“اق سيسا”

(پوەما) ءى بيسميللا راحماني راحيم,  ال باستادىم, جانىمنىڭ جارقىراتىپ الداسپانىن. بار ەدى, باۋىرىم-اي,  الدا اسقارىم, جالى ەدى ارعىماقتىڭ جارماسقانىم. تامىزدىڭ تامىلجىتىپ تاڭعى اسپانىن,  ورەيىن ءورشىل ولەڭ, ار داستانىن. ارنالى وزەن ەدى جالعاسقانىم, بيسميللا راحماني راحيم,  ال باستادىم. جۇيىتكىسىن جۇيرىك جىرىم قۇلاگەردەي, كونەرگەن كوڭىلىم بار قۇبا بەلدەي. كەشەدەن بۇگىنگىگە جەتكەن ولەڭ, قاز مويىن قاسيەتتى قۇراما ەردەي. شابىتتىڭ شالقىپ جانار شىراعى ولمەي, بىلگەنگە ءبىزدىڭ عۇمىر ءبىر الەمدەي. نەسىنە جىر قىلاسىڭ دەپ ويلاما تۇنشىققان تۇرعىلاسىم تۇما كورمەي. سىزىلتىپ سىر ايتايىن مۇراگەردەي, ءسوزىمنىڭ اراسىنان سىنا بەرمەي. قۇلا ءدۇز قۇزعىن قونار قۇزعا اينالسا قۇلاگەر قايتەدى ەندى قۇلاپ ولمەي. اقىندى ايالا اسپان,  ايالا كۇن, ءتور ەتىپ توسكەيىڭدى سايالادىم. كولىندە جاسىبايدىڭ سايران سالىپ اقبەتتەن اسقاقتاتتىم بايان ءانىن. جاسىل بەل,  جاسىل الەم, سايا باعىم, ايدىندا اققۋىمدى ايالادىڭ. جىر ەتىپ الدىڭا اكەپ جايا الامىن, قازاقتىڭ قاي القابىن, قاي الابىن. بايانسىز بايانى بار باقي كۇننىڭ باياندى عۇمىرى بار بايانانىڭ. بايانتاۋ! باۋرايىڭ ءان, باعىڭ داستان, كوركىڭدى جىر ەتەمىز جاڭىلماستان. كوزدەرى كولدەرىنىڭ جاۋدىرەسە, اينىماي قالادى ەكەن قارىنداستان. كولدەرى اۋماي تۇرسا قارىنداستان, باياندى بار ما الەمدە ساعىنباس جان. اسىق بوپ وتەرى انىق اقبەتتاۋعا عاشىق بوپ وسى ولكەنىڭ ماڭىن باسقان. كۇنى الاۋ كوڭىلىڭنىڭ شاڭىن باسقان, ءتۇنى اناۋ  باقىت تەربەپ, باعىڭدى اشقان. ايىنان اسپانداعى اراي ساۋلاپ سايىنان سارىارقانىڭ ساعىم قاشقان. سالدەسىن ءتۇن كوتەرسە, ءسال ويلانىپ, تاڭدارى اتادى ەكەن ارايلانىپ. توسىنە اقبەتتاۋدىڭ تۇمار قاداپ كوشىنە بابالاردىڭ قارايلادىق. تاعدىرى تالايسىز دا, تالايلى انىق, كۇندەردىڭ كەرۋەنىمەن تالاي نالىپ, وتكەن كوپ, ءومىر سەۋىپ وركەنىنە – ءبىزدىڭ دە كوشىمىزگە قارايلا, جۇرت! جاسىباي! جاعاڭا كەپ ايالدادىق, تاعدىردىڭ تامىرىندا قان اينالىپ. …“باياناۋلا باسىنان بۇلت كەتپەگەن“ باياناۋلا باسىنا باق اينالىپ. ءىى “وتەدى ەكەن دۇنيە قاس-قاعىمدا, ويناپ-كۇلگەن جاراسار جاس شاعىڭدا”… ايانى بار ءماشھۇردىڭ تۇسىنە ەنگەن بايانى بار تاڭبالى تاستارىندا. قىراندارى شىڭ-قۇزدىڭ باستارىندا, بۇقار بابا جىرىنىڭ استارىندا. سۇلتانماحمۇت, جۇسىپبەك, ولجاس بولىپ – اسۋىنان اقبەتتىڭ اسپادىڭ با؟ جيەندەرى بۇل ەلدىڭ جۇلدىز شوقان, قانىش, الكەي, شاكەنى اسقارىندا. باياناۋلا باسىنان بۇلت سەيىلسە جۇلدىزدارى سامسايدى اسپانىندا. دالا راسى جارالعان  اقىق, اردان, بالاماسى باياننىڭ اقىن, ارمان. ورىمىنە ولەڭنىڭ وكىنبەيىن – قاپيادا مەرگەندەي قاپى قالعان. تىرلىگىڭنىڭ اتى ءومىر, زاتى جالعان, كەرۋەن سوققان كۇندەردىڭ حاتى قالعان. “اق سيسا” اقىن مۇسا وتكەن اقبەتتاۋدا – “مۇستاپاسى شورماننىڭ اتىن العان”. ءىىى …اي ءوتتى جاياۋ مۇسا تاس تۇرمەدە, تالانىپ قاندالاعا, اش بۇرگەگە. – ويازعا ارىز ايداپ نەسى بار-ەي, شىعارعان ءوز ۇكىمىن, قاشقىن نەمە! تار قاپاس, تەمىر توردان تەرەزەسى, “پەندەگە پەندە بولعان” دەگەن وسى. ەسىڭنەن تاندىرارداي ەر ەگەسى ەرەجەسىز عۇمىردىڭ ەرەجەسى. وسىندا ۇرى-قارى,  قاشقىن كوشى, توبىلدىڭ تور تەرەزە, تاس تۇرمەسى. تامسانار تالانتىڭا ورىن ەمەس قان سورار قاندالاسى, اش بۇرگەسى. كوكتەگەن كوكتەم سايىن كوپ ولەڭنەن, ءبۇر جارىپ كەتسەڭ سەن دە كوگەرەر مە ەڭ؟ – اقىندى اباقتىعا ايداتقان كىم تۇرمەگە جاياۋ مۇسا نەگە كەلگەن؟ سايراعان بۇلب ۇلى ەدى جىرشى باقتىڭ, كوڭىلدىڭ كوك تولقىنى تىنشىپ اقتىڭ. بايجاننىڭ بالاسىنىڭ ولەڭىنەن جاۋابىن بىرگە ىزدەيىك بۇل سۇراقتىڭ; “...سالەم ايت, كوپ قارجاستىڭ بالاسىنا, قالدىم مەن مۇستاپانىڭ جالاسىنا. اكەڭدى ولتىرگەن كىم مەن بىلمەيمىن, سوندا دا قۇنىن مەنەن الاسىڭ با؟ ...توبىلعا ون ەكى جىل مەن ايدالدىم, ارتىمدا ەلىم, جۇرتىم ءبارىڭ قالدىڭ. ادامعا ەش جازىعىم جوق بولسا دا ناقاقتان  جازالاندىم, كوپ ساندالدىم” زاۋالدى باسقا بەرمە, قۇداي تاعى, شىرايىن شىندىعىڭنىڭ جىر ايتادى, جىر ايتسا جانىمىزدى مۇڭايتادى, – ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەلىك كوڭىلى ولەڭدى جاياۋ ايتپاي كىم ايتادى؟.. كوككە ۇشقان كوڭىلىنىڭ قازى مىنە, الاشتىڭ بالاسىنىڭ ازىعى دە. قۇسا كۇن قاياۋ قونعان قاباعىنا مۇسانىڭ جاياۋ بولعان جازىعى نە؟ تازالاپ زارلى جۇرەك, مۇڭ كوڭىلدى, اقبەتتىڭ ار جاعىنان كۇن كورىندى. بايانتاۋ! بارىڭدى جاي الدىمىزعا جاسىباي, جاسىرماي ايت بىلگەنىڭدى. وتكەننىڭ تۇگەندەيىك قاي نالاسىن, جۇرتىم-اي, ءبىر شەڭبەردى اينالاسىڭ. ازاپقا ازاماتتى بايلاعاسىن اقىندى اباقتىعا ايداعاسىن. ەمەس-ءتى ەلى بوتەن, جەرى بوتەن. جەزقانات جەز مارالداي جەلىپ وتەم. مۇساعا جاياۋ اتىن قوسىپ بەرىپ, “جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس” دەدى مە ەكەن؟!. زۋلاشى! كەرۋەن-كۇن, توقتاماشى, اقىننىڭ الىمساقتان جوق باعاسى. شورمانى ورمانىنا