نوماد

2003 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا “يزۆەستيادا” جازۋشى-كينوستسەناريست رۋستام يبراگيمبەكوۆتىڭ گازەت تىلشىسىمەن سۇحباتى جاريالاندى. سوندا ءازىربايجان قالامگەرى: “دۇنيە ءجۇزى الميساقتان بەرى گلادياتورلار مەن كوۆبويلار, سامۋرايلار, سونداي-اق رىتسارلار تۋرالى جاقسى بىلەدى. ەندى الەمگە نومادتار حاقىندا ماعلۇمات بەرەتىن كەز جەتكەن جوق پا؟!”– دەگەن جاقسى ءبىر وي ايتتى. شىنىندا, نومادتار دەگەنىمىز كىمدەر وسى؟ ول: “كوشپەلىلەر!”– دەپ ايتار ەدىك ءبىز. ءيا… ءيا, كوشپەلىلەر. بۇل اتاۋ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاريحي وقۋلىقتاردا ونشا كوپ قولدانىلعان جوق. ونىڭ ورنىنا تۇزەمدىكتەر مەن ۆارۆارلار, ياعني, تاعىلار, جابايىلار دەپ اتاۋعا كوبىرەك ء“مان” بەرىلدى. وسى جولداردىڭ اۆتورى مىسالى, نوماد ءسوزىن ەڭ العاش 1971 جىلى كازگۋ-ءدىڭ 2-ءشى كۋرس ستۋدەنتى بوپ جۇرگەن كەزىندە جازۋشى-عالىم مۇحتار ماعاۋين قۇراستىرعان “الداسپان” جيناعىنان وقىپ بىلگەنى بار. سويتسەك ونىڭ مازمۇنى شىرىشى بۇزىلماعان اردا تابيعات اياسىنداعى الاڭسىز كۇن كەشكەن دالا پەرزەنتتەرى ۇعىمىن بىلدىرەدى ەكەن عوي. ال, بۇل دەگەنىڭىز كوشپەلىلەر, ياعني ءبىزدىڭ ەر دە ءور مىنەزدى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوزى ەمەس پە؟! ءبىر عاجابى تازا نومادتار, ۇلى دالا ۇلانى– ناعىز نوياندار كەزىندە وزدەرىنىڭ قانداي جاندار بولعانىن ءىرى سوزىمەن, كەسەك مىنەزىمەن دالەلدەپ كەتكەن. ونىڭ ەتالونى ماسەلەن حV عاسىرداعى جاۋىنگەر جىراۋ قازتۋعان مەن دوسپانبەت. ونىڭ وبرازى مىسالى ءحVىى-حVش عاسىرلارداعى جيەمبەت پەن اقتامبەردى. ونىڭ سيمۆولى سونداي-اق ءحىح عاسىرداعى قازاق دالاسىن بۋىرقاندىرىپ-بۇرساندىرعان حان كەنە. ال حح عاسىردا شە؟ جوق. نومادتارعا بۇل ءداۋىر قىرىن كەلدى. وعان سەبەپ, ءدال وسى كەزەڭدە ولار ءومىر ءسۇرىپ, عۇمىر كەشىپ كەلگەن ورتانىڭ ءتۇرلى توڭكەرىستەر ساپىرىلىسىنا ءتۇسىپ, قوعامنىڭ سۇمدىق ساياساتتانىپ كەتۋى ەدى. بۇل اتام زاماننان بەرى اردا تابيعات اياسىندا الاڭسىز كۇن كەشكەن كوشپەلىلەرگە ۇنامادى. ەركىندىگىن, بەيعام تىرلىگىن اڭساپ, ولاي بۇلقىندى, بىلاي بۇلقىندى. بىراق, ءيا, بىراق بولمادى. بوستاندىق ءۇشىن باستارىن بەرىپ تىندى. ولار ماسەلەن نارىنداعى قۇنىسكەرەي, ارقاداعى كەيكى, جەتىسۋداعى جاقىپبەردى سياقتى ارىستار-تىن. نوقتاعا باسى سىيماعان بۇل نومادتاردىڭ العاشقى ەكەۋىنىڭ ەسىمى مەرزىمدى باسىلىمدارداعى ءار كەزگى جارىق كورگەن ماقالالاردان جاقسى تانىس. بۇعان قوسا جازۋشى اقان نۇرمانوۆ كەزىندە كەيكى باتىر تۋرالى “قۇلاننىڭ اجالى”, قالامگەر مارات ءماجيت ۇلى قۇنىسكەرەي جونىندە “قۇمداعى ءىز” دەگەن روماندار دا جازعان. ال, جەتىسۋداعى جاقىپبەردى مەرگەن شە؟ ول كىم؟ تومەندەگى اڭگىمە مىنە, ەندى سول جايىندا بولماق. اتى وسى ۋاقىتقا دەيىن ونشا كوپ اتالماي كەلگەن بۇل ادامنىڭ ءومىرى كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى قايشىلىقتارعا تولى. تاعدىر كەزىندە ونىڭ اتا-باباسىنا دا سونداي سوقتىقپالى سوقپاقسىز قيىن جولدى ۇسىنعان ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز, جاقىپبەردىنىڭ ارعى تەگى ءاز تاۋكە تۇسىندا ءومىر سۇرگەن المەرەك ابىزدان باستاۋ الادى. كۇمبەزى الماتى ىرگەسىندەگى پوكروۆكا ەلدى مەكەنىندە تۇرعان وسى اۋليەنىڭ بەل بالاسى جانىبەك ەل اۋزىندا جالعىز جورتىپ جاۋ تۇسىرگەن اقكوز باتىر رەتىندە قالسا, ودان كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى پۇسىرمان ءوز زامانىنىڭ ۇلكەن مامىلەگەر ادامى بولىپتى. وعان دالەل, قىتايدا شىققان “قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى” كىتابىنداعى: “1758 جىلى قاراشادا تولە ءبيدىڭ بالاسى جولان, حانگەلدىنىڭ ءىنىسى پۇسىرمان ەلشى بولىپ استاناعا بارىپ, جيان-لۋن پاتشاعا جولىقتى (قحر, “شىڭجاڭ” باسپاسى, 1987 ج., 466-467-بەتتەر)”– دەگەن دەرەك. (وسى جەردە وقىرماندارعا مۇنداعى حانگەلدى دەپ وتىرعان ادامنىڭ اتاقتى رايىمبەك باتىردىڭ اتاسى, ال استانا ءسوزىنىڭ بەيجىڭ دە, جيان-لۋن دەگەنى ەجەن حان ەكەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى – اۆت.). جاقىپبەردىنىڭ ءتورتىنشى اتاسى پۇسىرمان مىنە, وسىنداي ادام بولسا, ونىڭ ودان بەرگى ءبىر باباسى تازابەك جەتىسۋ گەنەرال-گۋبەرناتورى گ.