بۇدان 20 جىلداي بۇرىن اتوم سىناق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋ-جاراقتان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەم تىنىشتىعى جولىنداعى كۇرەستى جالعاستىرا وتىرىپ, جاھاندىق ەكى سوعىستىڭ وتىن لاۋلاتقان ەۋروپانىڭ ىرگەلى ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىك ەلدەرىنىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋگە قول جەتكىزۋى الەم حالقىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن نىعايتقان ەرەن ەرلىك بولدى.
ەل باسىنا قونعان باق
استانا ءسامميتى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي عانا ەمەس, ونى وتكىزۋ ەلدىگىمىزگە ەلەۋلى سىن دا بولماقشى. سول سىننىڭ سالماعى كوبىرەك تۇسەر ءبىر تۇسى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سامميتكە ازىرلىكتىڭ جانە ونىڭ ءوزىنىڭ ءوتۋ بارىسىنىڭ كورسەتىلۋى. كەشە بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىندە وسى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە اقپاراتتىق قولداۋ جاساۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى جيىن ءوتتى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دارحان مىڭباي, بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ, سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى كونستانتين جيگالوۆ, سونداي-اق ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق جەتەكشى باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
جيىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ ءسوز الىپ, وسىناۋ ءىرى ءىس-شارانى اقپاراتتىق تۇرعىدان قولداۋدا قولعا الىنىپ جاتقان شارۋالارعا توقتالدى. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا استانادا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى وتەدى. بۇل جيىنعا الەمدەگى 55 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى جانە 60-تان استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسادى. سامميت – قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتە تۇسەتىن وقيعا, ول – حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قۋانىشى, ماقتانىشى. 11 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن وتكىزىلىپ وتىرعان بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەقىۇ ءسامميتى ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان سايىن تىعىز توپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى. م.اشىمباەۆ بۇدان سوڭ ءسامميتتى ويداعىداي وتكىزۋدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. باسپاسوزدە, تەلەارنالاردا وسىنداي جيىننىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قازاقستاننىڭ ەرەكشە جەتىستىگى ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەنى ءجون. ءاربىر قازاقستاندىقتى ماقتانىش سەزىمى بولەيتىن, ءبىر بولساق ءبىزدىڭ المايتىن اسۋىمىز جوقتىعىن تانىتاتىن بۇل ءىس-شارا وتانداستارىمىزدىڭ ءپاتريوتيزمىن نىعايتا تۇسۋگە زور سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس. سامميت كۇندەرىندە ارناۋلى باسپاسوز ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. تەلەارنالاردىڭ سول تۇستا باعدارلامالار كەستەسىنە قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋى, شەتەلدىك قوناقتارعا قازاقستاننىڭ تاريحى, تابيعاتى, حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرى, ونەرى تۋرالى تاعىلىمدى دەرەكتى فيلمدەر كورسەتكەنى ورىندى بولماق. ولاردىڭ بىرقاتارى پرايم-تايم ۋاقىتىنا, اعىلشىن تىلىندە سالىنعانى دا ارتىق ەتپەيدى. سامميتكە 500-دەن استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, 1500-گە جۋىق الەمنىڭ جەتەكشى باسىلىمدارى مەن تەلەراديو اگەنتتىكتەرىنەن وكىلدەر قاتىسادى. ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سامميتكە 6 مىڭنان استام قوناق كەلەدى.
جيىندا بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ تا ءسوز الىپ, وسى شاراعا وراي ارنايى مەديا-جوسپار جاسالعاندىعىن اتادى. بۇگىندە تەلەارنالاردا وسىعان بايلانىستى كينوفيلمدەر دايىندالىپ جاتىر. استانا سامميتىن قازاق, ورىس تىلدەرىندە عانا كورسەتۋ جەتكىلىكسىز, ونى شەتەلدەرگە دە جەدەل تاراتۋ قاجەت. وعان “كاسپيونەت” تەلەارناسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كەرەك. جۇمىس ەكى كەزەڭدە اتقارىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – دايىندىق كەزەڭى, مۇندا سامميتكە ازىرلىكتىڭ بارىسى كورسەتىلىپ, ءمان-ماڭىزى اشىلاتىن ماتەريالدار جاريالانۋى ءجون. ەكىنشى كەزەڭ – سامميتتىڭ ءوزى. ماۋلەن ساعاتحان ۇلىنىڭ سامميت كۇندەرىندە تەلەحابارلار كەستەسىنىڭ ءبىرشاما وزگەرتىلۋى كەرەك دەگەن ويى ورىندى. بالكىم, ەلدىڭ جەتەكشى تەلەارنالارىندا سول كۇندەرى جاڭالىقتار اعىلشىن تىلىندە دە بەرىلىپ قالۋى مۇمكىن.
جيىندا سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى كونستانتين جيگالوۆ تا ءسوز الدى. ول ءسامميتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقانىن اتادى. استانا ءسامميتى – جەتىنشى سامميت. بۇل جيىننىڭ شاقىرىلۋى بۇكىل ورتالىق ازيا ءۇشىن ۇلكەن تابىس بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, 11 جىلدان كەيىن شاقىرىلعان سامميت – ۇيىمنىڭ ءوزى ءۇشىن دە تابىس. وسىنشا ۋاقىت مۇنداي جيىننىڭ وتكىزىلمەۋى ۇيىمنىڭ جۇمىسىندا الاڭداتارلىق جايلار بار ەكەنىن ونسىز دا اڭعارتىپ تۇرعان ەدى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان توراعالىعىنىڭ ارقاسىندا, قازاقستاندا ۇيىم ءسامميتىنىڭ وتكىزىلەتىن بولعانىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەمدە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بولەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتىن قاتار, بىردەي ەتىپ تولتىرۋ تالابى بار تاراپتان قولداۋ تاۋىپ وتىر. بۇرىن ەۋروپالىق ەلدەر ۇيىمعا توراعا بولعان كەزدە كەيبىر داۋلى ماسەلەلەردە بىرجاقتى كوزقاراس بايقالسا, قازىر قازاقستاننىڭ قانداي جايعا دا الالاماي قارايتىنىن بارلىق مەملەكەتتەر اتاپ ايتۋدا. ەڭ باستىسى, ءبىز بۇل تابىسقا ەلىمىزدىڭ بيىك بەدەلىنىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ءمىنسىز ابىرويىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز, وسى جاعى دا ەستە تۇرعانى ءجون, دەدى كونستانتين جيگالوۆ.