قورعان بولعان, قارجاستىڭ قارشىعاداي كوپ بالاسى. كوڭىلدە قايىرلاعان قايران كۇيسىڭ, قايرىلسام قايىرماڭا پايدام ءتيسىن! ەكى باس ءبىر قازانعا سىيماعانداي ءبىر ەلگە ەكى مۇسا قايدان سىيسىن! كەلە الماي كەي جاقسىمەن كەلىسىمگە, كەلتەلەۋ وي بولعان سوڭ كەگى ىشىندە, اكە – شورمان, اعاسى – مۇسا مىرزا ءبىر تەنتەك جۇرگەن شىعار ەل ىشىندە. قورلىققا كونبەس ەدى, كۇشى اسا ەمەس, جاياۋدىڭ كورگەن كۇنى  قىساس,  ەگەس. سول ماڭنىڭ سودىر مىنەز سويىلشىسى – شورماننىڭ مۇستاپاسى, مۇساسى ەمەس. جاياۋدىڭ كورگەن كۇنى تۇرمە, دىراۋ, ارتى قايىر بولارىن بىلمەدىڭ-اۋ. اق سامال اڭقىلدايدى اقىن مىنەز, ەل مىناۋ, سوگىلمەگەن ىرگە مىناۋ. الدىڭدا سەنىڭ جارىق كۇنىڭ كورەر, قۇلاققا قۇبىلادان ءۇنىڭ كەلەر. تاس شايناپ تارلانبوزىم تۇرمەدە وتىر, تۇندىگى كوڭىلىنىڭ تۇرىلگەن ەر. ولەڭ بوپ ءورىس تاۋىپ ءومىرى الدان, كوگەرتكەن كوڭىلىنىڭ كوگىن ارمان. ارى بوپ اقبەتتاۋدىڭ اقىن وتكەن اتتىدان جاياۋ ءجۇرىپ كەگىن العان. ساناڭدى سارعايتاتىن سان الاڭى, شابىتپەن شالقارلارىم شاعالالى. بۇل ءدۇنيا الىمساقتان قازاق ءۇشىن اتتى مەنەن جاياۋدىڭ الامانى. جاياۋ تولقىن, جاياۋ كۇن, جاياۋ ارنا, جاپىراعىمدى جايقالتىپ جايام الدا. دارا تۋعان الىپتان اينالايىن جاراتىلعان جارىقتان, باياناۋلا! ءىV ...بايان بايان بولعالى, كوكالالى كوپ ۇيرەك كولىنە كەپ قونعالى. سان جىرشىلار جىرلادى سان اقىندار تولعادى. تورسىق شەكە ۇلانداي تولىپ تۋعان تولعاعى. شىڭ باسىندا قىرانداي اينالانى شولعانى. بيىككە الىپ شىعارداي سوقپاعى مەن جولدارى. قۇلا دۇزدە قۇلانداي قۇيىنداتسا — سول باعى. قاسيەتىڭدى ۇعا الماي سورلاماساق بولعانى. ۇلتىمىزعا ۇرانداي ۇلى دالا قورعانى – سەن امان تۇر, بايانتاۋ! جاپان دالا, قۇلا ءدۇز, تۇنا قالعان جىر-اڭىز. بۇل ولكەنىڭ وتكەنىن مىنا بىزدەن سۇراڭىز. بايان, بايان, بايانىم, سارىبەلدە سايالىم, اتىرابىڭدى ايالاپ جاپىراعىمدى جايامىن. “ەلىم-ايلاپ” ەل كوردىم, سەرگەلدەڭ بوپ  سەندەلدىم, ...اي ارتىنان ەرگەن اي كۇن ارتىنان ەرگەن كۇن. باياناۋىل — ءان باسى, قازاق ءۇشىن قاشاننان. تاعدىرىمنىڭ تاڭباسى تاستارىڭدا قاشالعان. سەن امان تۇر, بايانتاۋ! * * * وتكەنى ولەڭ باياننىڭ, سىرى – ەرتەگى, ونسىز قازاق قالايشا كۇنەلتەدى. ادامزات از, قۇرلىعى ساز زاماندا – ەكى قاۋىم ەل جايلاپ بۇل ولكەنى. جاز كەپ قالىپ سوڭىنان كۇز كەپ قالىپ, – سەن – دەپ قالىپ ءبىر-ءبىرىن – ءسىز – دەپ قالىپ. ەكى قاۋىم ەل جايلاپ بۇل ولكەنى عۇمىرىنىڭ بايانىن ىزدەپتى انىق. تىرلىك شىركىن كوكپار ما,الامان با؟ ادام كەيدە ۇقسايدى جارالى اڭعا. شۇرايلى دا شىرايلى جەردى كورىپ ەكى قاۋىم باسىپتى: – مەن الامعا. تالاسىپتى كوركىنە تاڭداي قاعىپ, تاڭداي قاعۋ اياعى داۋعا اينالىپ. الاقانداي اتىراپ داۋعا اينالسا; ەگىز جاتقان ەكى جۇرت جاۋعا اينالىپ. ...قاسيەتىنە باس يگەن قاتىناسقان, بولەكشەلەۋ جارالعان زاتى باستان. وسى ولكەدە كورىكتىڭ كورىگىندەي اپپاق انا بولىپتى اقىلى اسقان. اقيقاتىن ايتايىن ءسوز بەرگەندە ەل, تارازىلاپ وزدەرىڭ بەزبەندەڭدەر! اپپاق نۇردان جارالعان اق انانى – باي انا – دەپ اتاپتى كوز كورگەندەر. ايان بولىپ بۇل تالاس اۋماعىنا, باتىرىنا سۇراپتى ساۋعانى دا, يگى جاقسى جيىلىپ باي انادان كەسىم سۇراي كەلىپتى داۋعا مىنا. بىزگە جەتكەن وسىلاي تولعاق اڭىز, سانامىزدا سارعايتپاي تولعانامىز. اق سامالعا سۇيگىزىپ اق جاۋلىعىن ارنالى ءسوز باستاپتى سوندا انامىز: – اي, اعايىن, ابايلا! مامىلەگە داۋ كونبەسە اينالادى دامايعا. بىرلىگىڭە ەندەشە ءبىتىم كەرەك قالايدا. پالۋاندارىڭ بەلدەسسىن, جامبى اتۋ دا – قيىن سىن. ەل سونىمەن ەلدەسسىن. جەر جەڭگەنگە بۇيىرسىن!” ايتىپ ءومىر ولەڭىن, جۇرت تاراپتى مامىرلاپ. اق انانىڭ دەگەنىن اق باتاداي قابىلداپ. بايلامدى ويدىڭ بايىبى نۇر ەستىرىپ, كوڭىلىنە كوگەرشىن ىلەستىرىپ. ەكى قاۋىم جۇيرىگىن جارىستىرىپ ەكى قاۋىم بالۋانىن كۇرەستىرىپ. جازيراسى جاھاننىڭ جالعاپ قىزىق, كەش باتقىزىپ, سودان سوڭ تاڭدى اتقىزىپ. – جەڭگەندەرىڭ جەرگە يە بولاسىڭ – دەپ مەرگەندەرىن سىناپتى جامبى اتقىزىپ. اي سىعالاپ الاشتىڭ تۇندىگىنەن, ەكى قاۋىم بايلانعان كىندىگىمەن. كۇن ارتىنان كەرۋەن كۇن جىلجىسىن, اسىپ كەتە الماپتى ءبىر-بىرىنەن. تىرەلگەن سوڭ تۇيىققا تۇيعىن ەرى, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي شۇيلىگەدى. شەتەن داۋدىڭ شەتىنە شىعار ەمەس, جاقسىلارى ەكى ەلدىڭ , يگىلەرى. قايىرلاماي تىرلىكتىڭ كەمەسىندە, قارسى ءجۇزىپ تولقىنعا كەلەسىڭ بە؟ شەشىمىمەن, كەسەكتەۋ كەسىمىمەن قالدى ماڭگى سول اڭىز ەل ەسىندە. – ەرتەڭى بار ەلمىز عوي, وسەر ەگىز, تولىپ تۇرعان جازۋعا پەشەنەمىز. – باي-انانىڭ اۋىلى بولسىن ماڭگى كوگەرمەيدى داۋمەنەن كوسەگەمىز. كەڭ ولكەنىڭ ىرىسى جاتار اسىپ, ەمەس بىزگە داۋ-داماي اتا كاسىپ. – باي-اناعا باياندى بولسىن ايتتى باتار كەشتە ەكى جاق باتالاسىپ. ...