قۇرتاي ەسىمى قايتا جاڭعىردى

جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ۇلكەن ءبىر شارا وتكىزىلدى. “سولتۇستىك قازاقستان: ءوڭىر تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى” دەپ اتالىپ, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە وتكىزىلگەن بۇل كونفەرەنتسيانىڭ ماڭىزى وتە زور بولدى. ول ءوڭىر تاريحىندا زامانا ناۋبەتتەرىمەن ۇمىتتىرىلىپ كەلگەن ءبىراز شىندىقتىڭ بەتىنە تۇسكەن شىركەۋىن اشۋعا تالپىنىس جاسادى جانە سونىمەن بىرگە وتارلىق ساياساتتىڭ سارقىنىن سەرپۋ باعىتىندا سونى ىزدەنىستەر مەن ۇسىنىستار جاسالىپ, سانانى وتارسىزداندىرۋعا باعدار ۇستاندى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى تاريح, فيلوسوفيا, زاڭ عىلىمدارىنىڭ ايتۋلى مايتالماندارى سالىق زيمانوۆ, امانگەلدى ايتالى, مامبەت قويگەلديەۆ, بۇركىتباي اياعان, كامال بۇرحانوۆ, سەرىك نەگيموۆ جانە تاعى دا باسقا بەلگىلى عالىمدار قاتىناستى. كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى ەلىمىزدىڭ تەرىستىگىندە اۋەلى پاتشالى رەسەيدىڭ, ارتىنان كەڭەستىك وتارلاۋ تۇسىندا اتى-زاتى ۇمىتتىرىلعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتىپ, ولاردىڭ ازاتتىق جولىنداعى ورەلى ىستەرىن حالىققا جەتكىزۋگە ارنالدى. قۇرتاي دەگەن كىم ەدى؟ جۋىردا, سولتۇستىكتە وسى كونفەرەنتسيانىڭ جالعاسى ىسپەتتەس ءبىر ۇلان-اسىر وقيعا بولىپ ءوتتى. بۇل ءىس جوعارىدا اتالعان كونفەرەنتسيادا قابىلدانعان قاراردىڭ ورىندالا باستا­عا­نىنىڭ ءبىر ايعاعىنداي بولدى. بۇرىن “ستەپنوە” وكرۋگى دەپ اتالعان اۋىلدىق وكرۋگكە قۇرتاي ەسىمى بە­رى­لۋىن ۇلىقتاعان بۇل جيىننىڭ دا ماڭىزى زور ەدى. تيميريازەۆ اۋدانىنا قارايتىن وسى ايماقتا ءحىح عاسىردا قۇرتاي ەسىمدى اقىلدى ادام وتكەن. مالدى-جاندى, ونىڭ ۇستىنە اقىل-پاراساتىمەن ءوز ورتاسىنان وزىق, ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولعان وسى ءبىر جاننىڭ ەسىمىن كەڭەس وكىمەتى ۇمىتتىرۋدى كوزدەپ قانشاما شارالار جاساسا دا ونىڭ ەسىمى حالىق جادىنان وشپەگەن. بۇل اۋدان – سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­داعى تىڭگەرلەر كوپ كەلىپ, نەشە ءتۇرلى ءمى­نەز­دەرى بار كەلىمسەكتەر مولىنان قونىستانعان جەر. وزدەرىنىكىندەي قالا, سەلو, حۋتور, دەرەۆنيا بولماعان سوڭ, ولار بۇل ايماقتى يەسىز جاتقان, ادام اياعى باسپاعان بوس ءوڭىر دەپ ساناعان بولۋى كەرەك, كەلە سالا جەر-سۋدىڭ, تاۋ-تاستىڭ, توبە-توبەنىڭ ەجەلگى اتتارىن كەرەك قىلماي وي­لارىنا كەلگەن اتاۋلاردى قويا باستاعان. سونىڭ ىشىندە ەل مەن جەرگە ەش بايلانىسى جوق كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ بوس كوپىرمە, وسپادار اتاۋلارىن دا بەرىپ وتىرعان. شىن مانىندە قازاق جەرىنىڭ ورماندى-دالا ايماعىنا جاتاتىن وسىناۋ قۇنارلى ايماعىندا بوس جاتقان, يەسىز ءوڭىر بولمايتىن. ونى يەلەرى شارۋاشىلىقتىڭ تالابىنا سايكەس, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە كەم دەگەندە ءبىر رەت كەلىپ, ءبىرىن جايلاۋ, ءبىرىن كۇزەۋ, ءبىرىن قىستاۋ رەتىندە جايلاپ كەتەتىن. بارلىق جەردىڭ پايداسى مەن زالالى, قاسيەتى مەن كەپيەتى سياقتى ەرەك­شەلىكتەرىنە وراي ناقتى اتاۋلار بەرگەن. وسى اتاۋلارعا قاراپ-اق ول جەرلەردىڭ قان­شالىقتى پايدالى, يا زياندى ەكەنىن تاپ باسىپ ايىرۋعا بولادى. ماسەلەن, “قاراسور”, “قاراجار”, “سور­قۇدىق”, “سۇڭقارولگەن”, “قان­دىاسۋ” جانە ت.ب. اتاۋلار ول جەردىڭ سورلى, جاعىمسىز ەكە­نىن بىلدىرسە, كەرىسىنشە, “كەڭجايلاۋ”, “ولەڭدى”, “كەڭشالعىن”, “ەنقىستاۋ” جانە ت.ب. اتاۋ­لار ول ايماقتىڭ ىرىستى ەكەنىن بىلدىرەدى. سون­داي-اق كىسى ەسىمدەرى بەرىلگەن جەر اتتارى دا يە­لەرىنىڭ قانشالىقتى جاعىمدى, جاقسى تۇر­مىستا ءومىر سۇرگەندەرىنە بايلانىستى قۇتتى, يا قۇتسىز بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, “شورمان”, “ەسە­نەيدىڭ بۇركەۋى”, “قوسشىعۇل قىستاۋى” اتان­عان جەرلەر يەلەرىنىڭ مالدى-جاندى بو­لۋى­نا بايلانىستى قايىرلى قونىستار سانالعان. سول سياقتى “قۇرتاي” اتانىپ, ءبىرى قىستاۋ, ءبىرى جايلاۋ بولعان جەرلەر دە وسى وڭىردەگى ءبىر قۇيقالى, ءشوبى شۇيگىن, وتى مول ايماق بولاتىن. ونىڭ اۋماعى بەرتىن كەلە تيميريازەۆ جانە شال اقىن سياقتى ەكى اۋداننىڭ تەر­ريتورياسىنا ءبولىنىپ كەتكەن. 1810 جانە 1888 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن قۇرتايدىڭ ءوزى حالقىنا قايىرى تيگەن, الاقولسىز مىرزا, ءارى قارا سوزگە دەس بەرمەگەن شەشەن ادام ەكەن. ول تۋرالى كارىقۇلاق اقساقالدار كوپتەگەن اڭگىمەلەر ايتىپ, ونىڭ ايتقان دانالىق سوزدەرى مەن بي, باي رەتىندە اتقارعان يگى ىستەرى تۋرالى اۋىزدان اۋىزعا تاراعان كوپتەگەن دەرەكتەردى ەسكە الىپ وتىرادى. ماسەلەن, بىردە مالىنىڭ قۇتى دەپ سانالعان قارا بۋراسى جىنىن شاشىپ, كىسىگە شابادى. ەجەلدەن تىرشىلىك كوزى رەتىندە مالدى جانىنان جوعارى باعالاعان قازاق مۇندايدا دا كيەلى مالعا قۇرىق سال­دىر­ماعان عوي. بىراق قۇرتاي كىسىلىكتى ۇستانىمىنان اينىماي, بۋرانى قۇرباندىققا شالدىرادى. قازىرگى ادام مۇندايدى بالەندەي ماڭىزدى ماسەلە كورمەۋى مۇمكىن, ال ول كەزدە مۇندايعا مىقتىنىڭ مىقتىسى عانا بارا السا كەرەك. قۇرەكەڭ ارابشا حاتقا جۇيرىكتىگىمەن قوسا, ورىسشا دا ساۋاتتى ادام بولىپتى. ءوز زامانىندا قازاق جەرىنە ەرىكسىز قونىس اۋدارعان