جيىندا, سونداي-اق بىرقاتار جەتەكشى باق باسشىلارى ءسوز الىپ, سامميتكە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
“ماۋلەن ساعاتحان ۇلىنىڭ “سامميت – قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتە ءتۇسەتىن وقيعا”, “استانا ءسامميتى – حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قۋانىشى, ماقتانىشى” دەگەن ويلارىن وتە قولدايمىن, ءدال وسى تەزيستەردى تاراتا تۇسكىم كەلىپ وتىر”, دەپ باستادى جارىسسوزگە العاش شىققان “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. باقىت كاتەگورياسى كوپ ماعىنالى. ماحاببات قۋانىشى, بالا-شاعانىڭ قىزىعى, تابىسقا قول جەتكىزۋ, العا قويعان ماقساتتىڭ ورىندالۋى… بۇلاردىڭ ءبارى دە باقىتتىڭ بەلگىلەرى. اسىلى, ءبىر باسىڭنىڭ باقىتىن ەلىڭنىڭ باقىتىمەن بايلانىستىرا, ءبىرتۇتاس قاراي الساڭ عانا كەمەل كىسىلىككە بەتتەي بىلگەن بولاسىڭ. ەڭ باياندى باقىت – ەلىڭنىڭ باقىتى. ەڭ بيىك مارتەبە دە, ەڭ ءماندى, ەڭ ماڭگى مارتەبە دە مەملەكەتىڭنىڭ مارتەبەسى, دەپ وي تولعاعان س.ابدراحمانوۆ امەريكا دەموكراتياسىنىڭ اتاسى ت.دجەففەرسون “تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا” مەملەكەت باقىتقا ۇمتىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقانىن ەسكە سالدى. تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىل دا تولا قويماعان شاعىندا وسىنداي اسا بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن, توراعالىق ەتىپ قانا قويماي, سول ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى وتكىزىلمەي كەلە جاتقان ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋعا قولى جەتكەن قازاق ەلى ءدال وسى كەزەڭدە ءوز تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر باقىتتى شاعىن باستان كەشۋدە دەي الامىز. ءبىز, جۋرناليستەر, سامميتكە دايىندىقتى كورسەتۋ, ءسامميتتىڭ جۇمىسى جايىندا جازۋ تۋرالى اڭگىمە ەتكەندە ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ باسىنا قونعان وسى باقىت قۇسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىتۋدى ويلاۋعا ءتيىسپىز. ءار وقىرمان, ءار كورەرمەن, ءار تىڭداۋشى ءبىزدىڭ ماقالالارىمىز, حابارلارىمىز ارقىلى بۇل وقيعانىڭ قاندايلىق تاريحي وقيعا ەكەندىگىن, بۇل كۇنگە قول جەتكىزۋ ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى, شىن مانىندەگى ەل ءۇشىن جاساعان ەرلىگى ەكەندىگىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەتىندەي ەتۋىمىز كەرەك. ەرلىك دەگەن جەڭىل-جەلپى ايتىلىپ جاتقان ءسوز ەمەس. مەن وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆپەن سۇحبات جاسادىم. ول سۇحبات “كازاحستانسكايا پراۆداعا” قاتار شىقتى, بارلىق وبلىستىق گازەتتەردە قازاق, ورىس تىلدەرىندە باسىلىپتى. ول ءۇشىن مينيسترلىككە راحمەت. سول سۇحباتتا قانات بەكمىرزا ۇلى پرەزيدەنتتىڭ اقش-قا ساپارى كەزىندە اق ءۇيدىڭ سول كەزدەگى قوجايىنى دجوردج بۋشتىڭ اۋەلدە قازاقستان توراعالىعىنا قارسى ەكەنىن اڭعارتقانىن, ەلباسىمىزدىڭ تەمىردەي بەرىك وي قيسىندارىنان كەيىن عانا رايىنان قايتقانىن اڭگىمەلەپ بەرگەن. باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ كانديداتۋراسىنا ءبىراۋىزدان داۋىس بەرگەنى سول ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ناقتى اڭگىمەلەرىنەن كەيىن بولعانى تۇسىنىكتى. سامميت شاقىرۋدىڭ قاندايلىق قيىندىعىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
قازاقستان ەۋروپا تورىنە كوتەرىلىپ, توبەبيلىك قۇرعان, الەمدەگى ەڭ سيرەك شاقىرىلاتىن, ەڭ مارتەبەلى جيىندى ءوز ەلىمىزدە وتكىزۋگە قول جەتكىزگەن وسى جىل – 2010 جىل قازاق تاريحىنداعى ەڭ باقىتتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ءبىز تالماي جازۋعا, ايتۋعا, ناسيحاتتاۋعا, وسى ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ەلى ءۇشىن, ەلباسى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ورنىقتىرۋعا سەپتەسۋگە ءتيىسپىز.
مۇنان كەيىن باس باسىلىم باسشىسى ءسامميتتىڭ جۇمىسىن باق بەتىندە كورسەتۋگە قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىستارىن ايتتى. جيىندا, سونداي-اق “قازاقستان” تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جاناي وماروۆ, “پرەزيدەنت جانە حالىق” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مارات توقاشباەۆ, تاعى باسقالار ءوز ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
جيىندى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.ءاشىمباەۆ قورىتتى. ول سوزىندە قاتىسۋشىلاردىڭ سامميت ءجونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى سەرگەك سەزىنەتىندىگىنە رازىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزىن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جان-جۇرەگىنە جەتكىزۋ جۋرناليستەرگە جۇكتەلەر ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن تاعى دا قاداپ ايتا كەلىپ, ماۋلەن ساعاتحان ۇلى مىنانداي ويلارىن ورتاعا سالدى. قازاقستان تاريحىندا, قازاق تاعدىرىندا تراگەديالىق سيپاتتار باسىم بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. اتامەكەنىمىزدىڭ وسىنداي گەوستراتەگيالىق سيپاتىنا سايكەس ءبىزدىڭ بابالارىمىز مىنا بايتاق دالا توسىندە ءدايىم جان-جاقپەن ساناسۋعا, ۇنەمى مۇددەلەر توعىسىندا ءومىر سۇرۋگە ءتيىستى بولعان. بۇل تاعدىر بىزگە دە مۇراعا ءتيىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا وڭىرلىك مارتەبەنى كوتەرۋ ەلدىڭ ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز تەتىگى بولىپ تابىلادى. ءبىز ءوز قاۋىپسىزدىگىمىزدى تەك قارۋدىڭ كۇشىمەن قامتاماسىز ەتە المايمىز. بىزگە وسىنداي نازىك تەتىكتەردى بىلىكتىلىكپەن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءسامميتتىڭ ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىنە قوسىمشا سەرپىن بەرەتىندىگىن, قازاقستانعا تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىنىن دا ەسكەرمەۋگە بولمايدى. اينالىپ كەلگەندە سامميت ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مىنا ومىردەگى ورنىمىزدى ايقىنداۋعا سەپتەسەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
----------------------------------
سۋرەتتەردىى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
* * *
“Cوزىلمالى سىرقاتتىڭ” سىرى
قاراباق قاسىرەتى: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ
وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرىپ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنداعى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان بۇل جانجالدىڭ وڭ شەشىلۋىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىن بىرنەشە رەت اۋدارتقان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ وتكىر دە وزەكتى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
وتكەن عاسىرلار شەجىرەسى نە دەيدى؟
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىردان باستاپ تاۋلى قاراباق اۋماعى ۇلى ارمەنياعا قاراعان جانە ول كوپتەگەن عاسىرلار بويى ارتساح پروۆينتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كەلگەن. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى ءىV عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل اۋماق ۆاسسالدىق مەملەكەت – كاۆكازدىق البانيا رەتىندە پەرسيانىڭ قۇرامىنا كىرگەن. ال ءVىى عاسىردىڭ ورتاسى مەن ءىX عاسىردىڭ سوڭىندا ارابتاردىڭ, ءىX-ءXVى عاسىرلاردا حاچەن فەودالدىق ارميان كنيازدىعىنىڭ قول استىندا بولعان ەكەن. كەيىندەپ, ياعني ءXVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تاۋلى قاراباق پاناح ءالي حان نەگىزىن قالاعان قاراباق حاندىعىنا, ال 1813 جىلى اتالعان اۋماق قاراباق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلىپتى.
1918 جىلدىڭ مامىرىنداعى توڭكەرىستىك جاعدايلارعا جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى زاكاۆكازەدە ءۇش مەملەكەت – گرۋزيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى جانە ءازىربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى ءوز ەگەمەندىكتەرىن جاريالاعاندارى تاريحتان بەلگىلى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, سول كەزدەگى اۋماقتىق بولىنىستە دە قاراباق ءازىربايجاننىڭ قۇرامىندا بولعان-دى. ءبىراق قاراباقتاعى ارميان تۇرعىندارى ءازىربايجان وكىمەتىنە باعىنۋدان باس تارتىپ, 1918 جىلدىڭ 22 ءشىلدەسىندە شاقىرىلعان قاراباق ارمياندارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە قاراباقتى تاۋەلسىز تاۋلى قاراباق اكىمشىلىك-ساياسي بىرلىك رەتىندە جاريالاپ, وزدەرىنىڭ حالىقتىق وكىمەتىن دە سايلاپ جىبەرگەن.
بۇل ءازىربايجاننىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى ءارى ەكى ەل قارۋلى جاساقتارىنىڭ قاقتىعىسىنا اپارىپ سوقتىردى. ال وڭىردەگى قاقتىعىس ءازىربايجاندا كەڭەس وكىمەتى ورناپ, 1920 جىلدىڭ ساۋىرىندە قاراباق, زانگەزۋر جانە ناحچىۆان اۋماقتارىنا ءازىربايجان مەن كەڭەس اسكەرلەرى كىرگىزىلگەننەن كەيىن عانا توقتادى. مىنە, بۇل ارميان-ءازىربايجان جانجالىنىڭ شىعۋ تەگى ارىدە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك.
بىرقاتار دەرەكتەر تاۋلى قاراباققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ ۇستانعان ىشكى ساياساتىنا سايكەس شەشىلىپ كەلگەندىگىن كورسەتەدى. مىسالى, ءازىربايجان رەۆكومى ءوزىنىڭ 1920 جىلعى 30 قاراشاداعى دەكلاراتسياسىندا زانگەزۋر مەن ناحچىۆان اۋماقتارىن سوۆەتتىك ارمەنيانىڭ بولىگى دەپ تانىپ, تاۋلى قاراباقتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە قۇقىلى ەكەندىگىن ۇسىنعان. ال كاۆكاز بيۋروسى وك-ءنىڭ 1921 جىلعى 5 شىلدەدە وتكەن پلەنۋمىندا تاۋلى قاراباقتى ءازىربايجاننىڭ قۇرامىنا كىرگىزۋ جانە وعان كەڭ اۋقىمدا وبلىستىق اۆتونوميا بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. جالپى, تاۋلى قاراباق قۇجات جۇزىندە بىردە ارمەنياعا, بىردە ازىربايجانعا بەرىلىپ وتىرعانى بايقالادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارمەنيا باسشىلىعى تاۋلى قاراباقتى وزدەرىنە بەرۋ جونىندە ءجيى-ءجيى ماسەلە كوتەرىپ وتىرعان. بىراق ول ورتالىقتان قولداۋ تاپپاعان. ونداعى قيىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر دە ورىن العان. ونىڭ استارىندا تاۋلى قاراباققا قاتىستى ماسەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
تاۋلى قاراباق پروبلەماسى قالاي تۇتاندى؟
بۇل پروبلەما وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا, ناقتىراق ايتقاندا, 1987 جىلدىڭ سوڭى مەن 1988 جىلدىڭ باسىندا قايتادان باس كوتەردى. سول جىلدارى كسرو-نىڭ تۇڭعىش ءارى سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆتىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەستىك قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ون بەس رەسپۋبليكانى بىرىكتىرگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تىم ناشار ەدى. دەموكراتيانى العا تارتىپ, تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا قاناعاتتانباعاندىق بىلدىرگەن ارميان تۇرعىندارىنىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. ۋاقىت وتە ولار قاناعاتتانباعاندىق سەزىمدەرىن جينالعان جەرلەردە اشىق بىلدىرە باستادى. ونىڭ سوڭى ءازىربايجان باسشىلىعى ارمەنيا مەن تاۋلى قاراباق اراسىنداعى مادەني بايلانىستارعا ادەيى توسقاۋىل قويىپ وتىر دەگەن ايىپتاۋلارعا ۇلاستى. ءسويتىپ, 1987 جىلعى قازان ايىنىڭ سوڭىندا ەرەۆانداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا ارنالعان ميتينگىدە تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىن ارمەنيانىڭ قۇرامىنا بەرۋ كەرەك دەگەن تالاپ ۇزاق جىلداردان كەيىن قايتا جاڭعىردى.