توبەل كۇندە توسىنەن كۇي ۇققاسىن, بابالارىم باۋىرىڭدا ۇيىقتاسىن! باي-انانىڭ باياندى ۇرپاقتارى بايانتاۋعا وتەدى ءيىپ باسىن. ىزدەگەندە مۇحيتتان مۇرامىزدى, قۇبا جوندى قيالاپ, قۇلا ءدۇزدى, باياناۋلا, باي-انا, باياناۋىل تارقاتايىن وسىلاي  ءبىر اڭىزدى. V ...باسىڭنان ءوتتى بىلەم تاسىر زامان, كوگىنەن قارا نوسەر باسىلماعان. “اق سيسا” – ءان بيىگى  قازاقتاعى زۇلمات پەن زورلىعىڭا باس ۇرماعان. اتتىلار قاي كەزدە دە اسقان زامان, جاياۋدىڭ جانارىنان جاس پارلاعان. “اق سيسا” – بايجان ۇلى بابامىزدىڭ رۋحى اقبەتتاۋداي اسپانداعان: “... اق سيسا, قىزىل سيسا, سيسا, سيسا, جاراسار كامزول سۇلۋ بەلىن قيسا. شورماننىڭ مۇستاپاسى اتىمدى الىپ اتاندىم سول سەبەپتەن جاياۋ مۇسا. اق سيسا, قىزىل سيسا, سيسا, سيسا قالمايدى كىمدەر جاياۋ زورلىق قىلسا. جيىلىپ ورىس, قازاق قاشقىن دەيدى كورەرمىن اقىر ءبىر كۇن كۇنىم تۋسا. جانىما باتقاندىقتان اشىنامىن, مەن نەگە جاياۋمىن دەپ باسىلامىن؟! مالىم جوق شورمان ايداپ الاتۇعىن, قورلىعىن مۇستاپانىڭ پاش قىلامىن...” جاياۋدىڭ كورگەن كۇنى قۇسا, نالا, قاناتسىز بيىككە قۇس ۇشا الام ما؟ “قالمايدى كىمدەر جاياۋ زورلىق قىلسا” سونى ەرتە سەزىنىپسىڭ, مۇسا بابا. قاسيەت تابىلادى قاي ارنادان, ايدىنعا قايىق سالسا اياۋلى ارمان. شورماننىڭ مۇستاپاسى اتىن السا, مۇساداي “اق سيسا” اقىن جاياۋ قالعان. اي نۇرىن ايالاعان اسىل كۇيدىڭ رۋحىنان وت ورانىپ, جاسىن كيدىم. اتتىنى ات ۇستىنەن دومالاتقان “اق سيسا” ارۋاعىڭا باسىمدى ءيدىم. * * * 1840 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ باياناۋلا تۇگەلدەي ورىس كازاچەستۆوسىنىڭ زاپاس جەرىنە اينالدى. قىس قىستاۋ, جاز جايلاۋى تارىلعان شورمان تۇقىمىنىڭ ايدابولدىڭ مالقوزىسىمەن, جاياۋ مۇسا ەلىمەن ەگەسىنىڭ باستالعان كەزى وسى تۇس. وتكەننىڭ وكسىگىنەن جانىم جۇدەر, ولەڭىم, وزەكتى ورتە, باعىمدى بەر! سەن نەگە جار سالمايسىڭ, جاسىباي كول, سەن نەگە تولقىمايسىڭ سابىندى كول؟! “اق سيسا” – ارمان دۇنيە, جىر اڭىز دە, شىندىقتىڭ شىرايىنا شىراق ىزدە! بابالار وشكەن, ولگەن, وسكەن-ونگەن – تالاتىن قۇس قاناتى قۇلا دۇزدە. بۇل ولكە اقىنىنان جىر كۇتكەندەي, كوڭىلدىڭ كوپ قۇستارى دۇرلىككەندەي. ...شورماننىڭ قىس قىستاۋى – “قىزىل اعاش” ىشىنە ماڭگىلىككە سىر بۇككەندەي. جۇگىنگەن قۇدىرەتكە قۇران ۇستاپ, بابالار تاستاپ كەتكەن مۇرانى ۇقساق... قىزارىپ باتقان كۇندى “قىزىل اعاش” تۇر ءالى قيماستىقپەن شىعارىپ ساپ. اقىننىڭ اينالعانداي مۇڭداسىنا, قىرانى ۇيا سالعان شىڭ باسىنا. سەن ءالى مولدىرەيسىڭ, شورمان بۇلاق – سىر ايتىپ اق قايناردىڭ تۇنباسىنا. ...