پەرەسەلەندەرگە دە ول وڭ قاباقپەن قاراپ, ولار­دىڭ تىنىشتىقپەن قونىستانۋىنا, ىڭعايلى جەرگە قالا سالۋىنا كومەكتەسكەنىن ارحيۆ ما­تەريالدارى دالەلدەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قا­زىرگى دميتريەۆكا دەگەن ەلدى مەكەن تۇرعىندارى دا وسى ىرىستى جەرگە قۇرتايدىڭ اقىلىمەن قونىستانعانىن ايتىپ, ريزا­شى­لىعىن ءبىلدىرىپ وتىرادى ەكەن. ارينە, كەلىمسەكتەرگە قارسى “جەر بەرمەيمىز” دەپ الىسۋعا دا بولاتىن شىعار. ونداي ەرلەر ەسىمدەرى دە بەلگىلى. بىراق ونداي كۇرەستىڭ ءبارىبىر ناتيجەسىز بولارىن الدىن الا بىلگەن كەيبىر اقىلمان ادامدار كەلىمسەكتەردىڭ بەيبىت جولمەن قونستانۋىن, ولارمەن ارادا تاتۋلىق ورناتۋدىڭ جاۋلىقتا بولعاننان الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن. سوندىقتان دا ونداي ادامدار وكىمەتتىڭ قالاۋىمەن كوشىپ كەلىپ جاتقاندارعا ءشۇۋ دەگەننەن وڭ قاباق كورسەتكەن. سونىمەن بىرگە, قۇرتاي ءوز اۋىلدارىندا دىنگە ۇيىتاتىن موللا, جاڭاشا وقىتاتىن مۇعالىمدەر ۇستاپ, بالالاردىڭ ءتىلىن سىندىرۋىنا جاعداي تۋعىزعان. وسى ءوڭىردىڭ قازاق-ورىسى قۇرتايدىڭ وسىنداي يگىلىكتى ىستەرىن ۇمىتپاي, ونىڭ جەرىنە رەسمي بيلىك راكيتنوە, ستەپنوە, لەبەدەۆكا دەگەن سەلولار سالعانىمەن, ءوزارا اڭگىمەدە كۇنى كەشەگە دەيىن ولاردى “قۇرتاي اۋىلدارى” دەپ اتاي بەرگەن. 1971 جىلى وسى اۋىلدار قارايتىن سايلاۋ وكرۋگى دە “قۇرتاي سايلاۋ وكرۋگى” دەپ اتالعان ەكەن. جەرگىلىكتى تۇرعىن قۋانىش ابىشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول جىلى وبلىستىق كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋ وتكىزىلگەن جانە سونىمەن بىرگە رەسمي تۇردە ءالى كۇنگە “قۇرتاي اۋىلى” دەپ اتالىپ كەلگەن سوڭعى سەلونى “راكيتنوە” قىلىپ وزگەرتۋگە جانە سايلاۋ وكرۋگىن دە “راكيتسكوە” دەپ اتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىس بولادى. ەلگە, جەرگە ەش قاتىسى جوق “راكيتنوە” دەگەن ءسوزدى كىم قاي جاقتان الىپ كەلگەنىن ەشكىم بىلمەيدى, بىراق ايتەۋىر قازاق اتاۋىن جويۋعا بۇل “جاقسى” سەبەپ بولادى. سودان, ول كەزدە بولىمشە باسقارۋشىسى بولىپ ىستەپ جۇرگەن, دەپۋتاتتىققا كانديدات قۋانىش ابىشەۆ مۇنداي ادىلەتسىزدىككە قارسى شىعىپ, قۇرتاي اتاۋىنىڭ ەجەلگى جەر اتى ەكەنىن كوتەرىپ, ونىڭ ۇستىنە اۋداندا ءتورت-اق اۋىلدىڭ عانا قازاقشا اتى قالعانىن ايتىپ, نارازىلىق بىلدىرەدى. سول سول-اق ەكەن, جەرگىلىكتى مقك-گە جۇمىس تابىلا كەتەدى. قۋانىش ابىشەۆ تۇتقىنعا الىنىپ, الدىمەن اۋداندىق ميليتسياعا, ودان وبلىستىق مقك-گە جەتكىزىلەدى. الدىمەن قورقىتۋ-ۇركىتۋ ارقىلى “تۇسىندىرمە جۇمىستارى” جۇرگىزىلىپ, ودان