كوپشىلىكتى ەرەۋىل ۇيىمداستىرۋعا, اشتىق جاريالاۋعا شاقىرعان مۇنداي جيىندار تاۋلى قاراباق اۋماعىنداعى اۋدان ورتالىقتارىندا دا, ارمەنيانىڭ كەيبىر قالالارىندا دا بوي كورسەتىپ جاتتى. اقىرى 1988 جىلدىڭ اقپانىندا ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنا قارايتىن تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسى اۋماعىندا سان جاعىنان باسىمدىققا يە ارميان حالقى وزدەرىنىڭ ءازىربايجاننان ءبولىنىپ شىعاتىنى جونىندە مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمە ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان ارميان-ءازىربايجان كيكىلجىڭىن ودان ءارى قيىنداتىپ جىبەردى. ارمەنيا اۋماعىنان ءازىربايجانداردى, ءازىربايجان اۋماعىنان ارميانداردى قۋ ءۇردىسى كەڭ ەتەك الدى. ولاردىڭ تۇرعان ۇيلەرى ورتەلدى, قيراتىلدى. ءتىپتى, ەرەۆان قالاسىنداعى مۇسىلمان مەشىتى تولىق جەرمەن-جەكسەن ەتىلگەن دەگەن دە دەرەك بار.
ارادا ءۇش جارىم جىلداي وتكەندە, ياعني 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ولار تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ شەكاراسى اۋماعىندا تاۋلى قاراباق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاندىعىن, سونداي-اق ونىڭ قۇرامىنا كورشىلەس ورنالاسقان ءارى ارمياندار كوپ تۇراتىن ءازىربايجاننىڭ ەلدى مەكەندەرى دە قوسىلعاندىعىن جاريا ەتتى. بۇل مالىمدەمەنى ءازىربايجاندار ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قول سۇعۋشىلىق دەپ قابىلداپ, ونى زاڭسىز اكت دەپ تانىدى.
تاۋلى قاراباققا بايلانىستى مالىمدەمەدەن تۋىنداعان, بۇگىندە ءازىربايجان مەن ارمەنيانىڭ ەڭ اۋىر باس اۋرۋىنا اينالعان “سوزىلمالى سىرقات” وسىلاي باستالعان بولاتىن. جەر داۋىنان باستالىپ, مىڭداعان بەيبىت تۇرعىندى بوسقىنعا ۇشىراتقان جانجال كەيىن تاعى دا قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. قارۋلى بۇل قاقتىعىستار 1994 جىلعا دەيىن سوزىلدى. رەسمي ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا, جانجال سالدارىنان 300-گە جۋىق ادام وپات بولعان. ونىڭ كوپشىلىگى بەيبىت تۇرعىندار.
تاۋلى قاراباق جانجالىنىڭ تۇتانعانىنا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. سودان بەرى شەكارالاس جاتقان ارمەنيا مەن ءازىربايجان ءبىر-بىرىمەن مۇلدە قاتىناس جاسامايدى. تەمىر جول, اۆتوكولىك جانە اۋە جولى قاتىناستارى الدەقاشان توقتاعان. شەكارالارى تارس جابىق. وسىنىڭ سالقىنى كوپتەن بەرى ەكى ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارىنا, ەكى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتۋدە.
قاراباق جانجالىن رەتتەۋدەگى مينسك توبىنىڭ ءرولى
كەزىندە جاقىن كورشى رەتىندە تانىلىپ, ءبىر-بىرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى تاۋلى قاراباققا قاتىستى پروبلەمانى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسىنە 1992 جىلدان باستاپ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) دا ارالاسا باستادى. بۇل جەردە ەقىۇ-نىڭ مينسك توبىنىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيەنگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ال اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ توراعالىق ەتەتىن مينسك توبى ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى پروبلەمانى تەك كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋ قاجەتتىگىن ۇستانادى. ويتكەنى, التى-جەتى جىلعا سوزىلعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس ەقىۇ-نىڭ ارااعايىندىق تانىتىپ, مينسك توبىنىڭ ارالاسۋىمەن عانا توقتاتىلعان بولاتىن.
وسى تۇستا اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ توراعالىق ەتەتىن مينسك توبىنا توقتالا كەتەيىك. جەر داۋىنان باستالعان ارمەنيا – ءازىربايجان قاقتىعىسى ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان سوڭ, ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا قاتىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا شاقىرۋدى ۇيعارعان ەدى. كونفەرەنتسيانى شاقىرۋ تۋرالى شەشىم 1992 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا مينسك قالاسىندا وتكەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توتەنشە وتىرىسىندا قابىلداندى. ال كونفەرەنتسياعا دايىندىق ماسەلەلەرىمەن توعىز مەملەكەت – بولگاريا, گەرمانيا, يتاليا, رەسەي, اقش, تۇركيا, فرانتسيا, چەحوسلوۆاكيا جانە شۆەتسيا اينالىستى. بۇل ەلدەر نەگىزىنەن ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستى رەتتەۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى. ءسويتىپ, سول جىلى شاقىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى جانجالدى رەتتەيتىن مينسك توبى تەڭ توراعالارىنىڭ ينستيتۋتى قۇرىلدى.