كولپاكوۆسكي اسكەرىنە قارسى شىققان, 1871 جىلى تارانشىلاردىڭ ساتقىندىعى سالدارىنان قولعا ءتۇسىپ, كازاك-ورىستاردىڭ ايۋاندىعىمەن اتىلعان باتىر رەتىندە ەل اۋزىندا قالعان ادام. ال, ودان بەرگى تاريحقا ۇڭىلەر بولساق, ونىڭ اعاسى اۋباكىردىڭ 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسىندەگى جانكەشتى ەرلىگى ويعا ورالماي قويمايدى. بۇل كىسىنىڭ عالاماتتىعى سول, باس كوتەرۋ اياۋسىز باسىپ-جانشىلعاننان كەيىن وعان جەتەكشىلىك جاساعان 16 ادامدى قاراقول ستانيتساسىنىڭ تۇرمەسىنە ءتۇن ىشىندە اپارىپ اتقاندا, ءۇش وق تيسە دە ولمەي, دۋالدان سەكىرىپ كەتىپ جاسىرىنىپ ءتىرى قالعاندىعى. وسى وقيعا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “قيلى زامان” رومانىندا وتە شەبەر سۋرەتتەلىپ, اۋباكىر اتالمىش شىعارمانىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. ايتپاقشى, مۇحاڭنىڭ قارقارا كوتەرىلىسى تۋرالى جوعارىداعى تۋىندىسىندا ءوزىمىز ءسوز ەتپەك بوپ وتىرعان جاقىپبەردى مەرگەننىڭ دە ءپروتوتيپى بار. ول وندا جانپەيىس دەگەن اتپەن بەينەلەنگەن. وسى كۇنى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنبەي, “سويتكەن ەكەن”, “بولىپتى-مىس”, “سولاي سياقتى” دەگەن توپشىلاۋلارعا تولى دۇنيەلەر كوبەيىپ كەتتى. ءبىز بۇل ماقالامىزدا ونداي ءدۇدامال, سەنىمسىز نارسەلەردەن بويىمىزدى اۋلاق سالىپ, ناقتى مالىمەتكە سۇيەنەتىنىمىزدى اشىپ ايتقىمىز كەلەدى. وعان دالەل – كەزىندە جاقىپبەردىنى كوزىمەن كورگەن, كەيىپكەرىمىزدىڭ 1929-1933 جىلدارداعى ارەكەتىن بالا كەزىندە ەستە ساقتاپ قالعان ادامدى تاۋىپ, جولىعىپ سويلەسكەندىگىمىز. ول – مەرگەننىڭ اعاسى اۋباكىردەن تۋعان باۋكەي اقساقال. كەڭەستىك قازاقستانداعى نەپ, كامپەسكە دۇربەلەڭىندە شەكارانىڭ ارعى بەتىنە اۋىپ, شىڭجاڭدا جاستىق شاعى وتكەن, ەسەيە كەلە سونداعى ءۇش ايماق توڭكەرىسى قاتارىندا بولىپ, شىعىس تۇركىستان ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى شەنىن يەلەنگەن بۇل كىسى قازىر الماتىنىڭ تۇبىندەگى پوكروۆكا ەلدى مەكەنىندە المەرەك ابىز كۇمبەزىنىڭ شىراقشىسى بولىپ وتىر. 81 جاستاعى قاريانىڭ ءسوزى ءالى شيراق, ويى ورامدى. وتكەن كۇندەرىن جادۋالداي جاتقا بىلەدى. – مەن 1922 جىلى تۋعانمىن,– دەيدى اقساقال. – قارقارا وڭىرىندەگى كامپەسكە, ياعني, تاركىلەۋ باستالعاندا 7-8 جاستاعى بالا بولاتىنمىن. ەس ءبىلىپ قالعان كەزىم عوي. سوندىقتان دا اۋىلداعى وقيعالاردىڭ كوبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. اڭگىمەنى كامپەسكەدەن باستاپ وتىرعان سەبەبىم, جاقىپبەردى اتامىزدىڭ ەلى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوققان جانكەشتى ارەكەتى سول 1929-1933 جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. – ال وعان دەيىن شە؟ باۋكەي قاريانىڭ ايتۋىنشا التى جاسىندا ات قۇلاعىندا ويناپ, مۇشەلىندە مەرگەن اتانعان, سودان سوڭ جەتىسۋعا تۇركىستان جاقتان اۋىپ كەلگەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلىنان ءدارىس العان جاقىپبەردى ناعىز سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى نامىسقوي تاۋ نويانىنىڭ ءوزى بولعان. اسىرەسە, ونىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان, وعى جەرگە تۇسپەگەن مەرگەندىگى وزىنشە ءبىر جىر-اڭىز. وعان تومەندەگىدەي مىسالدار انىق دالەل. – كەگەن وڭىرىندە قاسىمبەك قاشقىنباەۆ دەگەن ەل-جۇرتقا سىيلى قاريا بولدى,– دەيدى باۋكەي اقساقال. – جاسى 90-نان اسىپ بارىپ باقيلىققا اتتانعان بۇل كىسى نيكولاي پاتشا زامانىندا ۋەزد كەڭسەسىندە پيسار, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۇزاق جىل اۋداندىق سوت قىزمەتتەرىن اتقارعان ادام ەدى. مىنە, سول قاسەكەڭمەن قىتايدان اتامەكەنگە قايتا ورالعان 1956 جىلى جاقىپبەردىنىڭ مەرگەندىگى مەن بەكزات تۇلعاسى تۋرالى ءوز كوزىمەن كورگەن ءجايتتى زامانداسى ءاشىم دوسباەۆ اقساقالعا بىلاي دەپ اڭگىمەلەگەنى بار: “1913 جىلى قارقارا جارمەڭكەسىندە رومانوۆتار تۇقىمىنىڭ پاتشا تاعىنا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن توي ءوتتى. بۇكىل البان-بۇعى جينالعان بۇل مەرەكەگە ۋەزدەگى ۇلىق تا كەلگەن. ءبىر مەزەتتە تويدىڭ قىزىعىن كورىپ تاماشالاۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان مىنبەدە وتىرعان ونىڭ الدىنان استىندا س ۇلىكتەي قارا جورعا اتى بار جاقىپبەردى سالدىرتىپ وتە شىقتى. سوندا وعان كوزى تۇسكەن ۇلىق مەرگەندى شاقىرتىپ الدى دا: “سەن ماعان مىنا استىڭداعى سايگ ۇلىگىڭدى بەر. ورنىنا جاقسى ەكى ات الاسىڭ”,– دەدى. بۇعان جاقىپبەردى: “جوق, جوعارى مارتەبەلىم, ءوتىنىشىڭىزدى ورىنداي المايمىن. ويتكەنى, وسى اتىمنىڭ تايپالعان جۇرىسىنە تەربەلە وتىرىپ اتقان وعىم ءمۇلت كەتكەن ەمەس, نىساناعا ءدال تيەدى”,– دەپ جاۋاپ بەردى. سول مەزەتتە ولاردان قاشىقتاۋ جەرمەن اتتىلى ەكى قىرعىز قيىستاي ءوتىپ بارا جاتتى. ونىڭ بىرەۋىنىڭ اتىنىڭ قۇيىسقانى ۇستىندە تومپايىپ تۇرعان كۇمىس قالىپتى كوزى شالىپ قالعان ۇلىق: “سەنىڭ ايتقان ءسوزىڭ شىن بولسا, انا اشەكەيدى اتىپ ءتۇسىرشى”,– دەدى مەرگەنگە سىناي قاراپ. سول-اق ەكەن جاقىپبەردى تاقىمىنداعى مىلتىعىن سۋىرىپ الا سالا قۇيىس-قاننىڭ قالىبىن جانە ات ۇستىندەگى قىرعىزدىڭ باسىنداعى قالپاعىن ۇشىرىپ ءتۇسىردى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولعان مىنا وقيعاعا قايران قالعان ۇلىق: “جارايدى, بارا بەر”,– دەپ تاڭعالعان بويدا وتىرىپ قالدى”. باۋكەي اقساقالدىڭ سول كەگەن وڭىرىندەگى تاقاباي قاريادان ەستىگەن ەكىنشى ءبىر دەرەگى دە كوڭىل اۋدارارلىق ءجايت. 20-شى جىلداردىڭ اياعىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قارقارا ايماعىنا اتاقتى وراز جاندوسوۆ ءبىرىنشى حاتشى بوپ كەلەدى. جاقىپبەردىنىڭ ەسىمىنە سىرتتاي قانىق ول كىسى ءبىر كۇنى مەرگەنمەن تانىسۋ ءۇشىن ونى ءوزى اڭ اۋلاۋعا شىققان كەزدە تۇستەنىپ وتىرعان اۋىلعا شاقىرتادى. امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن: “جۇرت ءسىزدى اتقان وعى جەرگە تۇسپەگەن ادام دەيدى. سول ونەرىڭىزدى كورسەك”,– دەپ قولقا سالادى. سوندا بەردەڭكەسىنە سۇيەنىپ ورنىنان كوتەرىلگەن جاقىپبەردى ورازدى دالاعا ەرتىپ شىعادى دا شىرقاۋ كوكتە شىرىلداپ تۇرعان بوزتورعايدى كورسەتىپ: “وسىنى الدىڭىزعا توپ ەتكىزسەم, نەندەي سىي-سياپات جاسار ەدىڭىز؟”– دەيدى. “قالاۋ وزىڭىزدەن بولسىن”,– دەپ جاۋاپ بەرەدى وعان اۋپارتكوم حاتشىسى. وسىنى ەستىگەن مەرگەن مىلتىعىن كوتەرە بەرىپ كەزەنگەن بويدا-اق بوزتورعايدى بۇرق ەتكىزىپ, قاۋىرسىندارىن كوك جۇزىندە قاڭعالاق ويناتادى. دەم اراسىنداعى دالدىككە ەرەكشە ءسۇيسىنىپ, قايران قالعان وراز سوندا وعان ءوزى اڭ اۋلاۋعا الىپ شىققان 50 تال قازىنالىق زاۋىت وعىن تۇگەل سىيلاعان ەكەن. جاقىپبەردى تۋرالى كەگەن, نارىنقول ەلىنىڭ اۋزىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اڭىز بوپ جۇرگەن ءۇشىنشى ءبىر اڭگىمە ءتىپتى عاجاپ. ول مەرگەننىڭ 1929 جىلى قۋلىق تاۋىنىڭ ايىرلى اسۋىندا اەروپلان اتىپ ءتۇسىرۋى. ەستىگەن ادام سەنەر-سەنبەس بۇل وقيعا قالاي بولعان دەيسىزدەر عوي. ايتايىق. سول جىلى الماتىعا كەگەن مەن شونجى, نارىنقول ايماعىنداعى جەرگىلىكتى وكىمەت ورىندارىنان: “كامپەسكە مەن ۇجىمداستىرۋدى جۇرت تۇسىنبەي جاتىر. ولار ورتاقتاسۋدان گورى وزدەرىنىڭ بۇرىنعىداي جەكە تىرشىلىك ەتۋىن قالايدى. سوندىقتان دا مالدارىن ارتەلگە بەرگىسى كەلمەي, شەكارانىڭ ارعى بەتىنە كوشىپ كەتۋدە. ولاردى زاستاۆا مەن كوردونداردان جاسىرىن وتكىزۋشىلەر سىرت اسۋىنداعى قىرعىز جاقسىلىق جانتاي, نارىنقولداعى مەرگەنباي جانە كەگەن وڭىرىندەگى جاقىپبەردى. تاۋ ءىشى قازىر وسىنداي باندىلارعا تولىپ كەتتى. كومەكتەسىڭىزدەر,”–دەگەن دابىلدار كوبەيىپ, بۇل وبلىس ورتالىعىنداعى ءتيىستى ورگانداردىڭ قاتتى الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزادى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى وتكىزىلگەن جينالىستا وگپۋ باسشىلارى اقىلداسا كەلىپ, تيان-شان سىلەمدەرىنە ۇشاق جىبەرىپ, سول ارقىلى تاۋلى ايماقتىڭ ارعى بەتكە ەل وتەدى-اۋ دەگەن اسۋلارىنا بارلاۋ جۇرگىزۋگە, قاجەت دەپ تابىلسا بەيبىت, الاڭسىز كەتىپ بارا جاتقان كوشتى وقپەن جاسقاپ كەرى قايتارۋعا شەشىم قابىلدايدى. وسى ماقساتپەن الماتىدان شىعىسقا بەت العان اەروپلان جاركەنت گارنيزونىن قونالقالىق لاگەر ەتىپ, تاۋدى ءۇش كۇن شارلايدى. ءتورتىنشى تاۋلىكتە ەلسىز اڭعاردى بويلاي شۇباپ, اسۋعا قاراي كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ءبىر كوشتى بايقايدى. بۇل شولاق بەلسەندىلەردىڭ شوشاڭداۋىنان ابدەن زاپى بولعان ءارى ۇجىمداسۋدى قالاماي جەكە تىرلىك كەشۋدى كوكسەگەن ەلدى قىتايعا باستاپ الىپ بارا جاتقان جاقىپبەردىنىڭ كەزەكتى ساپارى ەدى. ۇشقىشتار مۇندا قۇرالايدى كوزگە اتقان اتاقتى مەرگەننىڭ بارىن قايدان ءبىلسىن, جابايى قازاقتار مىنا “تەمىر قانات قۇستان” قورقادى دەگەن ويمەن كوشتىڭ ۇستىمەن: “قايت, كەرى قايت!”