رۋحاني بايلىق – ادامزات قازىناسى

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 18-20 قازانى ارالىعىندا استانا قالاسىندا بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەتتىڭ فورۋمى (برمف) وتەتىنىن بۇدان بۇرىن حابارلاعان بولاتىنبىز. ءبىز وسى شارانى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى تەڭ توراعالارىنىڭ ءبىرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى تولەگەن مۇحامەدجانوۆقا جولىعىپ, فورۋم تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن بولاتىنبىز. – بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادە­نيەتتىڭ فورۋمىن وتكىزۋ ماسەلەسى 1992 جىلى باستالعان ەدى. سول جىل­دىڭ 18 قازانىندا ءبىز ال­ماتىدا تۇڭعىش رەت رۋحاني كەلىسىم كونگرەسىن وتكىزگەن بولاتىنبىز. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىزۋ قولداعاندىعىنىڭ ارقاسىندا عانا ىسكە اسىرىلعان شارا بولدى. ويتكەنى, وسى كونگرەسس 1992 جىلى رەسەيدە وتكىزىلەدى دەپ بەلگىلەنگەن ەدى. بىراق ول كەزدە رەسەي بيلىگىندە اۋىس-ءتۇيىس بولىپ, جاڭا باسشى­نىڭ كومانداسى بۇرىنعىنىڭ باستا­ما­لارىن قولداي قويمادى دا, كون­گرەسس جۇمىسى اياقسىز قالا جاز­دادى. سول كەزدە ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەن كونگرەستى قازاقستاندا وتكىزسەك قايتەدى دەگەن ۇسىنىس جا­سادىم. وعان ۇيىمداستىرۋشىلار كەلىستى, بىراق مەملەكەت باسشى­سى­نان رۇقسات الۋدى وزىمىزگە جۇكتەدى. ءبىز ەلباسىنىڭ اتىنا ۇيىمداستى­رۋ كوميتەتىنىڭ جيىرما شاقتى مۇشەسىنىڭ اتىنان حات جازدىق. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي باستامانى قولدايتىنىن بىردەن ءبىلدىرىپ, جازباشا تۇردە جاۋاپ بەردى. سول جىلعى ءساۋىر ايىندا ال­ماتىدا شارانىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ, دايىندىق جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتىك. ال 18 قازاندا كونگرەسس پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن اشىلدى. سول كۇن “رۋحاني كەلىسىم كۇنى” دەپ اتالدى. سودان بەرى ءبىز جىل سايىن, 18 قازاندى ءبىز رۋحاني كەلىسىم كۇنى دەپ اتاپ ءوتىپ كەلەمىز. بۇل كۇندەرى ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, قايىرىمدىلىق شارا­لارى جانە ت.ب. ۇيىمداستىرىلادى. سول كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىندە, ناقتىراق ايتقاندا, 2006 جىلى بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىن وتكىزسەك قايتەدى دەگەن يدەيا كوتەرىلدى. سول جەردە رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىز الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن اسا تانىمال, اتاقتى ادامداردى جيناۋ ءۇشىن فورۋمنىڭ باسىنا دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى, بە­دەلدى ءارى ىقپالدى مەملەكەت باس­شىسىن تاڭداۋىمىز كەرەك. سوندا عانا فورۋم جۇمىسىن تابىستى وتكىزە الامىز دەستى. اقىلداسا كەلە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبارى رۋحاني سالاعا ۇلكەن ءمان بەرىپ, ءال­ەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شىلارىنىڭ سەزى سياقتى فو­رۋمدى وتكىزىپ جۇرگەن قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ وسى ىسكە بىردەن-ءبىر لايىقتى ادام ەكەنىن ءبىراۋىزدان قولداپ, فو­رۋمدى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكىزۋگە كە­لىستى. بۇل ۇسىنىس نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. سودان كەيىن دايىندىق جۇمىس­تارى باستالىپ كەتتى. 2008 جىلى ەلوردادا كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. ونىڭ تاقىرىبى: “استانا – الەم­نىڭ رۋحاني ەلورداسى” دەپ اتالدى. وعان ەۋروپادان, ازيادان, امە­ريكادان اتاقتى ادامدار قاتىسىپ, فورۋمعا دايىندىق ماسەلەلەرى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. – فورۋمنىڭ ماقساتى قانداي؟ وندا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىل­مەكشى؟ – بۇگىنگى كۇنى ادامدار رۋحاني, ادامگەرشىلىكتى دۇنيەنى ەمەس, تەك قانا ماتەريالدىق بايلىقتى كوك­سەپ كەتكەنى بەلگىلى. ءتىپتى, جەكە ادام­دار ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتەر دە تەك وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق ءمۇد­دە­لە­رىن كوزدەپ, ادامزات الدىندا تۇر­ع­ان ورتاق پروبلەمالارعا مويىن بۇر­ماي وتىر. وسىنداي ءوزىمشىل كوز­­قاراستىڭ شەكتەن شىققانى سونداي, ادامزات بۇگىن ماتەريالدىق بايلىقتىڭ سوڭىنا قاتتى ءتۇسۋ ءۇل­كەن اپاتتارعا, الەمدىك ەكولو­گيا­لىق پروبلەمالارعا ۇرىندىرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسا دا وعان ءمان بەرمەيتىن بولىپ بارادى. بۇ­رىن, ماسەلەن, كسرو-نىڭ كەزىندە ماقتا ءوسىرىپ بايۋدى عانا كوزدەگەن سول كەزدەگى وكىمەت كوز الدىمىزدا ءدۇ­نيەدەگى ەڭ سۇلۋ تەڭىزدەردىڭ ءبىرىن قۇرتىپ جىبەردى ەمەس پە؟ سول كەز­دەرى الەمدىك قوعامداستىق, سونىڭ ىشىندە قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەسىپ, وسى پروبلەماعا بايلانىستى كسرو-عا وزدەرىنىڭ قارسىلىقتا­رىن بىلدىرگەن بولسا, بالكىم ارال تەڭىزى بۇگىن ورنىندا بولار ما ەدى. بىراق ول كەزدە, وكىنىشكە قاراي, الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق ويلى وكىلدەرى سالعىرتتىق تانىتتى. بۇگىنگى كۇنى تابيعاتتىڭ ادام­دار­دىڭ ءوزىن شەكسىز اشكوزدىكپەن قۇرتىپ جاتقانىنا عالامات قار­سىلىق ارەكەتتەرىن, ۇلكەن اپاتتار­دى كوزىمىز كورىپ, باستان كە­شۋ­دەمىز. اپاتتاردى تابيعات ادامزات­تىڭ وزىنە جاساعان قىساستىعىنا قارسى تۋدىرعان ارەكەتتەرى ەكەنىن عىلىم دا دالەلدەپ وتىر. ەسىرتكى بيزنەسى, لاڭكەستىك, ۇي­ىمداسقان قىلمىس سياقتى ادامدار تۋدىرعان ارەكەتتەر اۋقىمى دا شەك­تەن شىعىپ بارادى. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى شەكتەۋ ارەكەتتەرى دە كەي جاعدايدا ءتيىم­سىز­دىك كورسەتۋدە. وسىنىڭ ءبارى ادام­داردىڭ بويىنداعى يماندى­لىق­تىڭ السىرەۋىنەن تۋىنداپ وت­ىرعان قاسىرەتتەر. قانداي جولمەن بولسا دا ماتەريالدىق يگىلىككە جە­تۋدى كوزدەگەن اشكوزدىك ادامزاتتى عالامدىق اپاتقا اكەلە جاتىر. وس­ىنداي جاعدايلار الەمدىك وزىق وي­لى ادامداردىڭ, دارىندى تۇلعا­لار­دىڭ كۇش بىرىكتىرىپ, نارازىلىق ءبىل­دىرمەي, ماسەلەگە سالعىرت قارا­عان­دىعىنان دا بولىپ جاتىر دەپ اي­تۋعا بولادى. بىراق, قازىرگى دۇنيە­جۇزىلىك احۋال الەمدىك وي-ءورىسى وزىق ادامداردىڭ تىمىرايىپ, ءوز وك­ى­مەت­تەرىنىڭ نەمەسە باسقا ەلدەردىڭ جالپى ادامزاتتىق پروبلەمالاردى تۋدىرۋىنا مەلشيگەن كۇيى, تىنىش قاراپ وتىرا بەرمەيتىن كەزەڭىنە جەتتى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – شىعارماشىلىعى مەن ونەرى, ءبىلىمى مەن ءسوز سالماعى الەمدىك ارە­نادا زور رۋحاني قۋاتقا يە ادام­دار­دىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ نا­زارىن ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەمالارعا اۋدارىپ قانا قوي­ماي, وتكەن داعدارىستى شەشۋگە جۇمىلدىرۋ. تەك وسىنداي ادامدار­دىڭ قوسىلا شىققان ۇندەرى عانا قا­لىپتاسقان جاعدايدان شىعا­را­تىن عالامشارلىق ورتاق جوبانى جاساۋعا سەرپىلىس بەرۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ فورۋم وسى ماقساتپەن شاقىرىلىپ وتىر. ارينە, الەمنىڭ رەسمي, زاڭدى ورگاندارى دۇنيە ءجۇ­زىن­دەگى وسىنداي قاتەرلەرگە الاڭ­داۋ­شىلىق بىلدىرۋدە. بىراق ولار­دىڭ دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى قاۋ­ىپ-قاتەرلەردى بارلاۋى جەتكىلىكتى دارەجەدە بولماي وتىر. ءبىز ءوز جۇ­مىسىمىزدىڭ بارىسىندا جەر شا­رىنا, مەملەكەتتەر باسشىلارىنا ءۇن­دەۋ قابىلدايمىز جانە سونىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتەمىز. – بۇگىنگى كۇنى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر تولىق شەشىلدى مە؟ – ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قا­زىر بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارى نەگىزىنەن اياقتالىپ قالدى. كە­لەمىز دەگەن ادامداردىڭ ءتىزىمى قا­زىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بۇگىنگى كۇنى 70-تەن استام مەملەكەتتەن 500-دەن ارتىق ادام كەلگەلى وتىر. ارينە, بىرقاتار اسا اتاقتى تۇل­عا­لار دەنساۋلىقتارىنا بايلانىستى كەلە المايتىن بولدى. سونىڭ ءىش­ىندە نەلسون ماندەلا, گابريەل گارسيا ماركەس جانە ت.ب. بار. بىراق ولاردىڭ ءبارى دە فورۋمدى قولداي­مىز دەگەن حاتتارىن جىبەردى. – ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا كىمدەر بار؟ – فورۋمدى وتكىزۋ ءۇشىن قا­زاقستاندا, ەۋروپادا جانە رەسەيدە ءۇش شتاب قۇرىلدى. قازاقستانداعى شتابتى مەن باسقارىپ وتىرمىن. شتابتاردى قارجىلاندىرۋ دەمەۋ­شى­لەر مەن وزگە دە مۇددەلى تۇلعا­لار­دى تارتۋمەن جۇرگىزىلدى. ۇي­ىمداستىرۋشى قوعامدار اراسىندا “مادەنيەت ارقىلى بەيبىتشىلىككە” اتتى حالىقارالىق اسسوتسياتسيا, “رۋحاني كەلىسىم قورى” حالىق­ارا­لىق قوعامدىق قورى جانە باسقا دا ۇيىمدار بار. استانادا وتكىزىلەتىن برمف قار­جىلاندىرۋ شىعىنى رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتە قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, ءتۇرلى دەمەۋشىلەر دە تاۋىپ جاتىرمىز. شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ جول, جاتىن ورىن شىعىندارى ءبىزدىڭ موينىمىزدا. ال وزدىگىنەن كەلەتىن قوناقتار ءوز شىعىندارىن وزدەرى كوتەرەتىن بو­لىپ كەلىسىلدى. قازىر فورۋم باع­دارلاماسىنىڭ جوباسى جاسالدى. ونىڭ جۇمىسى پلەنارلىق وتىرىس جانە سەكتسيالارعا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەۋ تارتىبىمەن جۇرگىزىلەتىن بو­لا­دى. نەگىزگى باياندامانىڭ تاقى­رى­بى جوبالاپ ايتقاندا مىناداي: “بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فو­رۋمى جانە ونىڭ رۋحاني ادام­گەر­شىلىك نەگىزىن قۇرۋداعى قاجەتتىلىگى”. – وقىرماندارعا ايقىنىراق بولۋ ءۇشىن سەكتسيالاردا كوتەرىلەتىن تاقىرىپتار تۋرالى دا ايتا كەت­سەڭىز. – “رۋحاني مادەنيەت: وركە­نيەتتى دامۋعا اسەر ەتۋ جولدارى” اتتى سەكتسيانىڭ جۇمىستارىنا و.سۇلەيمەنوۆ, ي.كوبزون, يۋ.اگە­شين, ە.بالاشوۆ, ي.دارنەۆا سياق­تى تۇلعالار جاۋاپتى بولىپ بەل­گى­لەندى. ي.كوبزون “رۋحاني مادەنيەت ءومىر تالاپ ەتكەن رەفورمالاردىڭ كىلتى”, ە.بالاشوۆ “بارلىق بالا – ءبىزدىڭ بالامىز”, ۆ.پوروحوۆا “يس­لام – باستاۋىنا قول جەتكىزۋ”, ت.س.س تاقىرىپتاردا باياندامالار جاسالادى. ء“بىلىم جانە ار” دەپ اتالعان ەكىنشى سەكتسيانىڭ جۇمىستارىنا جاۋاپتىلار بولىپ ر.ابدۋلاتيپوۆ, ۆ.اۋگۋستات, ۆ.زاحاروۆ, س.گلازەۆ جانە ت.ب. بەلگىلەندى. سونداي-اق “رۋحاني مادەنيەت جانە باق”, ء“ىىى مىڭجىلدىقتاعى ءبىلىم جانە جاستار” سەكىلدى ۇزىن سانى توعىز سەكتسيا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سوڭعىسىنىڭ جاۋاپتى ادامدارى ۆ.سادوۆنيچي, ش.اموناشۆيلي سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى وقىمىستىلار. فورۋمنىڭ جۇمىسى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى دەپ ۇيعاردىق. – قازىر ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى سياقتى اسا ماڭىزدى فورۋمعا داي­ىندىق ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ جۇ­مىستارى سىزدەردىڭ دايىندىق­تا­رىڭىزعا كەدەرگى كەلتىرمەي مە؟ – كەرىسىنشە, ەقىۇ-نىڭ سام­ميتىنە دايىندىق ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ جاقسى وتۋىنە دە يگى ىقپالىن تي­گى­زىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ءويت­كەنى, جۇرگىزىلىپ جاتقان جوندەۋ جۇمىستارى, قوناقۇيلەردىڭ بارلىق قىزمەتتەرگە دايىندىعى – بىزگە دە قاجەتتى دۇنيەلەر ەمەس پە... – فورۋمنىڭ ءساتتى وتۋىنە تىلەكتەسپىز, اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.