جىگىت ءوزىنىڭ پوزيتسياسىنان قايتپاعان سوڭ دەپۋتاتتىققا ۇسىنىلعان كانديداتۋراسىن الىپ تاستاتىپ, ءارى قاراي قىزمەت بابىندا وسۋىنە قاتاڭ تىيىم سالىنادى. ءتىپتى سول كۇننەن باستاپ ونىڭ جاتقان-تۇرعان جەرىنە اڭدۋ دا قويىلعان ەكەن. ارتىنان كەڭەس وكىمەتى قۇلاردىڭ الدىندا موڭعولياعا بارماق بولعان ساپارىندا مقك ارحيۆىنەن مۇنىڭ ءىسى شىعا كەلىپ, وندا “سەنىمسىز ەلەمەنت” دەپ باعالانعاندىقتان, شەتەلگە دە جىبەرىلمەيدى. مىنە, قازاقتىڭ مۇددەسىن جوقتاپ ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتقان ادام بەيبىت زاماندار دەپ اتالعان 70-ءشى جىلداردىڭ وزىندە وسىنداي قۋدالاۋعا تۇسكەن. سوعان قاراپ-اق وكىمەتتىڭ ۇلتتىق مۇددەلەردى كوتەرۋگە قانشالىقتى شامدانىپ قارايتىنىن كورە بەرىڭىز. كەيدە, سول جىلدارى باسشى قىزمەتتەردە بولعان اعالارىمىزدى قولداعى باردان ايرىلىپ قالعان دەپ جازعىرعىمىز كەلىپ تۇرادى, وسىنداي جاعدايدا كىم ۇلتتىق دۇنيەنى قورعاعانداي ەدى... قۇرتاي ءوز زامانىنىڭ الدى بولۋىمەن قاتار, سول كەزدەردەگى ءىرى مانساپتارعا دا قول جەتكىزىپ, ولاردى دا بىلىكتىلىكپەن اتقارا بىلگەن. ۇزاق ۋاقىت بي سايلانۋىمەن قاتار, ول اۋىلدىق ستارشىن, ارتىنان بولىس لاۋازىمدارىنا دا تاعايىندالعان. قورعان, قىزىلجار, ومبى, اتباسار سياقتى قالالاردىڭ ءىرى ءجار­مەڭ­كە­لەرىنە مال ايداپ, سابالاپ قىمىز اپارىپ, سابىلتىپ جىگىت-جەلەڭ جۇرگىزىپ, ول جاقتان اۋىلدىڭ تۇرمىسىنا قاجەتتى ساپالى تاۋارلار, كىتاپتار جەتكىزىپ, قانداستارىنىڭ ەكو­نو­مي­كالىق تا, مادەني تۇرعىدان دا وسۋىنە, العا دا­مۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتكەن. ونىڭ بالالارى دا اكە ءىسىن جالعاستىرىپ, ءوز ورتاسىنىڭ جاقسى تۇرمىسقا جەتۋىنە قولايلى جاعدايلار جاساي بىلگەن. ماسەلەن, قۇرتايدىڭ ءبىر بالاسى مۇقىش تا ءوز ورتاسىنان وزىپ تۋعان جاقسىلارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. ول اكە ءىسىن جالعاستىرۋمەن قاتار, ءدۇيىم ەلدى اۋزىنا قاراتقان شەشەن دە ەكەن. ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ ء“ومىر مەكتەبى” كىتا­بىن­دا ول تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: “مۇ­قىشتى مەن بالا كۇنىمنەن بىلەمىن. ول – شا­ماسى جۇزگە تارتا جىلقىسى بار, ەكى-ءۇش جۇزدەي قويى بار, قىرىق-ەلۋلەگەن سيىرى بار, ءۇيل­ەن­دىرگەن بالالارىنا تىككەن ءۇش اق وتاۋى بار ەل ىشىندە “ورتاشا باي” سانالاتىن ادام. جاسى سول كەزدە جەتپىستەردى القىمداپ, ساقالى بۋ­رىل­دانىپ قالعان كىسى. ...