قايسار قايراتكەر

كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اقتوبە, قىزىلوردا, سەمەي وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جانە قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان مۇحا­مەدعالي الەن ۇلى سۋجيكوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. م.سۋجيكوۆ 1910 جىلى 15 قىر­كۇيەكتە قازىرگى استراحان وبلىسى ۆولودار (مارفا) اۋدانى باكلانو-لوپاتينو سەلوسىندا كەدەي بالىق­شى­نىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اناسىنان ەرتە ايرىلعان بالا 11 جاسىنان اكەسىنىڭ شارۋا­شى­لىعىندا بالىقشىلىق كاسىپپەن اي­نالىسادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ول مول­دادان ارابشا ساۋاتىن اشىپ, “اپتيەكتى” تاۋىسادى. الايدا, بۇعان قان­ا­عات­تان­باعان جاس شاكىرتتى اكەسى 1925 جىلى استراحان قالاسىندا اشىلعان جەتىم بالىقشى بالالارىن وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەر­ناتقا ورنالاستىرادى. سودان ينتەر­نات­تىڭ جولداماسىمەن 1927 جىلى وسىنداعى قازاق پەداگوگ كادرلار دايارلايتىن تەحنيكۋمعا ءتۇسىپ, ونى 1929 جىلى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. 1929-1931 جىلدارى ەڭبەك جولىن استرا­حان وبلىسى, مارفا اۋدانىنداعى باستاۋىش, سونان سوڭ جەتى جىلدىق مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءارى مەڭ­گەرۋ­شى­لىگىنەن باستاپ, 1932-1938 جىلدارى استراحان بالىق­شى­لا­رى­نىڭ جوعارى تەحنيكالىق-وقۋ ورنى – ينستيتۋتقا تۇسۋشىلەرگە ارنالعان قازاق جۇمىس­شى­لار فاكۋلتەتىنىڭ ديرەكتورى بو­لىپ قىزمەت اتقارادى. ول سونىمەن قا­تار, اۋدانداعى قوعامدىق-ساياسي جۇ­مىستارعا بەلسەنە قاتىسادى. سونىڭ ارقاسىندا 28 جاستاعى ۇستاز 1938 جىلى اۋداندىق پارتيا كون­فە­رەن­تسياسىندا اۋداندىق كوم­يتەتتىڭ جانە ونىڭ بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. كوپ ۇزاماي ايرىقشا تالانتتى جاستى وبلىس باسشىلىعى تانىپ, ستالينگراد وبلىسى, ۆولودار اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورا­عا­سى ەتىپ تاعايىندايدى. وسى قىز­مەتىندە ول اۋداننىڭ ەكونو­ميكاسى مەن الەۋمەتتىك-مادەني سالاسىنىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرەدى. اۋدان­دا­عى بالىق ءوندىرىسىن ودان ءارى دا­مىتىپ, جاڭا موتورلى-بالىق اۋلاۋ ستان­سالارىن ۇيىمداستىرادى. كا­لينينو, باكلاني, يامنوە جانە ۆو­لودار قىستاعىندا جاڭا مەكتەپتەر اشىلۋىنا مۇرىندىق بولادى. كوپ ۇزاماي ۇلى وتان سوعىسى باستالدى دا, ايرىقشا ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلىق قابىلەتىمەن بەلگىلى بولعان م.سۋجيكوۆ سوعىس تىرلىگىنە تار­تى­لا­دى. 1942 جىلى استراحان قور­عا­نى­سىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى (س. جا­كۋەۆكا) سوعىس شەبىندە جاتقان ايماق­تاردا جاۋ تانكتەرىنىڭ شابۋىلىنا قارسى قورعانىس قۇرىلىستارىن سا­لۋ­مەن قاتار, جويعىش ۇشقىشتار ب­ا­تال­ونىن جاساقتاۋعا بەلسەندى ارا­لاسىپ, استراحان-قىزليار تەمىر جول قۇرىلىسىنا قاتىسادى. وس­ىنداي بەل­سەندى قىزمەتتەرى ءۇشىن كسرو قور­عا­نىس حالىق كوميسسارياتى باس­قار­ماسىنىڭ گراموتاسىمەن مارا­پات­تالادى. سوعىس الاڭى باتىسقا اۋىسقاننان كەيىن, ياعني 1943-1945 جىلدارى م.