ەقىۇ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن مينسك توبىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ جانە جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى ءتۇسىنىستىكتىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ 1993 جىلى مينسك توبى ءازىربايجان مەن ارمەنياعا “انىقتاۋ كەستەسى” دەگەن اتاۋداعى داۋلى اۋماقتاردى رەتتەۋدىڭ جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوسپاردى رەسمي باكۋ دە, ەرەۆان دا قابىلداماي, قارۋلى قاقتىعىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەردى. ارادا ءبىر جىلداي ۋاقىت وتكەندە شەتىن وسىناۋ ماسەلەگە رەسەي اراعايىندىق تانىتىپ, تاراپتار اتىستى توقتاتۋ تۋرالى رەسمي ەمەس كەلىسىمدى ساقتاۋعا ۋاعدالاستى. ءبىر جاقسىسى, وسى كەلىسىمدى ارمەنيا دا, ءازىربايجان دا بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلەدى.
جەر داۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان ەكى ەل اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس وسىلايشا توقتاتىلعان ەدى. ەندى ەقىۇ-نىڭ الدىندا تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن شەشۋ ماسەلەسى تۇردى. ۋاقىت وزدىرماي قولعا الماسا, قارۋلى قاقتىعىس قايتا باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. ونى الدىن الۋدىڭ, بولدىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مينسك توبىنىڭ قولعا العان ءىس-شارالارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ. مينسك توبى بۇل ماقسات-مىندەتتى سول كەزدەردەگى جاعدايلارعا قاراماستان, ءوز دەڭگەيىندە جالعاستىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قارۋلى قاقتىعىسقا ەكىنشى قايتارا جول بەرىلمەدى.
سوڭعى جىلدارى مينسك توبىنىڭ تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە قاتىستى جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزە باستاعانى بايقالادى. مىسالى, وتكەن جىلى ارمەنيا مەن ءازىربايجان پرەزيدەنتتەرى التى رەت كەزدەستى. ال بيىلعى جىلى سوچيدە رەسەي, ءازىربايجان جانە ارمەنيا پرەزيدەنتتەرى وڭاشا كەزدەسىپ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ەدى. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى بۇعان دەيىن دە ءۇش-ءتورت رەت كەزدەسكەن بولاتىن. ونىڭ ءبىرى – 1999 جىلدىڭ ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا, ەكىنشىسى – 2001 جىلدىڭ ناۋرىزىندا پاريجدە, ءۇشىنشىسى –2006 جىلدىڭ اقپانىندا پاريجدە, ال ءتورتىنشىسى – 2008 جىلدىڭ قاراشاسىندا ماسكەۋدە رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن-ءدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى, ماسكەۋ كەزدەسۋى دەر ەدىك. ويتكەنى, بۇل كەزدەسۋدە رەسەي, ارمەنيا جانە ءازىربايجان پرەزيدەنتتەرى تاۋلى قاراباق جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدى.
پرەزيدەنتتەردىڭ بۇل كەزدەسۋلەرىنىڭ وتۋىنە مينسك توبى تىكەلەي ۇيىتقى بولعانىن جانە ءمۇمكىندىگىنشە ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جالپى, قازىرگى كەزدە قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە قاتىستى ەكى ەلدىڭ دە ۇسىنىس-ۇستانىمدارى بىرتە-بىرتە ايقىندالىپ كەلەدى. ەكى تاراپ تا ىشتەي قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن شەشۋدى قالايدى. ونى قارۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, كەلەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى عانا رەتتەۋگە بولاتىنى الەمدىك تاجىريبەدە تالاي مارتە دالەلدەنگەن.
شوقتى ۇرلەۋ ەمەس, ءوشىرۋ ماقسات
وسى جىلعى اقپاننىڭ ورتاسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وڭتۇستىك كاۆكازداعى ءازىربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا مەملەكەتتەرىنە ساپارمەن بارىپ قايتقان ەدى. ساپاردىڭ باستى ماقساتى – كەزىندە بەلگىلى جاعدايلارعا بايلانىستى “ىستىق نۇكتەلەر” اتانىپ, كەيىن ونىڭ سوڭى قارۋلى جانجالدارعا سوقتىرعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى ۇزىلگەن ءجىپتىڭ قايتا جالعانۋىنا ىقپال ەتۋ بولاتىن. ساپار بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى باكۋدە دە, ەرەۆاندا دا سول ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن, سونداي-اق ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, ەكى مەملەكەتكە ورتاق پروبلەما – تاۋلى قاراباق جانجالىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى.
قازاقستاننىڭ تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا بايلانىستى ۇستانىمى باستاپقى كەزدە-اق ناقتى ايقىندالعان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل وتكىر ءارى وتە نازىك ماسەلەنى تاراپتاردىڭ بايىپتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى بارىسىندا تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋدى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىز ارمەنيامەن دە, ازىربايجانمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا. سول سەبەپتەن دە ازىربايجاندىق تاراپ بۇل ماسەلەدە قازاقستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىندىقتارىن اشىق ءبىلدىردى. “كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋلى قاراباق ءماسەلەسىنە بايلانىستى ءازىربايجانعا ارنايى كەلگەن ەدى, – دەگەن بولاتىن ءازىربايجاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ەلنار مامەدياروۆ قانات ساۋداباەۆپەن باكۋدەگى كەزدەسۋىندە. – قازاقستان بۇل پروبلەمامەن جاقسى تانىس. سوندىقتان دا ءازىربايجان قازاقستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى”.
ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ سول ساپارىندا وسى ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن دە كەزدەسكەن-ءدى. سوندا “دەموكراتيالىق ءازىربايجان” پارتياسىنىڭ توراعاسى اسيم مۋللا-زادەنىڭ بىلاي دەپ ايتقانى ەسىمىزدە: ء“ازىربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بۇزىلدى. ارميانداردىڭ قارۋلى جاساقتارى تاۋلى قاراباقتى باسىپ الدى. مىڭداعان ءازىربايجان تۋعان جەرلەرىنەن قۋىلىپ, بوسقىنعا اينالدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بىرنەشە مارتە قارار قابىلداعانىمەن, ارمەنيا بيلىگى ونى مويىنداماي كەلەدى”.