– دەگەندەي دۇرىلدەتىپ ءبىر وتەدى. ەكى وتەدى. ۇشىنشىسىندە ءتىپتى تىرسىلداتىپ وق سەبەلەپ تە كەتەدى. جۇرت ابىرجيدى. سوندا جاقىپبەردى: “قورىقپاڭدار. مەن قازىر مۇنىڭ قازانىن (بەنزين باگىن ايتقانى بولۋى كەرەك – اۆت.) قاق ايىرامىن. تەك سەندەر توپتالماي, شوعىرلانباي بىتىراي ءجۇرىپ وتىرىڭدار!”,–دەپ ايعاي سالادى. سويتەدى دە ءوزى كەرى ورالىپ كەلە جاتقان اەروپلاننىڭ جاقىنداۋىن كۇتەدى. بايقايدى, ۇشاق تىم ەركىنسىپ كەتكەن. ادەتتەگىدەن دە تومەن ۇشىپ كەلەدى. تاعى وق جاۋدىرماق-اۋ شاماسى. ءيا… ءبىر مەزەتتە جۇرت تارس ەتكەن مىلتىق داۋىسىن ەستيدى. سول-اق ەكەن “تەمىر قانات قۇس” شايقالاقتاي باستايدى. ىلە-شالا ارتىنان اقشىل بۋ سياقتى سىزدىقتاعان ءتۇتىن كورىنەدى. اقىرى نە كەرەك, ول كوشتىڭ ۇستىنەن كۇڭىرەنە وتكەن كۇيى ءبىر شاقىرىمداي جەرگە بارىپ گۇرس ەتە تۇسەدى. بۇل ءوزى شىن بولعان وقيعا. ولاي دەيتىنىمىز, بىرىنشىدەن, ايىرلىداعى اەروپلان حيكاياسى ەل ەسىندە تەگىننەن تەگىن قالعان جوق. سوندىقتان دا ول مىنە, ەل اۋزىندا جەتپىس جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, جاقىپبەردىنىڭ وعىنان جەر سۇزە قۇلاعان “تەمىر قانات قۇس” يەن تاۋدا كوپكە دەيىن جاتقان. وعان ۇشاقتىڭ الليۋمينيمەن قۇرساۋلانعان فانەر كورپۋ-سىنىڭ قالدىقتارىن قىرقىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كوردىك دەگەن اڭشىلاردىڭ سوزدەرى كۋا. ءۇشىنشى, سول زاماندا مەرگەنمەن بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرعان, كەيىن اتامەكەننەن اۋعان قازاقتاردىڭ تاعدىرى تۋرالى داستان جازىپ, قىتايدا اتىلعان اۋەزحان اقىننىڭ جوعارىداعى وقيعانى جىرعا قوسقاندىعى. اڭگىمە يەسى باۋكەي اقساقالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اقىننىڭ اتالمىش داستانىندا: “تالقانداپ پۋلەمەتتى بەساتارمەن, جاقىپبەردى شىن جۇرەك جۇتقان اعام. ايىرلى اسۋىندا اەروپلاندى اتىپ, جالعىز وقپەن ونى دا جىققان اعام”– دەگەن جولدار بار ەكەن. مۇنى ءبىز ولەڭ دەپ قانا قاراماي, دەرەك دەپ تە ۇعۋىمىز كەرەك. – ايىرلى اسۋىنداعى اەروپلان وقيعاسىنان كەيىن,– دەيدى باۋكەي اقساقال,– وگپۋ قىزمەتكەرلەرى جاقىپبەردىنىڭ ارتىنان مىقتاپ ءتۇستى. جەرگىلىكتى وكىمەت ورىندارى ونى ەندى اۋىل-ايماق اراسىنداعى باس اساۋى باسىلماعان ادام دەپ ەمەس, مەملەكەتكە قارسى وق اتقان قاۋىپتى ەلەمەنت دەپ تاپتى. ءسويتتى دە شەكارا بويىنداعى كوموتريادتارعا ونى قايتكەندە دە ۇستاپ, جازالاۋعا ارنايى تاپسىرما بەردى. وسىنى ءبىلىپ, سەزگەن مەرگەن 1929 جىلدان كەيىن اتامەكەنگە ات ءىزىن سالماي كەتتى. سودان تەك تۋعان ەلگە 1930 جىلدىڭ ناۋرىزىندا عانا بوي كورسەتتى. بۇل ونىڭ جاقىن-جۇراتتارىن ارعى بەتكە اكەتۋگە كەلگەن سوڭعى ساپارى ەدى. سول كوشتىڭ ىشىندە 8 جاستاعى مەن دە بار بولاتىنمىن. – ول وقيعا قالاي بولدى؟ سونداعى كوشتەن ەسىڭىزدە ەرەكشە ساقتالىپ قالعان جايتتەر دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟ – ەسىمدە قالعانى مەرگەننىڭ ءار جەردە وتىرعان بۇكىل تۋعان-تۋىستارىن قۋلىق تاۋىنىڭ ۇستىندەگى ءومىرباي قىستاۋىنا جيناعاندىعى. بۇل اتاجۇرتتان اتتاناردان ءبىر تاۋلىك بۇرىن بولعان وقيعا. سول كۇنى كەشكە: ء“بىزدىڭ قايدا تۇنەپ جاتقانىمىزدى ءبىلدىرىپ قويادى”,– دەپ اۋىلداعى ۇلىپ, ءۇرىپ ابدەن مازانى العان بۇكىل ءيتتى اتقىزىپ تاستاعاندىعى. سوسىن ول كىسىنىڭ كوش ۇزاپ كەتكەنشە كوموتريادتى ساي اۋزىندا بوگەي تۇرۋ ماقساتىمەن ءوزى باس بولىپ توسقاۋىلعا قالعاندىعى. تاڭ اتا اۋىل قىستاۋدان قوزعالىپ, اسۋعا كوتەرىلدى. مىنە, سول كەزدە ەتەكتە اتىس باستالدى. ءبىرازدان كەيىن مىلتىق ءۇنى باسىلىپ, ءتۇس بولا بەرە توسقاۋىلعا قالعان توپ كوشكە امان-ەسەن كەلىپ قوسىلدى. سويتسە, وقيعا بىلاي بولعان ەكەن. اتىس باستالعاندا جاقىپبەردى وگپۋ اسكەرىنىڭ قۇرامىندا جۇرگەن تۋىسى بەرەشەۆ جولداسباي