سۋجيكوۆ بك(ب)پ استراحان وك­رۋگ­تىك پارتيا كوميتەتىنىڭ مال شا­رۋا­شىلىعى جونىندەگى حاتشىسى, استرا­حان وبكو­مىنىڭ مال شارۋا­شى­لىعى ءجونىن­دەگى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى. بەيبىت ءومىر مەن سوعىس­تىڭ قيىن كە­زە­ڭىندە شىڭدالعانىمەن, جوعارى ءبىلىمى جوق بولعاندىقتان ءارى ساياسي دايىندىعىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماق­ساتىندا جەرگىلىكتى پارتيا ور­گا­نى­نىڭ جولداماسىمەن اۋەلى ماسكەۋدەگى بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى جانىن­داعى پارتيالىق جۇمىستى ۇيىم­دا­س­تى­رۋشىلاردىڭ جوعارى مەكتەبىن, سو­دان سوڭ جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبى­تىرەدى. ءسويتىپ, مۇحامەدعالي الەن ۇلى 1948 جىلى قازاقستانعا جولداما الىپ, اقتوبە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كادر جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلانادى. م.سۋجيكوۆ بۇل جۇمىسقا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەدى. حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ, وعان قىزمەت ەتۋدىڭ مەك­تەبىنەن وتكەن, پارتيالىق-ۇي­ىم­داستىرۋشىلىق قىزمەتتىڭ ءبىرسىپىرا ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرگەن كادر جاڭا جۇمىسقا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. وسى ءبىر قيىن, سوعىستان كەيىنگى قاربالاس كەزەڭدە وبلىس جاعدايىن, حالىقتىڭ تۇرمىس كۇيىن ءبىلۋ, ەل باسقارىپ جۇرگەن كىسىلەرمەن تانىسۋ ماقساتىندا اۋدانداردا ىسساپارمەن ءجيى بولادى. كوپ ۇزاماي م.سۋجيكوۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىلىعىنا بەكيدى. ال 1951 جىلدىڭ اياعىندا قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. 1954 جىلى مامىر ايىنىڭ ايا­عىن­دا قازاقستان كومپارتياسى ور­تا­لىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ءجو­نىندەگى حاتشىسى م.سۋجيكوۆ قى­زى­ل­وردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پلەنۋ­مىندا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىل­ى­عىنا سايلانادى. بۇل ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعانىمەن ونىڭ سالعان ءتان جانە جان جارالارى جازىلا قويماي, ءبىرسىپىرا ۋاقىت ەل ەڭسەسىن كوتەرۋ قيىن بولعان كەزەڭ ەدى. پارتيا, كەڭەس ورگاندارى قانشا تى­رىس­قانىمەن, جۇرتتى ەڭبەككە جۇ­مىل­دىرۋ وڭايعا تۇسپەدى. شارۋا­شىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ ەسكى تاسىلدەرى جاڭا تالاپقا جاۋاپ بەرمەدى. وسىنداي قيىن­شى­لىق­تاردان قىزىلوردا وبلىسى وتكەن عا­سىردىڭ 50 جىلدارى ءوزىنىڭ ەكو­نو­ميكالىق-مادەني دامۋىندا رەس­پۋبليكادا كەنجەلەپ قالعان بولاتىن. ىرگەلى ءوندىرىس ورنىنىڭ جوقتىعى, ءبىر­ىڭعاي اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتى, ونىڭ ىشىندە نەگىزگى بايلىعى بولىپ سانا­لاتىن كۇرىشتىڭ ساتىلۋ باعا­سىنىڭ وتە تومەندىگى وبلىس ەكو­نوميكاسىن كەرى تارتتى. مىنانداي مىسالدارعا جۇگىنە كەتسەك. 