قازاقستان بۇل جانجالدىڭ شىعۋ تاريحىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا سوناۋ 1991 جىلى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماقساتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين ارنايى كەزدەسكەن بولاتىن. سودان بەرى قازاقستان باسشىسى وسى وتكىر ماسەلەنىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋىنە ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى, سونداي-اق وعان قاتىستى جاعدايدىڭ بەتالىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋدا. ال بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ تاۋلى قاراباققا بايلانىستى قارارىنا كەلسەك, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بۇل قۇجاتى 2008 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قابىلدانعان. قاراردا تانىلماعان تاۋلى قاراباق رەسپۋبليكاسىنان جانە ارمياندار باسىپ العان ءازىربايجاننىڭ وزگە دە اۋماقتارىنان ارميان قارۋلى كۇشتەرىن شۇعىل شىعارۋ تالاپ ەتىلگەن. قارارعا 39 مەملەكەت جاقتاپ, 7 ەل قارسى داۋىس بەرگەن, ال 100 مەملەكەت قالىس قالعان ەكەن. ءبىر “قىزىعى”, قارسى داۋىس بەرگەن جەتى ەلدىڭ ىشىندە مينسك توبىنىڭ تەڭ توراعالارى – اقش, رەسەي جانە فرانتسيا بار.
جوعارىدا سوڭعى جىلدارى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋدە ءسال دە بولسا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنىن ايتقان ەدىك. ونى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا بىرنەشە رەت كەزدەسكەنىنەن, بۇعان ەقىۇ-نىڭ دا بەلسەنە ارالاسا باستاعانىنان كورۋگە بولادى. كەيبىر ساياساتكەرلەر وسى ىلگەرىلەۋشىلىكتى تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋگە جاسالعان نىق قادام دەپ باعالاۋدا. سونداي-اق جاقىندا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ازىربايجانعا رەسمي ساپارى كەزىندە تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تاۋلى قاراباق بولعاندىعى دا ءۇمىت وتىن جاعا تۇسەدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قازاقستان وتكەن جىلى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن گرەكيانىڭ تاۋلى قاراباققا قاتىستى پروبلەمانى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ باستاماسىن بەلسەندىلىكپەن جالعاستىرىپ كەلەدى. ال كورشىلەس ەكى ەلدى قىرعي-قاباق ەتىپ, جاۋلاستىرعان بۇل ماسەلەنىڭ قاشان وڭ شەشىلەتىنى بەلگىسىز. شەتىن دە قيىن وسىناۋ پروبلەما بيىلعى جىلى ەقىۇ-نىڭ استانادا وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىندە تالقىلانۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا شوقتى ۇرلەۋ ەمەس, ونى ءوشىرۋ ماقسات.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
* * *
استانا ءسامميتى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي عانا ەمەس, ونى وتكىزۋ ەلدىگىمىزگە ەلەۋلى سىن دا بولماقشى. سول سىننىڭ سالماعى كوبىرەك تۇسەر ءبىر تۇسى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سامميتكە ازىرلىكتىڭ جانە ونىڭ ءوزىنىڭ ءوتۋ بارىسىنىڭ كورسەتىلۋى. كەشە بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىندە وسى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتەتىن ەقىۇ سامميتىنە اقپاراتتىق قولداۋ جاساۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى جيىن ءوتتى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دارحان مىڭباي, بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ, سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى كونستانتين جيگالوۆ, سونداي-اق ەلىمىزدەگى رەسپۋبليكالىق جەتەكشى باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
جيىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ ءسوز الىپ, وسىناۋ ءىرى ءىس-شارانى اقپاراتتىق تۇرعىدان قولداۋدا قولعا الىنىپ جاتقان شارۋالارعا توقتالدى. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا استانادا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى وتەدى. بۇل جيىنعا الەمدەگى 55 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى جانە 60-تان استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسادى. سامميت – قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتە تۇسەتىن وقيعا, ول – حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قۋانىشى, ماقتانىشى. 11 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن وتكىزىلىپ وتىرعان بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەقىۇ ءسامميتى ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان سايىن تىعىز توپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى. م.اشىمباەۆ بۇدان سوڭ ءسامميتتى ويداعىداي وتكىزۋدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. باسپاسوزدە, تەلەارنالاردا وسىنداي جيىننىڭ ۇيىمداستىرىلۋى قازاقستاننىڭ ەرەكشە جەتىستىگى ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەنى ءجون. ءاربىر قازاقستاندىقتى ماقتانىش سەزىمى بولەيتىن, ءبىر بولساق ءبىزدىڭ المايتىن اسۋىمىز جوقتىعىن تانىتاتىن بۇل ءىس-شارا وتانداستارىمىزدىڭ ءپاتريوتيزمىن نىعايتا تۇسۋگە زور سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس. سامميت كۇندەرىندە ارناۋلى باسپاسوز ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. تەلەارنالاردىڭ سول تۇستا باعدارلامالار كەستەسىنە قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزۋى, شەتەلدىك قوناقتارعا قازاقستاننىڭ تاريحى, تابيعاتى, حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرى, ونەرى تۋرالى تاعىلىمدى دەرەكتى فيلمدەر كورسەتكەنى ورىندى بولماق. ولاردىڭ بىرقاتارى پرايم-تايم ۋاقىتىنا, اعىلشىن تىلىندە سالىنعانى دا ارتىق ەتپەيدى. سامميتكە 500-دەن استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, 1500-گە جۋىق الەمنىڭ جەتەكشى باسىلىمدارى مەن تەلەراديو اگەنتتىكتەرىنەن وكىلدەر قاتىسادى. ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سامميتكە 6 مىڭنان استام قوناق كەلەدى.