تاريحتىڭ ارشىلاتىن كومبەسىندە, تۇلپاردىڭ تۇعىرىندا, كەرمەسىندە. ەل اۋعان, قايىڭ ساۋعان سوناۋ جىلدار – كۇي تۇنعان دومبىرانىڭ پەرنەسىندە. سوناۋ جىل – جارىق كۇننىڭ جامالىندا, كوك اسپان, قارا جەردىڭ جانارىندا. توعىز ءتۇن تولعاتساڭ دا تاۋسىلمايتىن قوبىزدىڭ قاسيەتتى شاناعىندا. جارىق كۇن جاندارىنا جارا سالعان, كەزىڭ جوق ءمارت بابام-اي, الاسارعان. قالىڭ قول ات ويناتىپ كازاك كەلىپ – باياننىڭ باۋرايىنا قالا سالعان. سايلاپ اپ بەس قارۋىن, جاراقتالعان, قالىڭ قول اۋىلدى العان, الاپتى العان. اتويلاپ ات ويناتقان اتامانعا – توسىلىپ قىر قازاعى قاراپ قالعان. ۋاقىت جەمتىك بولسا زامان – قارعا, باعدار جوق وڭ مەن سولدى باعامدارعا. قارجاستىڭ قالىڭ ەلى, باعىم ەدى – جايلاۋى تارىلعان سوڭ امال بار ما؟ “ارقادا ءبىر قۇتىم بار مۇسا, شورمان, ەجەلدەن كەلە جاتقان ەسكى قىردان”. سال ءبىرجان انگە قوسىپ اۋەلەتسە, كەڭ القاپ كەرىلەتىن كەشكى نۇردان. اينىماي اي ساناعان ىقىلاستان, كۇنى جوق اعايىنمەن شىتىناسقان. ارقانىڭ مۇسا, شورمان قۇتى بولسا – قالايشا قاس-قاعىمدا قۇتى قاشقان؟ كوڭىلىڭ كوپ قۇستارىن كولبەتكەندە, قالادى مەيىرىمگە شولدەپ پەندە. ...بايانعا ورىس-كازاك جيىلىپ كەپ – قالا ساپ, قادا قاقتى سول كوكتەمدە. * * * اي, بايانىمدى العانى, سايا كۇندى العانى. سايالىمدى العانى – اياعىمدى شالعانى. بايانتاۋدى العانى, جاسىبايدى العانى. جاسىبايدى العاندا باسىبايلى العانى. كىم سۇرايدى ساۋعانى, قالىڭ مۇڭىڭ – شەر مە ەدى؟.. اقبەتتاۋدىڭ تاۋلارى – سابىندىنىڭ كولدەرى... قىران كوردىم ۇشىرىپ, قۇزعا بارىپ قۇلادى. “قىزىل اعاش” قىسىلىپ – “شورمان بۇلاق” جىلادى. ءVى ازدىڭ دا ءىسى بىتەر مە, كوپتىڭ دە ءىسى جەتەر مە, كوپ ىشىندە ءبىر جالعىز سويلەپ تە ءسوزى وتەر مە؟.. بۇقار جىراۋ قاناتسىز قۇس بيىككە ۇشا ما ەكەن, اياعىن كىم جۇيرىكتىڭ تۇسادى ەكەن. ايداپ الار مالى جوق ورىسىندە, كوپ ىشىندە ءبىر جالعىز... مۇسا ما ەكەن؟... وتكەنىڭدى تاستاماي كۇرەسىنگە, كۇي كۇمبىرلەت! كۇندەردىڭ كۇنەسىندە. باي-انانىڭ كەزىنەن بايانتاۋدا – باقىت قۇسى ۇشىپ ءجۇر, بىلەسىڭ بە؟ بۇلاعاي كۇن بۇزسا دا كوڭىل حوشىن, ورگە تىككەن ورەنى ءومىر قوسىن. مۇسا, شورمان ءورىسى تارىلعانى – ءورت شالعانى داريعا-اي, ەل ىرگەسىن. كەر كۇندەر-اي, كەرىلگەن كەرمەدەيسىڭ, تەرەڭىمدى تەربەتىپ, تەربەگەيسىڭ. سەن نە دەيسىڭ, اقبەتتىڭ اسۋلارى – اششىسۋدىڭ وزەنى, سەن نە دەيسىڭ؟!. تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر... ءتۇس, اڭىز با, قانات بايلاپ بىلمەيمىن, ۇشامىز با؟ – اقكەلىنگە قالاشىق تۇرعىزام – دەپ جوعارىعا حات جازعان مۇسا مىرزا. مىنا حاتتىڭ ءمانىسىن جۇرت اڭدادى , كوڭىلىنىڭ جەر تارپىپ تۇلپارلارى. اتامەكەن – اقكەلىن, اقشوقىسى – ايدابولدىڭ مالقوزى ءبىر تارماعى. الاعايىڭ تۋسا دا بۇلاعايىڭ, مىناۋ مەكەن اتادان مۇرادايىن. اقشوقىدا اشىندى ءبىر قاۋىم ەل – – قالاي عانا باسىندى, بۇل اعايىن؟.. ۇشىپ جۇرگەن باسىنىڭ باعى اينالا, ايدابولعا اقكەلىن – اراي دالا. ارقاداعى اسىلدىڭ سىنىعى ەدى مۇسا, شورمان باسىندى, قالاي عانا؟ ەلگە ەگەستى تۋعىزعان,جانعا داۋىل, بۇل سىناقتىڭ بىلگەنىم سالماعى اۋىر. جاراسا ما قايتادان اعايىنمەن قاراشادا كۇزەۋدە قالعان اۋىل؟.. قاپالانسا قالىڭ ەل –قارىنداسىڭ, شىدام قالاي شىتىناپ جارىلماسىن. – قايدا بولدىڭ – دەيتىن دە ساۋال تۋار – ايدابولدىڭ ايدىنى تارىلعاسىن. ايداۋ جولعا شيقىلداق اربا شىقتى, اي, زامان-اي, جاۋىر تاي جورعا شىقتى. – مەن دە ءۇي سالام ول جەرگە مۇسا سالسا مۇستاپاسى شورماننىڭ ول دا شىقتى. ەسەڭگىرەپ ەل ءىشى... قالدى ءبارى, جاپانداعى جارتاستار جاڭعىرادى. – ايدابولدىڭ ايبالتا ۇستايتۇعىن اينالايىن اعايىن, بار ما ۇلانى؟! سىناققا الار تۇل تاعدىر تالاي ۇلدى, اياماي توك! اقبەتتاۋ ارايىڭدى. ورىس-كازاك ولجاعا باتتى بىلەم قىرقىستىرىپ قىرداعى اعايىندى. سولدان سوقسا سول داۋىل – سور اينالا, وكپەك جەلى وتكەننىڭ... سولاي, بالا. ولجابايداي باتىردىڭ ۇرپاقتارى – ولجا بولا قويمايدى وڭاي عانا. مۇڭ شاقپايسىڭ سەن نەگە, مۇنار دالام, شىڭدارىڭدا شالقيدى شىراعدان-ءان. ... “اق سيسالاپ” اراڭنان اقىن ءوتتى ۇلتاراقتاي جەرى ءۇشىن ۇرانداعان. اقبەتتاۋداي, جاسىباي, بايانىنداي, قايدان تاپسىن تىرلىكتە سايا مۇنداي. “اق سيسالاپ”, ارىنداپ, ارشىندادى جاياۋ مۇسا جارقىلداپ جاي وعىنداي. ۇمىتىنەن ۇزبەدى بار كۇدەرىن, “اق سيسادا”  اشىعى اڭگىمەنىڭ. ءان شالقىتىپ الاشتىڭ اسپانىندا – جاياۋ ءجۇرىپ اتتىدان الدى كەگىن. كەسىر كۇندەر كەتكەن جوق كەككە اينالىپ, وشكەن عايىپ دۇنيە-اي, وتكەن عايىپ. سالەم ايتىپ قارجاستىڭ بالاسىنا – توبىل جاققا سول اقىن كەتتى ايدالىپ. قاسيەتىم قالىڭ ەل – تۇتاس ورمان, وتكەنىڭدى ءورت شالعان قۇسا, سوردان. سەن امان بول, “اق سيسا” – جاياۋ اقىن – ارقاداعى ءبىر قۇتىم مۇسا, شورمان. اقبەتتاۋدان ابايسىز نار قۇلادى, جارتاس بىتكەن سونى ايتىپ جاڭعىرادى. “كىمدەر جاياۋ قالمايدى زورلىق قىلسا”... جاياۋ مۇسا “اق سيسا” – اردىڭ ءانى... * * * توقسان تورتتە جاسىم بار ەندى جۇرەك باسىلار. مەن  جۇرگەلى جاتىرمىن, قوشتاسايىق حالقىم-اي! ەڭبەگىم سىڭگەن اقشوقىم, سودان ورىن قازىڭدار... جاياۋ مۇسا الاس, الاس,  الاس كۇن! گاككۋ سازدار – تولى ءانى. ايدىنىنا الاشتىڭ – اققۋ-قازدار قونادى. تالاپايعا ءتۇستىڭ بە, تالايىڭنان قاشتىڭ با؟.. قارا جەردىڭ ۇستىندە كوك اسپاننىڭ استىندا. شىراعىڭا بىلتەمىن, شاقپاق جاقساڭ لاۋلاعان. قازاق دەگەن جۇرت ەدىم اققۋ-قازدان اۋماعان. تاعدىرىڭا الاڭ كىم, تۋعان جەردىڭ تۇنىعى. جاياۋ مۇسا بابامنىڭ توقسان ءتورت جىل عۇمىرى. كوكتەم كوكتەپ... كۇز كەلگەن, باياناۋلا تاۋلارى. اقشوقىنىڭ ءبىز كورگەن الاقانداي اۋماعى. قازاق ءۇشىن بىلگەنىم, باياناۋلا – باق وتاۋ. اشىق بولسىن كۇندەرىڭ, قاراتاۋ مەن الاتاۋ. تارقامايتىن تويىم ەڭ, ۇلى دالا قورعانى. ءۇش قياننىڭ بويى مەن قىزىلجاردىڭ ورمانى. وزەگىندەي ءومىردىڭ, ولەڭىمدى ورگەنمىن. كيەسى بار جەرىمنىڭ – يەسى بار... سول – مەنمىن! شايقالماعان ىرىسى, سونبەيتۇعىن جاقسا وتى. بۇل قازاقتىڭ دۇرىسى – ءار شوقىسى – اقشوقى. جەلپىلدەمەي تۇندىگى, تىرلىك كەشكەن جاسىماي. بۇل قازاقتىڭ شىندىعى ءار وزەنى – جاسىباي. جاۋدىڭ شىقسا جات ءۇنى, قورعاپ اتا مۇرانى. جاياۋ-جالپى اقىنى الداسپان بوپ شىعادى. تۇنىق كولدەي تۇنامىن, جەرۇيىعىم... تالاس كوپ. كۇنگە قاراپ تۇرامىن: – الاس, – الاس – الاس! – دەپ. جازا المايمىن جارقىن جىر, تامىلجىماي تاڭ نۇرى. “اق سيسا” بوپ قالقىپ ءجۇر بار قازاقتىڭ تاعدىرى... سوڭعى ءسوز نەمەسە جاياۋ مۇسا اۋىلى باياناۋىل باۋىرى, اقبەتتاۋدىڭ ەتەگى. جاياۋ مۇسا اۋىلى, تەكتىلەردىڭ مەكەنى. قاپيادا قاپىلدىم, سىرىن تىڭداپ سول ماڭنىڭ. اتىن العان اقىننىڭ, مۇستاپاسى-اي, شورماننىڭ. كوكىرەگى جىر-كورىك, كۇشاق جايعان باۋىر كوپ. جاياۋ مۇسا جىر بولىپ, جاياۋ مۇسا اۋىل بوپ. “اق سيسا” اقىن, ارىڭ با, ايتتى بىزگە سول ءانىڭ. جاياۋ مۇسا بارىندا مۇستاپالار بولارىن. سانسىراعان سانام مۇڭ, ساڭىراۋ بوپ سورلايدى. بۇقارى جوق زاماننىڭ ابىلايى بولمايدى. وتەر, وتپەس بەكەر كۇن, جاپىراعىمدى جايام دا. مەن كەلەرمىن, كەتەرمىن – بايان ىزدەپ بايانعا. كوكىرەگى كۇي دالام, اينالايىن, ار مەكەن! اقىندارىن قيناعان قازاقتاي جۇرت بار ما ەكەن؟! تارتىپ تۋعام تەگىمە, ومان جۇرتتان وي اۋلاپ. جاياۋ مۇسا ەلىنە, كەلەم تالاي جاياۋلاپ... سال-سەرىگە ىلايىق, سارىارقانىڭ ساۋىرى. قالدى ارتىمدا مۇڭايىپ جاياۋ مۇسا اۋىلى... عالىم جايلىباي.