1953 جىلى وبلىستا جوس­پار­داعى 36 تسەنتنەردىڭ ورنىنا 9,7 تسەنتنەردەن كۇرىش جينالدى. ال ءداندى داقىلداردان 6,6 تسەنتنەردەن الىندى. جوسپار 22 تسەنتنەر بولاتىن. مال شارۋا­شىلىعىنىڭ جوسپارى جىل سايىن ورىندالمادى. وسى جانە تاعى باسقا جاعدايلار 1954 جىلعى 29 مامىردا “قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءىستىڭ جايى تۋرالى” ماسەلە قاراعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا جان-جاقتى ءسوز بولادى. وعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەل قاتىستىرىلادى. بيۋرودا “م.سۋجيكوۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رەتىندە جۇمىسقا جىبەرىلسىن” دەگەن قاۋلى الىنادى. مۇحامەدعالي الەن ۇلى جاڭا قىزمەتكە سايلانىسىمەن, وبلىستىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي­لا­رىن ءبىلىپ, الداعى باعىتتى ايقىنداۋ ماقساتىندا ءاربىر اۋدان, ءىرى شارۋا­شىلىقتارعا ارنايى بريگادالار جىبەرىپ, ولاردىڭ تالداۋلارى مەن قورىتىندىلارى جان-جاقتى قارالىپ, ساراپتاما جاسا­لىنادى. سونىڭ ناتيجەسىندە جىل اياعىندا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ارنايى ۇسىنىسپەن شىعىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن قازاق كسر مي­نيسترلەر كەڭەسى 1954 جىلعى 27 جەلتوقساندا وبلىستىڭ بارلىق ماسەلەسىن تۇگەل دەرلىك قامتيتىن, 72 تارماقشانى بىرىكتىرگەن 36 تارماقتان تۇراتىن “قىزىلوردا وبلىسىنا كو­مەك شارالارى, اۋىل شارۋا­شى­لىعىن, ءوندىرىستى جانە ەڭبەك­شىلەرگە مادەني-تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ تۋرالى” ۇلكەن قاۋلى قابىل­دايدى. بۇل جاڭا باسشىنىڭ رەسپۋب­ليكانىڭ ەڭ جوعارى بيلىك ورگاندارىنىڭ موينىن وبلىسقا العاشقى بۇرعان­دىعى بولاتىن. مۇنىڭ قانشا كۇش-جىگەر تالاپ ەتكەنى تۇسىنىكتى. م.سۋجيكوۆ مۇنىمەن قانا­عات­تانبايدى. 1956 جىلى كوكپ ور­تالىق كوميتەتىنىڭ تورالقاسىنا “كسرو داعى كۇرىش وندىرۋدەگى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر تۋرالى” ارنايى حات جازادى. وندا كۇرىشتى جەر شارىنىڭ جارتى حالقى اسا ماڭىزدى تاماق رەتىندە پايدالانۋمەن قاتار, ودان كراحمال, دارىلىك زاتتار, كۇرىش سابا­نى­نان قاعاز, ت.ب. ونىمدەر دايىنداۋعا بولاتىندىعى, بىراق ونى ءوندىرۋ كولەمى كەمىپ وتىرعانىن ايتا وتىرىپ, كۇرىشتىڭ ساتىپ الۋ باعاسىن ەندىرۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتەدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ اتىنا ارنايى جولدانعان ەكىنشى حاتتا كۇرىش ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى سۋلاندىرۋ ءجۇ­يەسىن قايتا قۇرۋعا قارجى ءبولۋ بولسا, ونىڭ ەكى جىلدا قايتارىم بەرەتىنىنە ناقتى دالەلدەر كەلتىرىلەدى. وسىلاي تەگەۋرىندى باسشى ءوزى كوتەرگەن ماسە­لە­لەرگە وداق باسشىلارىنىڭ كوزىن جەتكىزۋىنىڭ ارقاسىندا “قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ, ەڭبەكشى حالىقتىڭ مادەني-تۇر­مىس­تىق جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارى تۋرالى” قۇجات قابىلدانادى. كسرو مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋا­شى-لىعى ونىمدەرىن ساتىپ الۋ باعاسىن كوتەرۋىنە قول جەتكىزىلەدى. ۇكىمەت قاۋلىسى بويىنشا كۇرىشتىڭ ساتۋ باعاسى 10 ەسەگە ارتادى. قاراكول ەلتىرىسىنىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. مۇحامەدعالي الەن ۇلى وبلىسقا كەلىسىمەن-اق تىكەلەي اينالىسقان