جيىندا بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ تا ءسوز الىپ, وسى شاراعا وراي ارنايى مەديا-جوسپار جاسالعاندىعىن اتادى. بۇگىندە تەلەارنالاردا وسىعان بايلانىستى كينوفيلمدەر دايىندالىپ جاتىر. استانا سامميتىن قازاق, ورىس تىلدەرىندە عانا كورسەتۋ جەتكىلىكسىز, ونى شەتەلدەرگە دە جەدەل تاراتۋ قاجەت. وعان “كاسپيونەت” تەلەارناسىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كەرەك. جۇمىس ەكى كەزەڭدە اتقارىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – دايىندىق كەزەڭى, مۇندا سامميتكە ازىرلىكتىڭ بارىسى كورسەتىلىپ, ءمان-ماڭىزى اشىلاتىن ماتەريالدار جاريالانۋى ءجون. ەكىنشى كەزەڭ – سامميتتىڭ ءوزى. ماۋلەن ساعاتحان ۇلىنىڭ سامميت كۇندەرىندە تەلەحابارلار كەستەسىنىڭ ءبىرشاما وزگەرتىلۋى كەرەك دەگەن ويى ورىندى. بالكىم, ەلدىڭ جەتەكشى تەلەارنالارىندا سول كۇندەرى جاڭالىقتار اعىلشىن تىلىندە دە بەرىلىپ قالۋى مۇمكىن.
جيىندا سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى كونستانتين جيگالوۆ تا ءسوز الدى. ول ءسامميتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقانىن اتادى. استانا ءسامميتى – جەتىنشى سامميت. بۇل جيىننىڭ شاقىرىلۋى بۇكىل ورتالىق ازيا ءۇشىن ۇلكەن تابىس بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, 11 جىلدان كەيىن شاقىرىلعان سامميت – ۇيىمنىڭ ءوزى ءۇشىن دە تابىس. وسىنشا ۋاقىت مۇنداي جيىننىڭ وتكىزىلمەۋى ۇيىمنىڭ جۇمىسىندا الاڭداتارلىق جايلار بار ەكەنىن ونسىز دا اڭعارتىپ تۇرعان ەدى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان توراعالىعىنىڭ ارقاسىندا, قازاقستاندا ۇيىم ءسامميتىنىڭ وتكىزىلەتىن بولعانىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەمدە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بولەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتىن قاتار, بىردەي ەتىپ تولتىرۋ تالابى بار تاراپتان قولداۋ تاۋىپ وتىر. بۇرىن ەۋروپالىق ەلدەر ۇيىمعا توراعا بولعان كەزدە كەيبىر داۋلى ماسەلەلەردە بىرجاقتى كوزقاراس بايقالسا, قازىر قازاقستاننىڭ قانداي جايعا دا الالاماي قارايتىنىن بارلىق مەملەكەتتەر اتاپ ايتۋدا. ەڭ باستىسى, ءبىز بۇل تابىسقا ەلىمىزدىڭ بيىك بەدەلىنىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ءمىنسىز ابىرويىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىرمىز, وسى جاعى دا ەستە تۇرعانى ءجون, دەدى كونستانتين جيگالوۆ.
جيىندا, سونداي-اق بىرقاتار جەتەكشى باق باسشىلارى ءسوز الىپ, سامميتكە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
“ماۋلەن ساعاتحان ۇلىنىڭ “سامميت – قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن كۇشەيتە ءتۇسەتىن وقيعا”, “استانا ءسامميتى – حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قۋانىشى, ماقتانىشى” دەگەن ويلارىن وتە قولدايمىن, ءدال وسى تەزيستەردى تاراتا تۇسكىم كەلىپ وتىر”, دەپ باستادى جارىسسوزگە العاش شىققان “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. باقىت كاتەگورياسى كوپ ماعىنالى. ماحاببات قۋانىشى, بالا-شاعانىڭ قىزىعى, تابىسقا قول جەتكىزۋ, العا قويعان ماقساتتىڭ ورىندالۋى… بۇلاردىڭ ءبارى دە باقىتتىڭ بەلگىلەرى. اسىلى, ءبىر باسىڭنىڭ باقىتىن ەلىڭنىڭ باقىتىمەن بايلانىستىرا, ءبىرتۇتاس قاراي الساڭ عانا كەمەل كىسىلىككە بەتتەي بىلگەن بولاسىڭ. ەڭ باياندى باقىت – ەلىڭنىڭ باقىتى. ەڭ بيىك مارتەبە دە, ەڭ ءماندى, ەڭ ماڭگى مارتەبە دە مەملەكەتىڭنىڭ مارتەبەسى, دەپ وي تولعاعان س.ابدراحمانوۆ امەريكا دەموكراتياسىنىڭ اتاسى ت.دجەففەرسون “تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا” مەملەكەت باقىتقا ۇمتىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقانىن ەسكە سالدى. تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىل دا تولا قويماعان شاعىندا وسىنداي اسا بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن, توراعالىق ەتىپ قانا قويماي, سول ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى وتكىزىلمەي كەلە جاتقان ءسامميتىن ۇيىمداستىرۋعا قولى جەتكەن قازاق ەلى ءدال وسى كەزەڭدە ءوز تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر باقىتتى شاعىن باستان كەشۋدە دەي الامىز. ءبىز, جۋرناليستەر, سامميتكە دايىندىقتى كورسەتۋ, ءسامميتتىڭ جۇمىسى جايىندا جازۋ تۋرالى اڭگىمە ەتكەندە ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ باسىنا قونعان وسى باقىت قۇسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىتۋدى ويلاۋعا ءتيىسپىز. ءار وقىرمان, ءار كورەرمەن, ءار تىڭداۋشى ءبىزدىڭ ماقالالارىمىز, حابارلارىمىز ارقىلى بۇل وقيعانىڭ قاندايلىق تاريحي وقيعا ەكەندىگىن, بۇل كۇنگە قول جەتكىزۋ ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى, شىن مانىندەگى ەل ءۇشىن جاساعان ەرلىگى ەكەندىگىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنەتىندەي ەتۋىمىز كەرەك. ەرلىك دەگەن جەڭىل-جەلپى ايتىلىپ جاتقان ءسوز ەمەس. مەن وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆپەن سۇحبات جاسادىم. ول سۇحبات “كازاحستانسكايا پراۆداعا” قاتار شىقتى, بارلىق وبلىستىق گازەتتەردە قازاق, ورىس تىلدەرىندە باسىلىپتى. ول ءۇشىن مينيسترلىككە راحمەت. سول سۇحباتتا قانات بەكمىرزا ۇلى پرەزيدەنتتىڭ اقش-قا ساپارى كەزىندە اق ءۇيدىڭ سول كەزدەگى قوجايىنى دجوردج بۋشتىڭ اۋەلدە قازاقستان توراعالىعىنا قارسى ەكەنىن اڭعارتقانىن, ەلباسىمىزدىڭ تەمىردەي بەرىك وي قيسىندارىنان كەيىن عانا رايىنان قايتقانىن اڭگىمەلەپ بەرگەن. باسقا مەملەكەتتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ كانديداتۋراسىنا ءبىراۋىزدان داۋىس بەرگەنى سول ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ناقتى اڭگىمەلەرىنەن كەيىن بولعانى تۇسىنىكتى. سامميت شاقىرۋدىڭ قاندايلىق قيىندىعىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
قازاقستان ەۋروپا تورىنە كوتەرىلىپ, توبەبيلىك قۇرعان, الەمدەگى ەڭ سيرەك شاقىرىلاتىن, ەڭ مارتەبەلى جيىندى ءوز ەلىمىزدە وتكىزۋگە قول جەتكىزگەن وسى جىل – 2010 جىل قازاق تاريحىنداعى ەڭ باقىتتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ءبىز تالماي جازۋعا, ايتۋعا, ناسيحاتتاۋعا, وسى ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىندا ەلى ءۇشىن, ەلباسى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ورنىقتىرۋعا سەپتەسۋگە ءتيىسپىز.
