تۇران جولبارىسى

سارعايعان تاريح پاراقتارىنا جۇگىنەر بولساق, قازاق ەلىنىڭ ەر­تەڭى ءۇشىن تولارساقتان ساز كەشىپ, كەۋدەلەرىن وق پەن نايزاعا توسەگەن نەبىر ايتۋلى تۇلعالار بولعان. سو­نىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – “تۇران جول­بارىسى” اتانىپ, ۇلت رۋحىن اس­قاقتاتا كوتەرىپ, قازاق تاريحىنا ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلىپ قال­عان ءجالاڭتوس ءباھادۇر بابامىز. سوناۋ 1990-جىلدارى ءجالاڭتوس ءباھادۇر جايىندا القالى جيىندار­دا ايتىلا باستاسا, ەلباسى 2001 جىلى ارنايى تاپسىرما بەرىپ, ۇكى­مەتتىڭ ءبىر ەمەس, ەكى قاۋلىسى شى­عا­دى. سول جىلى ءجالاڭتوس باھا­دۇر­دىڭ 425 جىلدىعى مەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى تۇسپا-تۇس كەلىپ, قىزىلوردادا رەسپۋب­لي­كالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفە­رەن­تسيا وتەدى. وعان ماناش قوزى­باەۆ باستاعان بەلگىلى عالىمدار قا­تىسىپ, باتىر بابامىز جايلى ناقتى دەرەكتەردى كوپشىلىك نازا­رى­نا سالادى. سول كونفەرەنتسيادا اتاق­تى اكادەميكتىڭ: ء“جالاڭتوس ءباھادۇرسىز قازاق حالقىنىڭ تاريحى بولمايدى”, دەگەنى تەكتەن-تەك بول­ماسا كەرەك. قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى تاريحىنىڭ ايبارى دا, ايدارى دا وسى ءجالاڭتوس ءباھادۇر سەيىتقۇل ۇلى دەسەك, ارتىق ايتقان­دى­عىمىز بولماس. ءيا, كۇنى كەشە, ياعني وتىز كۇن ورازادان كەيىنگى ايت مەرەكەسىنىڭ العاشقى كۇنى سىر ەلى ءجالاڭتوس ءباھادۇر رۋحىن ۇلىقتاپ, تۇراننىڭ داڭقتى پەرزەنتىن تۇعىرعا قون­دىر­دى. ءسوز ورايى كەلگەندە جالاڭ­توس­تىڭ ومىردەرەگىنە ءسال-ءپال شەگىنىس جا­ساساق, ارتىق ەتپەس. 1595 جىلى ابدۋللا حاننىڭ قۇزىرىمەن باعدات قالاسىنداعى دانالىق ءۇيى مەكتە­بى­نىڭ تىڭداۋشىسى بولىپ قابىلدان­عان ءجالاڭتوس عىلىم-بىلىمگە, سوعىس ونەرىنە دەن قويعان كوزى اشىق, كوكى­رەگى وياۋ اتپال ازامات بولىپ وسەدى. ال 1604 جىلى ءجالاڭتوس بۇ­حار حاندىعىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1611-1642 جىلدارى قازاق ەلىنە سىرتقى جاۋلار شاپقىنشىلىق جاساي باستادى. ءجالاڭتوس 50 مىڭ جاۋىنگەرىن قارۋلارمەن قامتاماسىز ەتىپ, قان مايدانعا اتتانادى. وسى سوعىستاردا ءجالاڭتوس 42 رەت جەكپە-جەكتە جەڭىسكە جەتىپ, قاھارمان قولباسشى رەتىندە ەسىمى ورتا ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنە تارايدى. ءجالاڭتوستىڭ اتاعىن الەمگە ايگىلى ەتكەن اسا ءىرى جەڭىسى ونىڭ ەگدە تارتقان جىلدارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. 1643 جىلى جەتىسۋ وڭىرىنە جوڭ­عار قالماقتارى لاپ قويادى. سالقام جاڭگىرگە ءجالاڭتوس باھا­دۇر 20 مىڭ جاۋىن­گەرى­مەن كومەككە كەلىپ, كۇشى بىرنەشە ەسە باسىم جوڭعار قالماقتارىن ويسىراتا جەڭىپ, جەتىسۋ جەرىنە تىنىشتىق ورناتادى. ءجالاڭتوس ءباھادۇر مەملەكەتتى باسقارۋمەن, سوعىس ونەرىن وركەن­دە­تۋ­مەن عانا اينالىسىپ قويماي, ءساۋ­لەت ونەرىنە, وقۋ-بىلىمگە دە ەرەك­شە نازار اۋدارعان. بابامىزدىڭ ارتىندا قالدىرعان وشپەس مۇراسى – سامارقان شاھارىنداعى عاجاي­ىپ عيماراتتار. ول سامارقاندى قاي­تا قۇرۋ جۇمىسىن ورتالىق رە­گيس­تان الاڭىن قالپىنا كەلتىرۋدەن باستاعان. ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك سالدىرعان مەدرەسەنىڭ قارسى الدىنان شەر-دور (ارىستان قاقپا) مەدرەسەسىنىڭ العاشقى كىرپىشىن 1620 جىلى قالاتتىرعان ءجالاڭتوس قۇرىلىستى 1636 جىلى ءتامامدايدى. ونىڭ باستاماسىمەن ء“تىللا-قاري” مەدرەسەسى دە سالىنعان. ءسويتىپ, رە­گيستان الاڭىنداعى قۇرىلىستاردى تولىق اياقتاپ, ونى ۇلكەن ءبىر ان­سام­بلگە اينالدىرادى. بۇل ان­سامبل – بۇگىندە الەم جۇرتشى­لى­عىن قايران قالدىرىپ وتىرعان ساۋلەت ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى. ۇلى بابامىزدى ۇلىقتاۋدى مۇ­رات تۇتقان سىربويىلىقتار ءدۇيىم تۇركى الەمىنە اتى ايگىلى قول­باس­شىعا ەسكەرتكىش قويىپ, ەلىمىزدىڭ پەرزەنتىن تاعى دا پاش ەتتى. جالپى قۇرىلىسقا 58,7 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ەڭسەلى كەشەن 2 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. ساۋلەت تۋىن­دىسىنىڭ بەينەسى بيىكتىگى 11,5 مەتردى قۇرايدى. تاس تۇعىرداعى ارعىماق مىنگەن باتىر بەينەسىنە قوسا, قوس قاناتىنا قابىرعا ورنا­تىلىپ, دەمالىس ورىندارى مەن جاسىل الاڭدار جاساقتالعان. سىر ەلىندە تۇراننىڭ داڭقتى پەرزەنتىنىڭ تۇعىرعا قونۋى ەسكەرت­كىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلى­مىز­دىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءدۇيىم جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىل كۇيىن تاسى­تىپ, باتىر باباعا دەگەن شەكسىز قۇرمەتتەرىن ەسەلەي ءتۇستى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتانا­تىندا العاشقى ءسوزدى وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ الدى. ول ءوز سوزىندە ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا قىزمەت ەتكەن تارلان تۇلعالاردى تىرىلتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. مۇنان سوڭ سىربويىلىقتارعا دەگەن شەكسىز ريزاشىلىق سەزىمىن جەتكىزۋ لەبىزىن قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ جالعاستىردى. ول ءوز سوزىندە جاۋگەرشىلىك زاماندا عۇمىر كەشىپ, ەرلىكتىڭ تەڭدەسسىز ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن بابانىڭ قايراتكەرلىگىنە قاتىستى ناقتى دەرەكتەر كەلتىردى. اكادەميك ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان از ۋاقىتتا ۇلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, تمد ەلدەرى ارا­سىن­دا ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قۇرمەتىنە يە بولعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. جىل سوڭىنا قاراي 55 مەم­لەكەتتىڭ باسشىلارى استانادا باس قوسىپ, الەمدىك ماسەلەلەردى تال­قىلاماق. بۇل قازاقستاننىڭ ءمار­تەبەسىن اسقاقتاتا تۇسەتىن كيەلى جيىن بولماق. سالتاناتتى شارانى ساباقتاعان ء“جالاڭتوس ءباھادۇر” قوعامدىق قو­رىنىڭ توراعاسى, ەڭبەك ارداگەرى ىدىرىس قاليەۆ ماڭگىلىك تۇعىردىڭ ۇرپاق يگىلىگىنە اينالۋىنا ۇلەس قوسقان بارشا ازاماتتارعا, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مەيمان­دارعا باتىر جۇراعاتتارى اتىنان جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى. سونىمەن, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ كوگىلدىر لەنتاسى قيىلىپ, جىبەك جامىلعىسى اشىلدى. الىپ تۇعىردا اۋىزدىعىن شايناعان ارعىماققا ءمىنىپ, وڭ قولىن كوتەرىپ, ەلدى ەرلىك پەن بىرلىككە شاقىرعان ءجالاڭتوس بەينەسىنەن ءور رۋحتىڭ اسقاقتىعى سەزىلەدى. قىسقاسى, ءباھادۇر باتىر­لار مەن وراق ءتىلدى اقىنداردىڭ ورداسى – سىر ەلىنىڭ ساۋلەتى تىڭ تۋىندىمەن تولىقتى. مەرەكەلىك شارا قورقىت اتا اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا “جا­لاڭتوس ءباھادۇر” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ كورسەتىلىمىمەن, “تۇران توپىراعى­نىڭ داڭقتى پەرزەنتى – ءجالاڭتوس ءباھادۇر” اتتى رەسپۋبليكالىق عى­لى­مي-تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن جالعاستى. وعان قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك كەن­جەعالي ساعاديەۆ باستاعان عا­لىمدار, حالىق قالاۋلىلارى, اقىن-جازۋشىلار, ارداگەرلەر, ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان كەلگەن مەي­ماندار, باق وكىلدەرى قاتىستى. عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ كىرىسپە ءسوز الىپ, باتىر بابامىزدىڭ تاريحتاعى الار ورنىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە با­عىتتالعان كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ساتتىلىگىن جەتكىزدى. رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىم­دىق كونفەرەنتسيادا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى جانىنداعى “قىپشاقتانۋ” ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور بولات كومەك­وۆ “قازاقستان تاريحىنىڭ پروب­لەمالارى جانە ءجالاڭتوس باتىر” دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. – بۇگىن كۇللى قازاق ەلى, قازاق جەرى ءۇشىن تاريحي كۇن, – دەپ بايان­داماسىن باستاعان ول ءجالاڭتوستىڭ تاريحي تۇلعاسىن عىلىمي تۇرعىدان سومداۋ, ونىڭ عۇمىرىنداعى جۇمباق كەزەڭدەردى عىلىمي تۇرعىدان ءالى دە ايشىقتاۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ءسوز كەزەگى “ۇلت-ازاتتىق قوز­عا­لىس: قازىرگى قازاقستان تاريحنا­ما­سى­نا جاڭاشا كوزقاراس” اتتى بايان­داما جاساۋ ءۇشىن مەملەكەت تا­ريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەس­سور بۇركىتباي اياعانعا بەرىلدى. باتىر بابامىزدىڭ ومىردەرەگىنە جان-جاقتى توقتالعان بايانداماشى ءوزىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن دە ايتا كەتتى. ول الداعى ۋاقىتتا اراب, پار­سى, شاعاتاي, قىتاي قولجازبالارىن دا جيناقتاپ, زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ەس­كەرتتى. ال قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عى­لىمدارى­نىڭ دوكتورى وتەگەن كۇمىسباەۆ ءجالاڭتوس باھا­دۇر بەينەسىنىڭ پوەزيادا بەينەلەنۋى جايلى ايتا كەلىپ, باتىر اتى ەلى­مىزدىڭ وزگە ايماقتارىندا دا اي­شىق­تالسا دەگەن ۇتىمدى ۇسىنىس­تا­رىن ورتاعا سالدى. كونفەرەنتسيادا سونداي-اق مادريد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سو­رى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديدا­تى سمات وتەنيازوۆتىڭ ء“جالاڭتوس ءباھادۇر ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ پروبلەمالارى” اتتى بايانداماسى تىڭدالدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرى بابا­مىزدىڭ باتىر عانا ەمەس, ءارى شە­شەن, ءارى بي, ءارى ساۋلەتشى بولعانىن ايعاقتايدى. مەملەكەتتىك سىيلىق­تىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى ءدۇ­كەنباي دوسجان, فيزيكا-ماتەماتي­كا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكا­دە­ميك اسقار جۇمادىلداەۆ ءسوز الىپ, ءالى دە تاريح قويناۋىندا قالعان دەرەكتەردى تالماي ىزدەستىرۋ قاجەت ەكەندىكتەرىن ايتتى. ءباھادۇر بابامىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان شارا قىزىل­وردا قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا جالعاستى. ورازا ايت مەرەكەسىمەن ورايلاس كەلگەن ءباھادۇر تويىندا سىر ونەرپازدارى سازدى اۋەندەردى اسقاقتاتا سالىپ, جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىل-كۇيلەرىن كوككە كوتەرە شال­قىت­تى. توي مۇنان سوڭ اقىندار اي­تىسىمەن, سپورتشىلار سايىسىمەن ساباقتاسىپ, سامالالارعا شومىلعان قالانىڭ تۇنگى اسپانى وتشاشۋ­لار­مەن كومكەرىلدى. ەركىن ءابىل. قىزىلوردا.