دەگەن كىسىنى تانىپ قالادى. وڭتايى كەلگەن ءبىر ساتتە مەرگەن: ء“اي, جولداسباي! انا كاماندىرىڭە ايت, ءبىز قان توگۋ ءۇشىن جۇرگەنىمىز جوق. جولىمىزدى بوگەمەسىن. ارقايسىمىز ءوز جونىمىزگە كەتەيىك. ايتپەسە قيىن بولادى”, – دەپ داۋىستايدى. جولداسباي بۇل ءسوزدى ورىس باستىعىنا تۇسىندىرگەن بولۋى كەرەك, مىلتىق ءۇنى سايابىرسىپ قالادى. بىراق, ازدان كەيىن اشۋلانىپ, ىزبارلانعان ءسوز ەستىلەدى دە وگپۋ باستىعى قورباڭداپ ورنىنان كوتەرىلە بەرەدى. سول مەزەتتە مەرگەننىڭ سارت ەتە تۇسكەن وعىنان ونىڭ باسىنداعى فۋراجكاسى جەرگە ۇشىپ تۇسەدى. ەكى ارادا تىم-تىرىس تىنىشتىق ورنايدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ توسقاۋىلداعى جىگىتتەر قارسى جاق ادامدارىنىڭ شەپتى تاستاپ جىلىستاي كەتىپ بارا جاتقانىن بايقايدى. ءجا… سودان ءبىزدىڭ كوش جەدەلدەتە ءجۇرىپ وتىرىپ ءبىر ويپاتقا تۇسكەنىن بىلەمىن. وسى جەردە تەلەگراف باعانالارى كەزدەستى. ونى كورگەن مەرگەن جانىنداعى جىگىتتەرگە بىردەڭە دەپ بۇيرىق بەرىپ جاتتى. سول-اق ەكەن ولاردىڭ بىرەۋى قانجىعاسىنداعى قىل ارقاندى شەشىپ الىپ, ونى اۋەگە قاراي لاقتىردى دا ءجىپ ۇشتىعىن ەكى جاعىنان تومەن قاراي باسىپ, زىڭىلداپ تۇرعان سىم تەمىرلەردى بىرت-بىرت ءۇزدى. ەندى ويلاپ قاراسام ول تەلەفون بايلانىسى جۇمىس ىستەمەسىن, جاركەنت پەن الماتى حابارسىز قالسىن دەگەن ارەكەت ەكەن عوي. كەلەسى كۇنى تاڭ اعارىپ اتقاندا قورعاس شەكاراسىنداعى ءۇستى سىرەسكەن كوك مۇزدى ۇلكەن وزەنگە كەلدىك. شاتقاياقتاي تايعاناعان كولىكتەردى دەمەپ ارعى بەتكە وتكەنىمىزدە ارتىمىزدان اتتارىنىڭ قۇيرىقتارى شورت كەسىلگەن ونشاقتى ادام پايدا بولا قالدى. “كوموترياد!..”– دەدى ۇلكەندەر جاعى. كورىپ تۇرمىز, ولاردىڭ ەكى-ۇشەۋى اتتارىنا قامشى باسىپ, جارقاباقتان ەتەكتەگى مۇزعا تۇسە باستادى. سول ساتتە ءابىش باتىر تۇيەنىڭ قومىنداعى بەساتارىن ج ۇلىپ الدى دا: ء“اي, بىزدە دە مىلتىق بار. جان كەرەك بولسا قايتىڭدار,”– دەپ ايعاي سالدى. سولداتتار شاماسى كوشتەگى كىسىلەردى قۇرالسىز توبىر دەپ ويلاپ, ەلدى كەرى قايتارا ايداپ اكەتپەك بولسا كەرەك. مىنا داۋىستى ەستىگەن سوڭ ولار جاعاعا قاراي كىلت بۇرىلدى دا بارلىعى وزەندى بويلاعان كۇيى ىلە جاققا جەلە جورتىپ كەتە باردى. وسىلايشا شەكارادان دا وتتىك. الدىمىزدا سۋىق تا سۇرقاي دالا كوسىلىپ جاتتى. كوزگە قىراۋ باسقان شيلەر مەن شوقىلاردا قالباڭداعان بىرەن-ساران قارعا-قۇزعىننان باسقا ەشتەڭە كورىنبەيدى. كوشتەگى جۇرت ءۇنسىز. ءالسىن-ءالسىن ارتتاعى مۇنارتا قالىپ بارا جاتقان قالجات قىراتتارىنا جالتاقتاپ قاراي بەرەدى. داريعا-اي دەسەڭىزشى, ولاردىڭ كوبى ەندى اتاجۇرتقا قايتا ورالماسىن سەزگەندەي. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ءبىزدىڭ جات جەردەگى وكىنىش پەن وكسىككە تولى ءومىرىمىز باستالعان ەدى. اتالارىمىزدىڭ تاعدىر تالكەگىمەن قينالىپ, قىسپاققا تۇسكەن كەزدەرىندە: “قايدا بارساڭ دا قورقىتتىڭ كورى”, – دەپ ناليتىنى بار ەمەس پە؟! مىنە, وسى ءسوز تۇپ-تۋرا 1929-1932 جىلدارى كەڭەستىك قازاقستاننان قىتايعا اۋعان قانداستارىمىزعا قاراتىپ ايتىلعان سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, قىزىل تەرروردان ءولدىم-تالدىم دەپ ازەر قۇتىلىپ, ارعى بەتكە ەندى عانا تىرناق ىلىكتىرگەن جۇرتتى مۇندا تاعى ءبىر زوبالاڭ كۇتىپ تۇرعان ەدى. ول ۇركىنشىلىككە ۇشىراعان بوسقىنداردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى اتقامىنەرلەر تاراپىنان سۇمدىق الەۋمەتتىك كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراعاندىعى بولاتىن. وعان مىسال رەتىندە ءبىر عانا ءجايتتى, ياعني, قىتاي جەرىنە الماتى وبلىسىنىڭ قورعاس, قالجات وڭىرلەرىنەن وتكەن قانداستارىمىزدى سىبە مەن دۇنگەندەر, نارىنقول ايماعىنان بارعانداردى قالماقتار اياۋسىز توناپ, مال-م ۇلىكتەرى مەن كيىم-كەشەكتەرىنە دەيىن تارتىپ العانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى عوي دەپ ويلايمىز. مۇنداي زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدەن سول جەردىڭ تۇرعىلىقتى قازاقتارى – قىزايلار دا قالىسقان جوق. ولاردىڭ سونداعى ىستەگەندەرى ەسى اۋىپ, ىرگەسىن قىمتاي الماي جاتقان بوسقىندار اۋىلىنىڭ مالىن بارىمتالاپ, سونداعى مومىن شارۋا ادامدارىنىڭ ءجىبى ءتۇزۋ ايەلدەرىنە كوزىن تىگۋ سياقتى قىساستىقتار ەدى. وسىنداي تىزە باتىرۋدان تەك جاقىپبەردىنىڭ اۋىلى عانا امان-تىن. قارقاراداعى اتاق-داڭقى شەكارانىڭ قىتاي جاق بەتىنە وزىنەن الدەنەشە جىل بۇرىن ەرتە جەتكەن مەرگەنگە مۇنداعى شىنجىر بالاق, شۇبار توستەر وكتەمدىك تانىتا المادى. ارۋاقتى جاننىڭ ايباتىنان ىعىپ, ونىمەن تەك ء“سىز” دەپ سويلەۋگە ءماجبۇر بولىپ ءجۇردى. كوپ كەشىكپەي وسىنى بايقاعان باسقا بوسقىندار جاقىپبەردىنى ءجيى جاعالايتىن بولدى. ويتكەنى ولار باتىر اۋىلىنا كەلىپ ورىن تەپسە, ءجابىر-جاپادان امان قالاتىنىن ءبىلىپ-سەزگەن ەدى. ءوزىن ارقا تۇتقان مۇنداي جانداردى مەرگەن جاتسىنبادى. ولاردى قولداپ, باۋىرمالدىق كورسەتىپ وتىردى. ءسويتىپ ونىڭ اۋىلىنىڭ ىرگەسى كەڭەيە بەردى. بىراق… ءيا, بىراق… ۋاقىت وتە كەلە قىتاي قازاقتارىنىڭ اتقامىنەرلەرى مەن جاقىپبەردىنىڭ اراسىنداعى بەيتاراپتىق بۇزىلىپ, ماسەلەنىڭ ۋشىعۋى مىنە, ناق وسى جەردەن كەلىپ شىقپاسى بار ما؟ كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرعىسى كەلمەيتىن “قايداعى ءبىر قاشقىننىڭ” كوز الدارىندا بەدەل الىپ بارا جاتقانىن بايقاعان باي-ماناپتار ونى قايتكەندە دە تىزەرلەتۋدى ويلاستىرا باستادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر جولى جوعارى جاققا “جوقتى بارداي, باردى قۇداي ۇرعانداي” ەتىپ, قارا جەرگە كوك اسپاندى توندىرە كورسەتىپ حات جازۋ ەدى. اقىرى ولار سولاي ەتتى دە. 1931 جىلدىڭ كوكتەمىندە تۇرعىلىقتى قازاقتاردىڭ ءبىر توپ اقالاقشى, زاڭگىلەرى قىتاي وكىمەتىنىڭ ىلە ءۋالاياتىن بيلەۋشى ۇلىعى دۋتىڭعا: “ەلدە جاقىپبەردى دەگەن قاشقىن پايدا بولدى. ونىڭ ماڭىنداعى 50 شامالى ءۇيدىڭ بارلىعىنىڭ مىلتىقتارى بار. قارۋلارىڭدى تاپسىر دەسەك, وعان ەشقايسىسى قۇلاق اسپايدى. ەل ادامدارى بۇلاردان قورقىپ, قاتتى ۇرەيلەنۋدە. ءسىز ءبىزدى مارحابات ەتىپ, قولىمىزعا تامعا ۇستاتىپ جۇرت باسقارۋعا قويدىڭىز. ءوزىڭىزدىڭ وكىلىڭىز سول بىزدەردى, مارتەبەلى تاقسىر, ول كوزىنە دە ىلگىسى كەلمەيدى. سوندىقتان ءسىز وعان شارا قولدانىپ, حان جۇرتىنا ادال پەندەلەرىڭىزدى قورعاۋىڭىزدى جالبارىنىپ سۇرايمىز”, – دەگەن مازمۇندا شاعىم ءتۇسىردى. جەرگىلىكتى قازاقتاردان مۇنداي ارەكەتتى كۇتپەگەن مەرگەن نە ىستەرىن بىلمەدى. قاتتى كۇيىنگەنى سونشا: ء“بۇيتىپ ءتىرى جۇرگەنشە سوناۋ 16-شى جىلعى قارقارا كوتەرىلىسىندە نەگە ءولىپ كەتپەدىم ەكەن”, – دەپ ءبىر ويلادى. سودان سوڭ شەكارادان قايتا ءوتىپ, جاركەنتتەگى وگپۋ-گە: “نە ىستەسەڭدەر دە ەرىكتەرىڭ. مىنە, مەن كەلدىم. سۇيەگىم جات جەردەگى قارعا-قۇزعىنعا جەم بول-عانشا, تۋعان جەردە قالسىن”, – دەپ كەڭەس وكىمەتىنە ءوز ەركىمەن بارىپ بەرىلۋگە دە تاۋەكەل ەتپەك بولدى. وسىنداي ءارى-ءسارى كۇيدە جۇرگەن كەزدە تۇرعىلىقتى ەلدەگى ادال نيەت دوس-جار ادامدار وعان: “قىتاي ۇلىقتارىنىڭ كوز الدى تار دا ارتى كەڭ كەلەدى. وكىمەتتىڭ قاباعى جىبىگەنشە اۋىلىڭىزبەن كوزدەن تاسا بولا تۇرعانىڭىز ءجون. بۇعان لايىق جەر دە بار. ول تيان-شاننىڭ مەڭىرەۋ تۇپكىرىندەگى قاڭ-عال تاۋى. سونىڭ ادام اياعى جەتپەس اقبۇلاق سايىنا بارىپ قونىستانىڭىز. سۇق كوزدەن اۋلاق بولساڭىز ۋاقىت وتە كەلە وقيعانىڭ ءىزى سۋىپ, دابىر دا باسىلار, جاعداي دا جاقسارىپ قالار”, – دەپ كەڭەس بەرەدى. – بىزگە نيەتتەس ادامداردىڭ ايتقان قاڭعال تاۋى ءبىر عاجاپ جەر ەكەن, – دەدى جوعارىداعى جايتتەردىڭ ءبارىن بايانداپ كەلىپ ءسال تىنىس العان باۋكەي اقساقال. – توڭىرەك نۋ ورمان. وعان كىرىپ كەتكەن جان ارنايى جولباسشىسى بولماسا قايدان كەلىپ قايدان شىققانىن بىلمەي دال بولارى حاق. سول قالىڭ جىنىستىڭ قاق ورتاسىندا ايات دەيتىن الاڭ بار ەكەن. كوش وسى جەرگە كەلىپ جۇكتەرىن ءتۇسىردى دە تىرلىك ەتۋ قامىنا كىرىستى. ۇلكەندەر بورىكباس قاراعايلاردىڭ دىڭىندەگى ۇساق بۇتاقتاردى سىلىپ تاستاپ, ونىڭ توڭىرەگىنە ۇزىن سىرىقتاردى ۋىق سياقتى ەتىپ تىرەگەن كۇيى ءۇستىن جالبىزبەن جاۋىپ تاستاعاندا, ول التى قانات ءۇيدىڭ كولەمىندەي جاپپا ءتارىزدى كۇركە بولىپ شىعا كەلدى. اۋىل ادامدارىنىڭ بارلىعى الاڭ جيەگىن اينالدىرا وسىنداي “ۇيلەر” جاساپ الدى. وسى جەردە ءبىر جارىم جىلداي تۇردىق. سول ۋاقىت ىشىندە جاقىپبەردى ىلە بويىنداعى شەكارا اسكەرلەرىنىڭ باستىعى مادارىن جىبەرگەن 30 شەرىكتىڭ ەكى جورىعىن