ەلدىڭ ايتۋى بويىنشا كە­رەي-ۋاق اتالاتىن بەس بولىس ەلدىڭ ەڭ شەشەنى ءۇش ادام: بىرەۋى ساماي رۋىنان شىققان ەسىل­بايدىڭ شايمەرگەنى, بىرەۋى ۋاق رۋىنان قوس­تانگەلدى, بىرەۋى – ءبىز اتاپ وتىرعان قۇرتايدىڭ مۇ­قىشى. بۇل ۇشەۋىنىڭ ەڭ شەشەنى – ءشاي­مەر­گەن. ال مۇقىشتىڭ اناۋ ەكەۋىنەن ارتىق­شىلىعى – ونىڭ عابدوللا دەيتىن ورىس جانە تاتار مەكتەپتەرىندە وقىعان مۇعالىم بالاسى بولعان دا, سول بالاسى اكەسىن گازەت, جۋرنال وقۋعا ۇيرەتىپ, زامانا جايىن بىلۋدە مۇقىش اۋىلداعى قازاقتىڭ قارا توقپاعىنا سۇيەنەتىن شەشەندەردىڭ بارىنەن اناعۇرلىم وي-ساناسى وزىق بولعان. مىنا جيىندا الاشوردا ادام­دارىنا جاۋاپ بەرۋگە ونى جۇرتتىڭ ورتاسىنان بولەتىن سەبەبى دە وسى ەكەن” (س.مۇقانوۆ., ء“ومىر مەكتەبى”., 1-كىتاپ., 471-ب., 1976 ج.). بۇل – بوزبالا ءسابيتتىڭ 1918 جىلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ باستاعان الاشوردا ازاماتتارىنىڭ اتاقتى باي ءالتي كوكەنوۆتىڭ ۇيىنە كەلىپ, ءماجىلىس قۇرعاندا تورسان بيمەن بىرگە كەلىپ, مۇقىشتى العاش كورگەندەگى اسەرى. 1888 جىلى ومىردەن وزعان قۇرتاي اقساقال دا, زامانانىڭ قۇبىلۋىن ءبىرشاما كورىپ قالعان ونىڭ بالاسى مۇقىش تا كەڭەستىك قاندى قىرعىننىڭ كارى كەلمەي تۇرعاندا, جاقسى تۇرمىستا ءومىر ءسۇرىپ, باقيعا اتتانعان. ال ەندى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قىزىلدار قىر­عى­نىنان كورمەگەن قۇقايى جوق. ەندى سولارعا از-كەم توقتالىپ وتەيىك. قۋعىندالعان قور زامان مۇقىشتىڭ ۇلكەن ۇلى قاسىمنىڭ ءومىرى كەر زامانعا كەز بولعان. ول اتا-باباسىنان بەرى باي, مالدى-جاندى بولعانى ءۇشىن, اسىرەسە, اتاسى مەن اكەسىنىڭ ەل بيلەپ, حالىقتى ىنتىماقتا ۇستاعانى ءۇشىن “ۇستەم تاپ وكىلى” رەتىندە قۋعىنعا ۇشىرايدى. 1928-30-شى جىلدارعى ۇلكەن كامپەسكەگە ىلىككەن ونىڭ دۇنيە-مۇلكى مەن مال اتاۋلىسى تەگىس تارتىپ الىنادى. ال ءوزى, بالالارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سوت­تالىپ, استراحان وبلىسىنا جەر اۋدارىلادى. سولتۇستىك قازاقستانداعى كامپەسكەنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى, بايلار مەن ولاردىڭ وتباسى تاعدىرى نە بولعانى جايلى ءالى كۇنگە تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن ەمەس. تەك ولاردىڭ ءبىراز بولىگىن وتباسىمەن بىرگە كوكارالعا ايداعانى عانا انىق. سونىمەن بىرگە, كامپەسكەلەنگەن بايلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە ارنالعان لاگەر دە بولعانىن وسى قاسىم بايدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ءبىلىپ وتىرمىز. قازەكەڭ قاي كۇندەگى وزىنە ءتان كونبىستىگىمەن قازاقتارعا ارنالعان لاگەر تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋزىنا الماعان. قاسىمنىڭ كىندىگىنەن 14 بالا ومىرگە