ءما­سە­­لەسىنىڭ ءبىرى – سول كەزدەرى ارال جانە قازالى اۋداندارىندا جيىرەك كەز­دەسكەن اسا قاسىرەتتى اۋرۋ – الا­پەسپەن كۇرەس بولادى. مۇحاڭ بۇل پروبلەمانى ۇلتتىق, ومىرلىك ماسەلە رەتىندە وداقتىق دەڭگەيگە كوتەرەدى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ “قى­زىل­وردا وبلىسىندا الاپەسپەن كۇ­رەسۋدىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالارى تۋرالى” قاۋلىسىن قابىلداتادى. ۇكى­مەت ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قاي­تا قۇرۋدىڭ ءتۇبىرلى شارالارىن بەلگىلەدى. سىر بويىنىڭ ارداگەرلەرى م.سۋ­جيكوۆ 3,5 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە وبلىستىڭ كەلەشەگىنە نەگىز سالعانىن, وبلىس تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان, جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالعان اۋقىمدى-اۋقىمدى ىستەردى جۇزەگە اسىرعانىن, كادر ماسەلەسىندە اسا تازالىقپەن, بىلىكتىلىكپەن جۇمىس جاساعانىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتادى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى باسشىلاردى ءجيى, بىردە جوعارى, بىردە تومەن اۋىستىرىپ تۇرۋ داعدىعا اينالعان بولاتىن. وسىنداي ورتالىقتىڭ كادرلىق جۇيەسىنىڭ جونىمەن م.سۋجيكوۆ 1958 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى سارى ايازدا سارىار­قامەن تۇتاسىپ جاتقان سەمەيگە, ەجەلگى قازاق جەرى, ۇلىلار مەكەنى, قازاق الەمىنە اباي, شاكارىم مەن مۇحتاردى بەرگەن قاسيەتتى وڭىرگە, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا جۇمىسقا جىبەرىلدى. الايدا بار كۇش-جىگەرىن حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە ارناعان, قا­زاقستاننىڭ مادەنيەتى مەن ەكونو­مي­كاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قو­س­قان, ەڭبەك قىزىل تۋ, ەكى رەت “قۇرمەت بەلگىسى” وردەندەرى مەن كوپتەگەن م­ەدال­داردىڭ يەگەرى, رەسپۋبليكامىزدا وزىندىك بەدەل مەن قۇرمەتكە بولەنگەن, بارلىق قىزمەتتە ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتى جارقىراپ كورىنگەن مۇحا­مەدعالي الەن ۇلى باس-اياعى 2,5 جىلدا سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان بوساتىلادى. وسىنىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ماقساتىندا سەمەي قالاسىندا بولعان ەدىك... م.سۋجيكوۆ سەمەي وبلىسىنا كەلىسىمەن, ونىڭ الدىنان يادرولىق سىناق پوليگونى شىعادى. ءبىرىنشى حاتشى ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىستا وتىرىپ, ەرتەڭگىسىن كەلگەندە وبكوم ءۇيى تەرەزەسىنىڭ ساۋ تامتىعى قالما­عانىن كورەدى. جەر شايقالعاندا جىلۋ قازاندىقتارىنداعى پەشتەردەن شوق توگىلىپ, سودان ءورت شىققان كەزدەر دە بولعان. سونان سوڭ جۇمىس بارىسىندا اۋدانداردى ارالا­عاندا, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىمەن تانىسادى. ءوز بەتىنشە اقپارات جينايدى. بىراق ءازىر تىكەلەي ارەكەتكە بارا قويمايدى. قولدا ناق­تى مالىمەتتەر بولمايدى. سودان اي­تۋلى مامان, راديولوگ, كەيىن اكا­دەميك بولعان سايىم بالمۇحانوۆتىڭ ماتەريال­دارىمەن جەتە تانىسقاننان كەيىن ول سەمەي پولي­گونىنداعى اتوم جانە تەرمويادرولىق قارۋدى سى­ناۋدىڭ زار­داپ­تارى تۋرالى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى ن.