تاس-تالقان ەتىپ, اۋىلعا بەتتەتپەي كەرى قايتاردى. ارتىنشا جاساق ءۇشىنشى رەت كەلە جاتىر ەكەن دەگەن حابار تاعى ەستىلىپ قالدى. سول كەزدە شولعىنشى جىگىتتەر مەرگەنگە قاڭعال تاۋىنىڭ تۇپكىرىندە وزدەرى مەكەندەپ وتىرعان مىنا ايات الاڭىنان دا قولايلى اقبۇلاق دەگەن جايلاۋدىڭ بار ەكەنىن ايتىپ كەلدى. ونىڭ كەرەمەتتىگى سول, اتالمىش جەردىڭ توڭىرەگى توبەڭە قاراساڭ تاقياڭ تۇسەر قۇزار شىڭدارمەن قورشالعاندىعى ەدى. ال سايدىڭ اۋزى اتتى ادام: “اللا!” – دەپ ارەڭ وتەر قاقپاتاسپەن تۇيىقتالىپتى. وسى قىلتاعا جەتە بەرەر جەردە ادۋىن تاۋ وزەنى ارقىراي اعىپ جاتىر. ونىڭ وتكەل بەرەر تارلاۋىت ءبىر تۇسىندا نەبارى ەكى-ءۇش بورەنەدەن تۇراتىن سەلكىلدەك كوپىر بار بولىپ شىقتى. ول المالى-سالمالى ەكەن. كوش ءوتىپ كەتكەن سوڭ بۇل قاراعايلاردى ارقانمەن قاقپاتاسقا قاراي تارتىپ الساڭ, اقبۇلاققا ەشكىم اياق اتتاپ باسا الماسى انىق. كوپ كەشىكپەي مىنە ءبىز وسى جەرگە كەلىپ جەتتىك. مۇنداعى ءومىرىمىز جامان بولعان جوق. ءبىر جىلداي تىنىش ءومىر سۇردىك. ال كەلەسى جىلى… ءيا, كەلەسى جىلى… وڭبادىق. ونىڭ سەبەپشىسى تاعى دا سول جەرگىلىكتى وڭىردەگى زوماگەر اقالاقشى, زاڭگىلەر ەدى. وقيعا بىلاي بولعان. اقبۇلاققا بارىپ بەكىنگەن جاقىپبەردىنى قولعا تۇسىرە الماسىن بىلگەن قىتاي وكىمەتى ەندى وعان قارسى باسقا ءبىر ايلا-شارعى ويلاپ تابادى. ول مەرگەندى قارالاپ, شاعىمدانىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەردىڭ ىشىنەن راقىش, جىلتىڭباي, تىنىباي جانە سۇرانشى ەسىمدى ءتورت زاڭگىنى تاڭداپ الادى دا ولاردى باتىرعا ەلشىلىككە جىبەرەدى. ونداعى ماقسات: “ىلە ولكەسىنىڭ ۇلىعى دۋتىڭ ءسىزدىڭ وسىعان دەيىن ىستەگەن ارەكەتتەرىڭىزدىڭ ءبارىن كەشىرىپ, بۇدان بىلاي ءوزىڭىز بەن جاقتاستارىڭىزدى قۋدالامايتىن بولدى. مۇنى ۇلىق بىرلىك كەپ تىنىشتىقتى ويلاعاننان تۋعان شەشىمىم دەپ وتىر. ەگەر قارۋلارىڭىزدى تاستاپ, ەل اراسىنا ورالساڭىزدار, جۇرت قاتارلى تىرلىك ەتەمىن دەسەڭىزدەر دۋتىڭ اۋىلىڭىزعا كەرەكتى جەر دە بەرمەك, ادامدارىڭىزدى ازاماتتىققا دا قابىلداماق”, – دەگەن سوزگە مەرگەندى سەندىرۋ ەدى. وسىنى ايتقان ەلشىلەر: “قاستىق ويلاپ, ارامدىق جاساساق قۇداي ۇرسىن, قۇران ۇرسىن, اقبوز بيەنىڭ قانى ۇرسىن”, – دەيدى دە وزدەرى ارنايى الىپ كەلگەن جىلقىنى قۇرباندىققا شالىپ جىبەرەدى. انت قابىلدار الدىنداعى كونە ءداستۇر بويىنشا مىلتىقتىڭ اۋزىن جالاپ, وق تىستەسەدى. مۇنى كورگەن جاقىپبەردى: “تۇرعىلىقتى قازاقتاردىڭ ىشىندەگى ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار قىتاي وكىمەتىنە تىلەك ايتىپ, دۋتىڭدى ىمىراعا كەلتىرگەن ەكەن عوي. مىنا كىسىلەر اق ساقالدى ادامدار. الداي قويماس. تاۋەكەل, بارايىن. ارتىمنان ەرگەن ەلگە دە وبال بولدى. ولار دا ەندى بەلىن بوساتىپ, بەيقۋات ءومىر ءسۇرسىن”, – دەپ ەلشىلەرگە سەنەدى دە كەلىسىمدى قابىل الاتىنىن ايتادى. سونىڭ دالەلى رەتىندە ءبىرىنشى كەزەكتە وزىنە ەڭ جاقىن ءتورت تۋىسىنىڭ ءۇيىن زاڭگىلەرگە قوسىپ جىبەرەدى. كەلەسى جەتىدە قالعان 40 تۇتىنمەن ءوزى دە تاۋ ەتەگىنە تۇسەدى. ەرتەسىندە تاڭعى نامازعا تۇرعان مەرگەن بۇكىل اۋىلدىڭ شەرىكتەر قورشاۋىندا قالعانىن كورەدى. كورەدى دە بارماعىن شاينايدى. اتىس سالا ءجۇرىپ توسقاۋىلدان سىتىلىپ شىعىپ كەتەدى. بىراق ەندى ول قايدا بارماق؟ تۋعان جەر بولسا الىستا. ارقا سۇيەر اۋىلىنىڭ جاعدايى مىناۋ. تار قاپاس, تۇتقىندا. جالعىز ءجۇرىپ نە بىتىرمەك؟ ءىشى قازانداي قاينايدى, بىراق كۇرەسەرگە ەندى دارمەن جوق. اقىرى: “ولارعا كەرەگى ەل ەمەس, مەن عوي. اۋىلداعى قارتتار مەن بالا-شاعانىڭ نە جازىعى بار؟ ەلدىڭ وبالىنا قالعانشا, ءوزىم بارىپ بەرىلەيىن. سويتەيىن دە بەيكۇنا جانداردى ولىمنەن قۇتقارايىن”, – دەگەن ويمەن تاۋ ەتەگىنە قايتادان تۇسەدى. سول بويدا كوكسۋ وزەنىنىڭ قاباعىندا وتىرعان ما-مانشال زاڭگىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, قولعا تۇسەتىنىن ايتادى. قىتاي شەرىكتەرى كەلگەن كەزدە مەرگەن مىلتىعىن ورتاسىنان ءبىر وپىرىپ وزەنگە لاقتىرىپ جىبەرگەن كۇيى قاراگەر اتىنىڭ موينىنان قۇشاقتاپ, باتىستاعى بۇلدىراعان قايران اتامەكەن – قارقاراعا مۇڭدانا قاراپ تۇر ەدى دەيدى بىلەتىندەر. بۇل 1933 جىلدىڭ ىزعارلى كوكتەمى بولاتىن. حالقىمىزدا: “جەتىم قوزى