كەلگەن ەكەن, ءوزى ايدالىپ كەتكەن سوڭ ونىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن وسى اۋداننىڭ جارقىن اۋىلىنىڭ تۇبىنە ۇيىمداستىرىلعان اشىق اسپان استىنداعى لاگەرگە قامايدى. وسىنداي لاگەر اۋدانداعى مارەۆكا سەلوسىنىڭ تۇبىنە دە ۇيىمداستىرىلىپتى. ولاردىڭ سىرتىن تىكەنەك سىممەن قورشاپ, قارۋلى ميليتسيادان قاتاڭ كۇزەت قويىلادى. بار جازىقتارى – بار ادامنىڭ, باي ادامنىڭ ۇرپاعى عانا بولعان بۇل جاندار وسى لاگەردە ادام توزبەس ايۋاندىق پەن ز ۇلىمدىقتى باستان كەشەدى. بىرنەشە اي بويى اشىق اسپان استىندا مال تارىزدەس ۇستالعان ادامدارعا ەشقانداي تاماق تا بەرىلمەيدى. قايىرىمى بار اۋىلداستارىنىڭ توردىڭ ار جاعىنان لاقتىرعان بولماشى دۇنيەلەرىمەن عانا اش ادامداردىڭ ءبىر بولىگى جان ساقتايدى. قالعاندارى اشتىقتان, اۋرۋدان بۇرالىپ ءولىپ جاتادى. كۇزەتشىلەر كەيبىر ايەلدەردى سىرتقا تاماق ساتىپ اكەلۋگە جىبەرەتىن كورىنەدى. وزدەرىندە دە تۇك جوق حالىق نەسىن ساتسىن, ايتەۋىر جوقتان بار بولعانعا ۇقسايدى. مال-م ۇلىكتى, قىمبات دۇنيەنى تەگىس تارتىپ العان سوڭ تۇتقىن­دا­عىلاردىڭ قول­دارى مەن قۇلاقتارىنداعى سوڭعى جۇزىك, سىر­عالارىنا ساتىپ العان بولماشى تاماق اشتىقتان بۇراتىلىپ جاتقان ادام­دار­دىڭ بارىنە جەتپەيدى. “ارپا-بيداي اس ەكەن, التىن-كۇمىس تاس ەكەن” دەگەن اتاقتى ءسوز دە وسىنداي جاعدايدان قالسا كەرەك. وزدەرى اشتىقتان بۇرالىپ جاتقان ادام­دارعا قىزىلداردىڭ قىزىل ءسوزىنىڭ قىز­دىر­ماسىنا ەرگەن كەشەگى جارلى-جاقىبايلار, “شو­لاق بەلسەندى” اتانىپ, اتقا مىنگەن اقىلسىز “جىر­تىق تىماقتار” دا قىساستىقتى ارتتىرا بە­رەدى. ولار تاماق الۋعا شىققان قىز-كە­لىن­شەكتەردى كەلەكە ەتىپ, قولدارىنداعى قىمبات زاتتارىن تىم ارزانعا باعالايدى, كەشەگى ءبىزدى قاناعان “بايدىڭ تۇقىمى”, “ارامتاماقتار” دەپ ولاردى كەلەمەج قىلادى. مىنە, حالىق اراسىندا “باي قالاسى” دەگەن اتاۋ العان وسىنداي لاگەرلەردى جانە وندا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان جانداردىڭ كىمدەر بولعانىن بولاشاقتا زەرتتەۋ قاجەت ەكەنى ايقىن. مۇندايلار جالعىز سولتۇستىكتە ەمەس, بالكىم ەلىمىزدىڭ باسقا جەرلەرىندە دە ۇيىمداستىرىلعان شىعار-اۋ... وسىنداي جاعدايدا قاراپ جاتىپ اشتان, سۋىقتان, اۋرۋدان قىرىلاتىندارىنا كوزى جەتكەن قاسىمنىڭ ايەلى ماعريپا, ءوزى ەر مىنەزدى, باتىل جان بولسا كەرەك, بالالارىن الىپ, لاگەردەن قاشىپ شىعادى. الدىمەن ول ەلدەگى تۋعان-تۋىسقاندارىن ساعالايدى, بىراق وزدەرى دە قورقىپ-ۇركىپ, شىقپا, جانىم, شىقپامەن وتىرعان ولاردىڭ ۇزاق ۋاقىت پانا بولا الماسىن ءبىلىپ, “ىشكە” قاشادى. ء“ىش” دەپ تەرىستىك جاقتىڭ قازاقتارى رەسەي جەرىندەگى تايگانى ايتادى. قالىڭ ورماننىڭ ءىشى بولعاندىقتان, ول جاقتا قىدىڭداعان وكىمەت بولمايتىن, سوندىقتان ورىس سەلەنيەلەرىنىڭ ماڭىنداعى قالىڭ تايگانىڭ ىشىندە وتىرىپ جان ساقتاعان تالاي قازاق رەپرەسسيا قۇرىعىنان امان قالعان. بىراق سازدى, مي بات­پاقتى قالىڭ ورماندى قارا سۋىق پەن اشتىقتا كەشە وتىرىپ قاشقاندار سوڭىنان قۋعان “شولاق” بەلسەندىلەردىڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ, قاۋىپسىز جەرگە جەتكەنشە دە كوپ ازاپ شەگەدى. وسى لاگەردە اشتىقتان, سۋىقتان, اۋرۋدان, ودان تايگانى كەشكەن جول قيىنشىلىعىنان قاسىمنىڭ 14 بالاسىنىڭ 12-ءسى قازا تاپقانى قيىندىقتىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە بولعانىن ايعاقتاپ تۇر ەمەس پە؟ مىنە, كەشەگى ەلدىڭ قۇتى, اقىلى اسقان داناسى, جاتتان قورعار پاناسى بولعان قۇرتايدىڭ ۇرپاعى وسىنداي ازاپ شەگىپتى. اتالى ۇرپاق ارىماس... بىراق ەلمەن بىرگە ەسىن جيىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەن قۇرتايدىڭ تۇقىمى تەكتىلىگىن تانىتپاي قويمادى. قاسىمنىڭ ءتىرى قالعان جالعىز ۇلى احمەتجاننىڭ, قىزدارى كۇلبان مەن تۇكىرىكتىڭ بالالارى زامانانىڭ جالا­سىمەن جاعالاسا ءجۇرىپ, تۇمەن وبلىسىنداعى تايگا ىشىندە تۇرسا دا ينتەرناتتا جاتىپ, جاقسى ءبىلىم الىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن بىلىكتى ازاماتتار بولدى. ەل ەسىن جيىپ, ەتەگىن جاپقان تاۋەلسىزدىك زامانىندا ولار دا ارداقتى اتالارىنىڭ اتىن جاڭعىرتىپ, حالىققا ونىڭ قاستەرلى ەسىمىن قايتارۋ جولىندا ءبىراز شارالار جاسادى. اتى, زاتىن بىلگىزىپ, ەستى قاريالاردىڭ ەسىنە تۇسىرگەن سوڭ, كوپتەگەن ادامدار ونىڭ ەسىمىمەن بۇرىن­عىشا جەر اتاۋىن قايتا اتاۋدى قولدايدى. “ستەپنوە اۋىلدىق وكرۋگىن” “قۇرتاي وكرۋگى” دەپ اتاۋدى وتىنەمىن دەگەن اۋىلداعى قادىرمەندى قارتتاردىڭ, اتاقتى ادامداردىڭ ءوتىنىشى وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنە جولدانىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە لەبەدەۆكا سەلوسىنىڭ تۇرعىنى ا.باتانوۆا, راكيتنوە سەلوسىنىڭ تۇرعىنى پ.كۋتياۆين, سول ماڭداعى شال اقىن اۋدانى مەرگەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ا.كارشالوۆ, لەنين وردەنىمەن ەكى رەت ناگرادتالعان لەبە­دەۆكا سەلوسىنىڭ تۇرعىنى پ.كۋتسەۆالوۆ, ت.س.