىن نىشانىنا, ال قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتىرىپ جانە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ ارقىلى بەيبىتشىلىكتى يادرولىق قارۋسىز دا ساقتاۋعا بولاتىندىعىن كورنەكى تۇردە كورسەتكەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. ياسجتكۇ-نىڭ اتقارۋشى حات­شى­سى تيبور توت ءوز بايانداماسىندا مەملەكەتتىڭ يادرولىق قارۋسىز قان­شالىقتى باياندى دامىپ جانە گۇل­دەنە الاتىندىعىنا نازار اۋدارتا وتىرىپ, الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقان قازاقستان باسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, بۇل ءىس-ارە­كەتتەردىڭ وتكەن شاقتا ۇمىتىل­ماي, كەرىسىنشە قارۋسىزدانۋ سالا­سىن­داعى بولاشاق ۇدەرىستەردە ورا­سان زور ءرول اتقاراتىنىن باسا كورسەتتى. ماگاتە باس ديرەكتورىنىڭ وكىلى قازاقستان ۇكىمەتىنە وسى ۇيىم­مەن اراداعى كونسترۋكتيۆتى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قاي­رات وماروۆ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وتى­رىستىڭ قاتىسۋشىلارىنا ار­نال­عان جولداۋىن وقىپ بەردى. ەڭ الدىمەن, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ اتىنان, يادرولىق سى­ناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قي­مىل كۇنىنە ورايلاستىرىلعان بۇگىن­گى ارنايى وتىرىستىڭ جوعارى دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرىلۋىنا العى­سىم­دى بىلدىرگىم كەلەدى. بۇل كەز­دە­سۋدىڭ وتكىزىلۋى مەن ءسىزدىڭ, قۇرمەتتى الي ترەكي مىرزا, وعان قاتىسۋى­ڭىز بۇۇ قابىلداعان قارار مەن يادرولىق سى­ناقتارعا جاپپاي جانە تۇپكىلىكتى تىي­ىم سالۋ ماسەلەسىنىڭ وراسان زور ماڭىزدىلىعىن قۋاتتاي­دى, دەپ ءسوز باس­تاعان ق.وماروۆ ودان ءارى ق.ساۋ­داباەۆتىڭ جولداۋى­نا كەزەك بەردى. يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى عالامدىق قاۋىپسىز­دىك­تىڭ وتكىر پروبلەمالارى اراسىندا ما­ڭىزدى ورىن الاتىندىعى كۇمان­سىز. ونىڭ ۇستىنە, 1991 جىلى 29 تامىزدا ءوز جارعىسىمەن ماڭگىلىككە الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق پو­ليگوندارىنىڭ ءبىرىن جابۋ ارقىلى بۇل ۇدەرىسكە العاش جانە اناعۇرلىم قوماقتى ۇلەسىن قوسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ونىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىز ەرەكشە ماقتانىش تۇتامىز, دەلىن­گەن جولداۋدىڭ باسىندا. يادرولىق سىناقتاردىڭ بارلىق قاسىرەتتەرىن تارتقان قازاقستان حالقى ءۇشىن ولارعا تولىعىمەن تىيىم سالۋ ماسەلەسىنىڭ ەرەكشە ءمانى بار. 40 جىلدىڭ ىشىندە سەمەي پوليگونىندا 490 يادرولىق جارى­لىس­تار جاسالدى. سىناقتاردىڭ سال­دارىنان ءبىر جارىم ميلليون ادام زارداپ شەگىپ, كەيبىر ەۋروپا مەم­لەكەتتەرىنە تەڭ كەلەتىن وراسان زور تەرريتوريا رادياتسيامەن ۋلاندى. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز بۇل سىناق­تار­دىڭ زارداپتارىن قاتتى سەزىنۋدەمىز. قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىل­عان­نان كەيىن 18 جىلدان سوڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىزدى يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى حالىق­ارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە جا­ريالاۋى اسا ماڭىزدى. ءبىز, بۇۇ-داعى قازاقستان باستاماسىن قول­داعان, اسىرەسە, قاراردىڭ بىرلەسكەن اۆتورلارى بولعان ەلدەردىڭ بار­لى­عىنا شىنايى العىسىمىزدى ءبىل­دىرەمىز. ءبىز وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستانعا جاساعان ءوز ساپارىن بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگو­نى­نىڭ تەرريتورياسىن ارالاۋ­دان باستاعان بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا ۇلكەن ريزاشىلى­عى­مىزدى جەتكىزەمىز. بۇل الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋعا بەرەتىن ءمانىنىڭ, عالامدىق يادرولىق قاتەردى تومەندەتۋگە باعىتتالعان قازاقستان تالپىنىستارىنىڭ اي­قىن مويىندالۋىنىڭ, سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ونىڭ كوش­باسشىسىنىڭ عالامشاردى قاۋىپتى قارۋدان ازات ەتۋ ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ كورىنىسى بولدى. بۇرىنعى پوليگوننىڭ ناق ور­تاسىندا بۇۇ باس حاتشىسى الەمدىك قوعامداستىقتى تولىقتاي يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىندا قوماقتى جە­تىستىكتەرگە جەتۋگە شەشىمدى تۇردە شا­قىردى. بۇۇ باسشىسى اتاپ ءوت­كەن­دەي, يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتى­رىپ جانە سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ ءوزىنىڭ ايرىقشا كوش­باس­شى­لىعىن تانىتتى. سونىڭ ارقا­سىندا سەمەي پوليگونى يادرولىق قارۋسىز­دانۋ مەن يادرولىق قارۋسىز بولا­شاق­قا دەگەن ءۇمىتتىڭ نىشانىنا اينالدى. جانە دە ورتالىق ازيادا يادرو­لىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرا­لى كەلىسىمگە قول قويۋ ءراسىمىنىڭ 2006 جىلى سەمەيدە وتكىزىلۋى كەز­دەيسوق ەمەس. سول ارقىلى قازاق­ستان جەرىندەگى اسكەري اتوم تا­ريحىنا نۇكتە قويىلدى. يادرولىق قارۋدىڭ ۇرەيلى قۋاتىن تولىقتاي باسىنان وتكەرگەن ايماق ماڭگىلىككە يادرولىق قارۋدان ازات وڭىرگە اينالدى. 26 تامىزدا قازاقستان ەلورداسى استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى بۇۇ-مەن بىرىگە وتىرىپ, يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىق­ارالىق ءىس-قيمىل كۇنىنە ارنالعان “سەمەي – قايتا جاڭعىرۋدان دا­مۋعا” اتتى حالىقارالىق كونفەرەن­تسيا وتكىزدى. ءبىز بۇل كونفەرەنتسياعا قاتىسقان بارلىق حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جوعارى شەندى وكىل­دە­رىنە, ۇەۇ مەن اكادەميالىق قۇرى­لىمداردىڭ وكىلدەرىنە العىسىمىز­دى بىلدىرەمىز. كونفەرەنتسيا قاتى­سۋشىلارىنا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن جانە يۋنەسكو باس دي­رەكتورى ي.بوكوۆا ءوز جولداۋلارىن جىبەردى. كونفەرەنتسيا قورىتىن­دى­لارى بويىنشا ونىڭ قاتىسۋ­شى­لارىنىڭ ۇندەۋى قابىلداندى. الەم­نىڭ باسقا دا ەلدەرىندە سان الۋان اكتسيالار وتكىزىلدى. الداعى جىلى, پوليگوننىڭ جا­بىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, قازاقستان بۇل كۇنگە ارنالعان انا­عۇرلىم اۋقىمدى ءىس-شارالاردى ءوت­كى­زۋدى جوسپارلاپ وتىر. يادرولىق سى­ناق­تارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قي­مىل كۇنى جىل سايىنعى نەگىزدە الەم­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءىرى شا­رالارمەن اتاپ ءوتىلۋى ءتيىس ەكەندىگىنە نىق سە­نىم­دىمىن. وسىعان وراي كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى, ءار­قاي­سىسى ءوز دەڭ­گەيىندە اتالعان قا­راردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ناقتى ىستەرمەن قولداۋعا شاقىرامىن. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق قامىمىز جانە ورتاق ماسەلەمىز. 29 تامىزداعى قاراردىڭ قابىل­دانۋى – بۇل ءبىزدىڭ جاھاندىق يادرو­لىق قاتەردى بەيتاراپتاندىرۋ مەن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىي­ىم سالۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قوسقان ورتاق ۇلە­سىمىز, دەلىنەدى ودان ءارى جولداۋدا. 1996 جىلدان بەرى كەلىسىمنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى جەڭىل بولمادى. دەگەن­مەن, داۋ­سىز جەتىستىكتەر دە بار. بۇگىنگى تاڭ­دا الەمنىڭ 182 ەلى كەلى­سىمگە قو­سىلىپ, 153-ءى كەلىسىمگە قول قويۋ ءجو­نىندەگى مەملەكەتىشىلىك پروتسەدۋرا­لار­دى ءتامامدادى. مۇ­نىڭ ءبارى ءۇل­كەن ءىستىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. ءبىز, كەيبىر ءبىرشاما ىقپالدى مەملەكەتتەردىڭ ياسجتك-گە قول قويۋ مەن ونى راتيفيكاتسيالاۋدان تار­تىنىپ وتىرعاندىقتارىنا وكىنى­شىمىزدى بىلدىرەمىز. جاعدايدىڭ وسى­لاي­شا قالىپتاسۋى رەسمي يادرولىق مەم­لەكەتتەرگە يارولىق قارۋدى ودان ءارى سىناۋعا جول اشىپ, ال “شەگىن­دەگى” ەلدەرگە – وزدەرىنىڭ يادرولىق-زىمى­ران باعدارلاما جۇمىستارىن كەدەرگى­سىز جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. بۇگىن ءبىز, ياسجتك-ءنىڭ كۇشىنە ەنۋىن شەشەتىن مەملەكەتتەردى با­رىن­شا تەزىرەك بۇل اسا ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويۋعا جانە راتيفي­كا­تسيالاۋعا شاقىرامىز. ياسجتك-ءنىڭ مەيلىنشە جۋىق ارادا كۇشىنە ەنۋى بارشا ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەتىن ماڭىزدى قۇجات – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ پارمەندى تۇردە ىسكە اسۋىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ناقتى ءتۇسىنۋ قاجەت: الەمدىك يادرو­لىق دەرجاۆالاردىڭ يادرولىق سى­ناقتاردى وتكىزۋگە ەرىكتى مورا­تو­ريدى ۇستانۋى – وتە ماڭىزدى فاك­تور, بىراق تا ول جەتكىلىكسىز جانە ياسجتك سەكىلدى زاڭدى تۇردە ءمىن­دەت­تەۋشى قۇجاتقا بالاما بولا المايدى. ءبىز سونداي-اق بۇل ەلدەردى الەم­دىك قوعامداستىق الدىندا ءوز جاۋاپ­كەرشىلىكتەرىن تانىتىپ جانە تا­رات­پاۋ رەجىمىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشى­لارى – يادرولىق قارۋسىز ەلدەرمەن بىرىگىپ يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ قو­لىندا يادرولىق قارۋى جوق مەملە­كەتتەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلىن بەرۋ جونىندەگى حالىقارالىق زاڭدى تۇردە مىندەت ارتۋشى قۇجاتتى وڭدەۋدى باستاۋعا شاقىرامىز. تەك سول ار­قىلى عانا ءبىز كەيبىر ەلدەردە ورىن العان يادرولىق قارۋ قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الادى دەگەن سوقىر سەنىم مەن ودان تۋىنداعان بۇل قارۋدى يەمدەنۋگە ۇمتىلۋدىڭ جولىن كەسە الامىز. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى عالامدىق سامميتتە ناقتى ۇسىنىس جاسادى: “يادرولىق كلۋبتىڭ” يادرولىق قا­رۋدى قولدانباۋ مەن شابۋىل جاع­دايىندا قورعانىس جونىندەگى كەپىل­دەرىنە ايىرباس رەتىندە قالعان ەل­دەر ەكونوميكالىق قيىنشىلىق­تار­دان باسقا ەشتەڭە اكەلمەيتىن يادرولىق امبيتسيالارىنان باس تار­تۋ­لارى ءتيىس”, دەدى قازاقستان باسشىسى. يادرولىق قارۋدان ازات الەم – تەك بارلىق ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرلە­رىن بىرىكتىرگەن جاعدايدا عانا شىنايى­لىققا اينالۋى مۇمكىن. قازاقستان پرەزيدەنتى قازىردەن باستاپ بارلىق ەلدەردىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم يدەال­دارىنا قادام-قاداممەن جىلجۋىنا شەشىمدىلىگىن بەكىتەتىن يادرولىق قارۋدان ازات الەمنىڭ جالپى دەكلاراتسياسىن دايىنداۋدى قولعا الۋعا شاقىردى. 29 تامىز – ەسكە الۋ كۇنى ەمەس. بۇل ارەكەت ەتۋ كۇنى. جانە مەن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان بارشامىزدى يادرولىق سىناقتار مەن يادرولىق جارىلىستاردان ازات الەمگە جاقىنداتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن ايانباي ىستەۋگە شاقىرامىن. وعان ءبىزدىڭ كۇشىمىز جەتەتىندىگىنە تولىق سەنىمدىمىن. تەك بىرگە عانا ءبىز قاۋىپسىز جانە جەتىل­گەن الەمگە جەتە الامىز, دەلىنگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جولداۋىنىڭ سوڭىندا. اشىق جانە مۇددەلى تالقىلاۋ بارىسىندا ەۋروپالىق وداق اتىنان ءسوز العان بەلگيا, برازي­ليا, ەگيپەت, يران, كۋبا, ماروككو, جاڭا زەلانديا, پەرۋ, تۇركيا, ۋكراينا, فيليپپين, وڭتۇستىك افريكا, جاپونيا سەكىلدى بىرقاتار بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بايان­دامالارىندا اتاپ وتىلگەندەي, الەم­دىك قوعامداستىقتىڭ قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. سول كۇنى بۇۇ شتاب-پاتەرىندە بۇۇ جانىنداعى قازاقستان ميس­سيا­سىمەن بىرىگە وتىرىپ EastWest ءىnstىtute ۇيىمداستىرۋىمەن يادرو­لىق سىناقتارعا قارسى حالىقارا­لىق ءىس-قيمىل كۇنىنە ورايلاستى­رىلعان جوعارى دەڭگەيدەگى جۇمىس وتىرىسى ءوتتى. قىزۋ پىكىرتالاس با­رىسىندا قۇرامىندا جوعارى دارە­جەدەگى بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر مەن مەملە­كەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى بار قاتىسۋشىلار ياسجتك-ءنى بەلسەن­دىلەندىرۋگە با­عىتتالعان الەم ىنتىماقتاس­تى­عىنىڭ باسىمدىق­تارى مەن ولاردىڭ ودان ءارى قارايعى قادامدارىن قاراستىردى. يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىنە ار­نال­عان ءىس-شارالار شەڭبەرىندە بۇۇ-نىڭ ارنايى ۆەب-سايتى اشىل­دى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى, بۇۇ باس حات­شى­سى, بۇۇ باس اسسامبلەياسى پرەزي­دەنتى, باسقا دا ەلدەردىڭ باسشىلارى مەن بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ ۇندەۋلەرى ورنالاستىرىلىپ, اتالعان كۇننىڭ بەلگىسى جاسالدى, سونداي-اق “Embrace a World Free of Nuclear weapons” (يادرولىق قارۋدان ازات الەمدى شارپۋ) دەرەكتى ءفيلمى دايىندالدى. باس اسسامبلەيا وتىرىسىنىڭ قارساڭىندا بۇۇ شتاب-پاتەرىندە يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارلارى مەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابى­لۋى­نا, سونداي-اق حيروسيما مەن ناگاساكي قاسىرەتتەرىنە ارنالعان فوتوكورمەنىڭ اشىلۋى ءوتتى.