تاسباۋىر, ماڭىرار دا وتىعار”, – دەگەن ءسوز بار. سول ايتقانداي جاقىپبەردى قولعا تۇسكەن سوڭ ونىڭ اۋىلى پاناسىز قالدى. بۇل جەردە “پاناسىز قالدى” دەگەن ءسوز از. ويتكەنى مەرگەننىڭ ءوزىن, وعان قوسا ونىڭ 23 جاقىن سەرىكتەرىن ىرىكتەپ تۇرىپ الىپ كۇرە قامالىنا اپارىپ اتقان قىتاي وكىمەتى باتىردىڭ قالعان جۇرتىن جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەردىڭ تالاپايىنا تاستاپ كەپ جىبەردى. بىراق نە كورمەگەن قاشقىندار اۋىلى بۇل. زورلىق-زومبىلىقتان بەلدەرى بۇگىلگەنىمەن, ەشكىمگە تىزەرلەپ جالىنبادى. اشتىقتان ارىپ-اشقانىمەن, ارىن جوعالتپادى. جۇرەكتەرى ىشتەي ءتىلىم-ءتىلىم بوپ قارس ايىرىلعانىمەن, كوز جاستارىن سىرتقا شىعارمادى. ءوستىپ كەلەر كۇننەن ءۇمىتىن ۇزبەي ءجۇرىپ, 1944 جىلعى ء“ۇش ايماق كوتەرىلىسىنە” جەتكەن جايى بار. وسى حالىق تولقۋى قۇلجا, ءۇرىمشى, تارباعاتايدا ەتەك الا كەلىپ, سونىڭ نەگىزىندە شىعىس تۇركىستان ارمياسى قۇرىلعانى بەلگىلى. سول اسكەري كۇشكە قارايتىن ىلە ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى №1 تەكەس اتتى اسكەر پولكى 1946 جىلى كۇرە قامالىنا كەلىپ كىردى. مەزگىل شىلدە ايى ەدى. ءبىر كۇنى شتاب ماڭىندا دابىرلاسا ءۇن قاتقان ءۇش-ءتورت ۇيعىر اقساقالدارىنىڭ داۋسى ەستىلدى. – ءبىز پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى باۋكەي اۋباكىر ۇلىن ىزدەپ ءجۇرمىز, – دەدى ولار. – ول – مەنمىن. قانداي شارۋالارىڭىز بار ەدى؟ – دەدى جورىق شاتىرىنان جايلاپ شىققان پودپولكوۆنيك شەنىندەگى 25-26-لارداعى قازاق جىگىتى. – جاقىپبەردى مەرگەن تۋىسىڭىز عوي. – ءيا. ول كىسى مەنىڭ اكەمنىڭ تۋعان ءىنىسى. – ونىڭ قالاي اتىلعانىن, دەنەسىنىڭ قاي جەردە جاتقانىن بىلەسىز بە؟ – جوق. – ەندەشە تىڭداڭىز, – دەدى ۇيعىر قاريالارىنىڭ ىشىندەگى جاسى ۇلكەن ءبىر اقساقال. – ءبىز سول وقيعانى كوزبەن كورگەن ادامدارمىز. سونى سىزگە ايتايىق دەپ كەلدىك. ول بىلاي بولدى قاراعىم. 1933 جىلدىڭ كوكتەمىندە قىتايلار ىشىندە جاقىپبەردى مەرگەن بار, جالپى سانى 24 ادامدى وسى كۇرە قامالىنا ايداپ اكەلدى. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ ولاردى ءبىزدىڭ ماحاللا جاقتاعى ەسكى قورعانعا قاراي الىپ ءجۇردى دە الگى بەيباقتاردى كۇشپەن جينالعان حالىقتىڭ الدىنا قارسى قاراتىپ تۇرعىزىپ قويىپ اتا باستادى. الدىمەن قول-اياقتارى كىسەندەۋلى 12 تۇتقىن وققا بايلاندى. سودان سوڭعى كەزەك ورتالارىندا جاقىپبەردى بار ەكىنشى توپقا كەلدى. وق گۇرس ەتىپ ءبىر دۇركىن اتىلعاندا مەرگەن وعان جىعىلمادى. “توقتات!” – دەدى ول بۇيرىق بەرىپ تۇرعان قامال باسشىسى شۇبار بەت قىتايعا. – “ەكى رەت اتۋ ەشبىر ەلدىڭ زاڭىندا جوق”. بىراق قارانيەت اسكەرباسى وعان قارامادى, باتىردى قايتارا اتۋعا بۇيرىق بەردى. قايران ەر بۇل جولى دا جىعىلمادى, بىراق ۇندەمەدى. ءۇشىنشى وق سارت ەتىپ تيگەندە: “سەندە, سەنىڭ وكىمەتىڭدە ادىلدىك قايدا؟” – دەدى دە شالقاسىنان قۇلادى. جينالعان ەل كۇڭىرەنىپ كەتتى. جىلاماعان ادام قالعان جوق. ال شۇبار بەت اسكەرباسى بولسا شەرىكتەرىن ساپقا تۇرعىزىپ الدى دا قامال ىشىنە كىرىپ بارا جاتىپ بىزگە: “ەندى جەرلەي بەرۋلەرىڭە بولادى”, – دەگەندەي يشارا جاسادى. مارقۇمدارعا جاقىنداعانىمىزدا ءيا, قۇداۋەندە, جاقىپبەردىنىڭ دەنەسى باسى شۇيدەسىمەن, ال ەكى اياعىنىڭ وكشەسى جەرگە تىرەلگەن كۇيدە جاۋىرىنى مەن بەلى جەرگە تيمەي جاتىر ەكەن. مىنا كەرەمەتتى كورگەن ءبىز ءبارىمىز: “بۇل مارقۇم ناعىز شەيىت ەكەن”, – دەپ اللاعا يمان كەلتىرىستىك. سويتتىك تە بارلىعىنا جانازا شىعارىپ, ماحاللا ىرگەسىندەگى جانبۇلاق قورىمىنا اپارىپ جەرلەدىك”. وسىنداي شەرلى حيكايانى شەرتكەن ۇيعىر اقساقالدارى پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى باۋكەي اۋباكىر ۇلىن مەرگەن جەرلەنگەن زيراتقا قاراي الىپ ءجۇردى. ول كۇرە قامالىنىڭ سولتۇستىگىندەگى جوڭعار الاتاۋىنىڭ تالقى اسۋى تۇسىنىڭ ساربۇلاق سايىمەن قاناتتاس اتاقتى ليان-ءتاي-زى كومىر كەنى بار قىراتىنىڭ سىلەمى ەكەن. جانبۇلاق دەپ اتالاتىن وسى قورىمنىڭ شىعىس جاق شەتىندە كولەمى كيىز ءۇيدىڭ ورنىنداي ەكى تومپەشىك قاراۋىتادى. ارالارى ءبىر-بىرىنەن بەس-التى قادامداي وسى قوس توپىراق ءۇيىندىسى جاقىپبەردىمەن بىرگە اتىلعان 24 ادامنىڭ مۇردەسى بولىپ شىقتى. 2003 جىل.