س. اقساقالدار مەن كەيۋانالار وزدەرىنىڭ قۇرتاي ەسىمىن بالا كەزدەن بىلەتىنىن, ونىڭ جاقسى اتىن عانا ەستىگەندەرىن ايتىپ حات جازعان. جوعارىدا ءبىز قۇرتايدىڭ مۇقىش دەگەن بالاسىن عانا ايتقان بولاتىنبىز. ودان باسقا قۇرتايدان ورازباي دەگەن دە ۇل تۋعان. سول ورازبايدىڭ نەمەرەسى ەدىل دەگەن جەكە كاسىپكەر مەن قۇرتايدىڭ ءىنىسى كەلىنبايدىڭ ۇرپاعى عازيز شاياحمەتوۆ ءوز قاراجاتتارىنا ستەپنوي ورتا مەكتەبىنە ەكى اۋىلدىڭ (راكيتنوە, لەبە­دەۆكا) بالالارىن جيناپ اكەلەتىن “گازەل” اۆتوكولىگىن سىيلايدى. مىنە, وسىن­داي جۇ­مىس­تاردىڭ ارقاسىندا قۇرتاي بابانىڭ ەسىمىنە ەشكىم دە قارسى بولماي, بىلتىرعى جىل­دىڭ اياعىندا اۋىلدىق وكرۋگكە ونىڭ جارقىن ەسىمى بەرىلدى. ەندى سول قۇرمەتتى ەسىمنىڭ تۋعان جەرىنە ورالعانىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بيىل ونىڭ ۇرپاقتارى جوعارىدا اتالعان شارانى ۇيىم­داس­تىرعان ەدى. ول قۇرتاي بيگە 200 جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەيتويدى اتاۋ شەڭبەرىندە ءوتتى. قۇرتاي ۇرپاقتارى كۇرەستەن, توعىز­قۇمالاقتان ۇيىمداستىرىلعان جارىستاردىڭ جەڭىمپازدارىنا, مەكتەپكە, اۋىلدىق وكرۋگكە, وسى اۋىلداعى جاسى ەڭ ۇلكەن قارتقا ارناعان وزدەرىنىڭ جۇلدەلەرى مەن سىي-سياپاتتارىن جاسادى. وبلىستىق فيلارمونيا انشىلەرى مەن جەرگىلىكتى ونەرپازدار قازاق, ورىس, ۋكراين تىلدەرىندە ءان-كۇي مەن بيلەردى توگىلتتى. ءتىپتى, سول كۇننىڭ كەشىنە جاستار سول جەردە ديسكوتەكا قۇرىپ, بي كەشىن وتكىزدى. مۇنداي مەرەكەنى اۋىلدارىندا بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن تۇرعىنداردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. *** وسى ءبىر شاعىن شارادان ماڭىزدى وي تۇيدىك. ء“ا” دەگەندە قۇرتاي ەسىمىنە باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى اراسىنان كەيبىر تۇرعىندار, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ دە كەيبىرى قارسى بولىپتى. ال تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اقساقالدىڭ كىم بولعانىن, قانداي ەڭبەكتەر اتقارعانىن تانىستىرعاننان كەيىن ونىڭ ەسىمىنە ەشكىم دە قارسى بولماعانى ءوز الدىنا, بۇل شاراعا بەلسەنە اتسالىسقان. دەمەك, ەجەلگى اتاۋلاردى قايتارۋدا بەلدەن باسىپ, شۋلاتپاي, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى ايقىن كورىنەدى. ەل مەن جەردىڭ تاريحىنا بايلانىستى قانشاما حالىقتىق اتاۋلارىمىزدى قايتارا الماي جاتىرمىز. سونىڭ ءبارى جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن تومەنگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ نارازىلىعىنان بولىپ وتىر. ال ولارمەن ءتيىمدى تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزە بىلسە, حالىق قارسىلىعىن قوياتىنى كۇمانسىز. مىنە, ءسويتىپ ءبىز وسىنداي يگىلىكتى شارانىڭ كۋاسى بولدىق. جاقسىباي سامرات, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تيميريازەۆ اۋدانى.