حرۋششەۆ پەن قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.بەلياەۆكە قۇپيا حات جولدايدى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسى سەمەيدىڭ جەرگىلىكتى حالقىنا از دا بولسا ماتەريالدىق جانە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جونىندە قۇپيا قاۋلى قابىل­داي­دى. بۇل سىناق باستالعاننان 10 جىل ءوت­كەننەن كەيىن قابىلدانعان ءبىرىنشى شارا ەدى. الايدا, سەمەيدىڭ يادرولىق سىناق پوليگونى تۋرالى حاتتى ماسكەۋ مەيلىنشە تەرىس قابىلدايدى. الماتى دا ءوز بەتىنشە اشىق ارەكەتكە بارعان تۋاسى باتىل حاتشىنى قۇپتاي قويمايدى. بىراق قۇپيا ماسەلەمەن قايسار حاتشىنى ورنىنان بوساتا سالۋدىڭ رەتى كەلىڭكىرەمەيدى. سوندىقتان ەكى ورتالىق تا م.سۋ­جيكوۆتەن قۇتىلۋدىڭ باسقا امالىن ىزدەستىرۋمەن بولادى. ونىڭ ءساتى قازاقستان ماگنيتكاسى اتالعان تەمىر-تاۋداعى قۇرىلىستا بولعان اتىشۋلى وقيعاعا بايلانىستى تۇسەدى. 1958 جىلى بۇكىلوداقتىق كوم­سومول-جاستاردىڭ ەكپىندى قۇرىلىسى بولىپ جاريالانعان تەمىرتاۋداعى مەتاللۋرگيا­لىق كومبيناتقا كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ىرىكتەۋسىز, نيەت ەتكەندەردىڭ بارلىعى اعىلادى. تەك رەسەي مەن ۋكراي­نادان 132 مىڭ ادام كەلەدى. ول­اردىڭ ىشىندە ءتۇرلى توپتار بولدى. ونىڭ ۇستىنە كەلگەندەرگە جاعداي جاسا­لىنبايدى. ءتىپتى ولاردىڭ ءبىر­سىپىراسى جۇ­مىسپەن دە قام­تىل­ماي­دى. جاڭا تابيعي ورتاعا ۇيرەنە الماۋ, ءبىر ستاكان سۋدىڭ پروبلەماعا اينالۋى, تومەن ەڭبەكاقى, اسحاناداعى ساپاسىز اس, دۇكەندە كەرەك-جاراقتىڭ بولماۋى, ادام توزگىسىز, ت.ب. جاعداي­لار­دى “بەلسەندىلەر” قولعا الىپ, جان-جاقتان كەلگەندەردى كوتەرىلىسكە شىعا­رادى. قالا سولاردىڭ قولىنا كوشىپ, دۇكەندەر, قويمالار تەگىس تونالادى. تەمىرتاۋ تراگەدياسى 1960 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ ارنايى جابىق پلەنۋ­مىن­دا “قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتى قۇرىلىسىنداعى ءىستىڭ جاعدايى تۋرالى” دەگەن كۇن تارتىبىمەن قارالادى. پلەنۋمدا م.سۋجيكوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىن ءپرينتسيپتى ماسەلەدە پارتيالىق پايىم­دىلىق تانىتپاعانى ءۇشىن قاتتى سىنايدى. ول بيۋرونىڭ باستى كىناسى ەڭ الدىمەن قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يساەۆتىڭ ءساتسىز تاڭداۋىندا بولدى دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى. وبكوم حاتشىسىنىڭ تىپتەن شيكى ەكەنىن اتاپ كورسەتە وتى­رىپ, قازاقستاننىڭ اسا ءىرى اي­ما­عىنىڭ باس-شى­لىعىنا مۇنداي ءتيىستى مەكتەپتەن ءوت­پەگەن, ءبىرىنشى باسشىلىق قىزمەتتە ءتا­جىريبەسى جوق, باسقا ۇيىم­نان شاقى­رىل­عان, رەسپۋب­ليكانىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ءبىل­مەيتىن تازا فۋنكتسيونەردىڭ كەلۋى ۇلكەن قاتەلىك بولعانىن كولدەنەڭ تارتادى. ەرتەڭىنە “سەمەي وبكومى حات­شىسىنىڭ ۇلتشىلدىعى” جايلى ج­ە­دەل حابار ماسكەۋگە جەتەدى. اسىعىس ۇشىپ كەلگەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىلارى “ۇلتشىل­دى” قىرىنا الادى. ونىڭ بۇرىنعى قىزمەت ىستەگەن وبلىستارىنىڭ ءبارىن­دە بولادى. ءۇش ايعا سوزىلعان تەكسە­رىس­تەن سۋجيكوۆتى ايىپتاۋعا, جۇ­مىس­تان بوساتۋعا نەگىز بولاتىنداي قوماقتى ەشنارسە قولعا تۇسە قويماي­دى. بىراق رەتىن كەلتىرەدى. جوقتان بار قۇراستىرادى. ءسويتىپ, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تۇسىنىگى بويىنشا “ۇلت­شىل”, ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزشا ءوز ۇلتىن ءسۇي­گەن, حالقى ءۇشىن ەشتەڭەدەن تايىنباعان قايسار قايراتكەر مۇحا­مەدعالي الەن ۇلى كۇش-جىگەرىنىڭ تولىپ, اقىل-ويىنىڭ كەمەلدەنگەن كەزىندە, ەردىڭ جاسى ەلۋگە تولۋىنا 10 شاقتى كۇن قالعاندا ساياسي پارتيالىق قىزمەتپەن قوشتاسادى. بالالىق كەزى رەسەي مەن قا­زاق­ستاننىڭ شەكاراسىندا ءوتىپ, جىگىتتىك شاعى ورىس-قازاقتىڭ اراسىنداعى قايناعان ومىردە قالىپتاسقان, كورشى اعايىنداردىڭ ادىلەتتىلىگىن العان م.سۋجيكوۆ تەك تۋرا سويلەيتىن­دىگىمەن, ادىلەتتىلىگىمەن, ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قارامايتىن تۋراشىلدىعىمەن, قاتاڭ ءپرينتسيپشىل­دىگىمەن جوعارى باسشىلىققا ۇناي قويمادى. ماسكەۋگە ونىڭ ءوز حالقىن شىنايى سۇيەتىن “ۇلتشىلدىعى” جاق­پا­دى. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى م.ەس­ەناليەۆ ءوزىنىڭ “شتريحي ك پور­ترەتۋ. ناش ديمەكە” دەگەن ماقا­لا­سىندا “سەمەي وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ور­نى­نان جۇ­مىستاعى كەم­شىلىكتەرى ءۇشىن الىندى دە­لىندى, الايدا ول سەمەي پوليگونىنداعى سى­­ناقتارعا قارسى شىققانى ءۇشىن بو­سا­تىلعان بولاتىن” دەپ جازدى. بۇل شىن­دىق ەدى. م.سۋجيكوۆ سەمەي وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان بوساعاننان كەيىن 5-6 جىل ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قىزمەتتەر اتقارادى دا, 1967 جىلدان 1971 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا قازاق كسر باسپا, پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى بولادى. ۇزاعىراق جانە جەمىستى جۇمىس ىستەگەن جەرى دە وسى قىزمەت. بۇرىن باسپا جۇمىسىمەن دە, پولي­گرافيالىق تىرلىكپەن دە, كىتاپ ساۋداسىمەن دە تىكەلەي اينالىسپاسا دا, مۇحاڭ جاڭا قىزمەتكە ۇلكەن قىزى­عۋشىلىقپەن كىرىسىپ, جاڭاشا قاراپ, جاڭاشا باستايدى. ءوزىنىڭ بار مۇمكىندىگىن قاراس­تىرىپ, ومىرلىك جيناعان ءتا­جىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ءتيىستى ورگاندار مەن مەكەمەلەردىڭ كەلىسىمىن الىپ, وسى­لاردىڭ بارلىعىن ءبىر جەرگە جيناۋدى ويلاپ, ۇلكەن قۇرىلىستى جوبالايدى. بىراق ولاردى تولىقتاي بىتىرۋگە ءتورت جىل ازدىق ەتتى. وسى قىزمەتكە م.سۋجيكوۆتەن كەيىن كەلگەن شەريازدان ەلەۋكەنوۆ مۇحاڭ قۇ­رى­لىستى ءبىتىرىپ ۇلگەرمەدى, بىراق تاماشا كادرلار تاستاپ كەتتى دەگەن ەكەن. ۋاقىت الىستاعان سايىن ءىرى تۇلعالار بيىك تاۋلارداي ايقىندالا تۇسەدى. سولاردىڭ قاتارىندا مۇحا­مەدعالي سۋجيكوۆ تە تۇر. ول تۋرالى ءسوزىمىزدى شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ مىنا ولەڭ جولدارىمەن اياقتاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. قايتادان قايرىلىپ قاۋىمعا كەلمەيسىڭ, بارىڭدى, ءنارىڭدى تىرلىكتە بەرگەيسىڭ. عيبرات الار ارتىڭا ءىز قالدىرساڭ, شىن باقىت – وسىنى ۇق, ماڭگىلىك ولمەيسىڭ! ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمدار دوكتورى.