مۇنان كەيىن باس باسىلىم باسشىسى ءسامميتتىڭ جۇمىسىن باق بەتىندە كورسەتۋگە قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىستارىن ايتتى. جيىندا, سونداي-اق “قازاقستان” تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جاناي وماروۆ, “پرەزيدەنت جانە حالىق” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مارات توقاشباەۆ, تاعى باسقالار ءوز ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
جيىندى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.ءاشىمباەۆ قورىتتى. ول سوزىندە قاتىسۋشىلاردىڭ سامميت ءجونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى سەرگەك سەزىنەتىندىگىنە رازىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزىن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جان-جۇرەگىنە جەتكىزۋ جۋرناليستەرگە جۇكتەلەر ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن تاعى دا قاداپ ايتا كەلىپ, ماۋلەن ساعاتحان ۇلى مىنانداي ويلارىن ورتاعا سالدى. قازاقستان تاريحىندا, قازاق تاعدىرىندا تراگەديالىق سيپاتتار باسىم بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. اتامەكەنىمىزدىڭ وسىنداي گەوستراتەگيالىق سيپاتىنا سايكەس ءبىزدىڭ بابالارىمىز مىنا بايتاق دالا توسىندە ءدايىم جان-جاقپەن ساناسۋعا, ۇنەمى مۇددەلەر توعىسىندا ءومىر سۇرۋگە ءتيىستى بولعان. بۇل تاعدىر بىزگە دە مۇراعا ءتيىپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا وڭىرلىك مارتەبەنى كوتەرۋ ەلدىڭ ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز تەتىگى بولىپ تابىلادى. ءبىز ءوز قاۋىپسىزدىگىمىزدى تەك قارۋدىڭ كۇشىمەن قامتاماسىز ەتە المايمىز. بىزگە وسىنداي نازىك تەتىكتەردى بىلىكتىلىكپەن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءسامميتتىڭ ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىنە قوسىمشا سەرپىن بەرەتىندىگىن, قازاقستانعا تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىنىن دا ەسكەرمەۋگە بولمايدى. اينالىپ كەلگەندە سامميت ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مىنا ومىردەگى ورنىمىزدى ايقىنداۋعا سەپتەسەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
----------------------------------
سۋرەتتەردىى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
* * *
“Cوزىلمالى سىرقاتتىڭ” سىرى
قاراباق قاسىرەتى: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ
وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرىپ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنداعى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان بۇل جانجالدىڭ وڭ شەشىلۋىنە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىن بىرنەشە رەت اۋدارتقان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ وتكىر دە وزەكتى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
وتكەن عاسىرلار شەجىرەسى نە دەيدى؟
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىردان باستاپ تاۋلى قاراباق اۋماعى ۇلى ارمەنياعا قاراعان جانە ول كوپتەگەن عاسىرلار بويى ارتساح پروۆينتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ كەلگەن. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى ءىV عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل اۋماق ۆاسسالدىق مەملەكەت – كاۆكازدىق البانيا رەتىندە پەرسيانىڭ قۇرامىنا كىرگەن. ال ءVىى عاسىردىڭ ورتاسى مەن ءىX عاسىردىڭ سوڭىندا ارابتاردىڭ, ءىX-ءXVى عاسىرلاردا حاچەن فەودالدىق ارميان كنيازدىعىنىڭ قول استىندا بولعان ەكەن. كەيىندەپ, ياعني ءXVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تاۋلى قاراباق پاناح ءالي حان نەگىزىن قالاعان قاراباق حاندىعىنا, ال 1813 جىلى اتالعان اۋماق قاراباق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلىپتى.
1918 جىلدىڭ مامىرىنداعى توڭكەرىستىك جاعدايلارعا جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى زاكاۆكازەدە ءۇش مەملەكەت – گرۋزيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى جانە ءازىربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى ءوز ەگەمەندىكتەرىن جاريالاعاندارى تاريحتان بەلگىلى. وسى تۇستا اتاپ وتەيىك, سول كەزدەگى اۋماقتىق بولىنىستە دە قاراباق ءازىربايجاننىڭ قۇرامىندا بولعان-دى. ءبىراق قاراباقتاعى ارميان تۇرعىندارى ءازىربايجان وكىمەتىنە باعىنۋدان باس تارتىپ, 1918 جىلدىڭ 22 ءشىلدەسىندە شاقىرىلعان قاراباق ارمياندارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە قاراباقتى تاۋەلسىز تاۋلى قاراباق اكىمشىلىك-ساياسي بىرلىك رەتىندە جاريالاپ, وزدەرىنىڭ حالىقتىق وكىمەتىن دە سايلاپ جىبەرگەن.
بۇل ءازىربايجاننىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى ءارى ەكى ەل قارۋلى جاساقتارىنىڭ قاقتىعىسىنا اپارىپ سوقتىردى. ال وڭىردەگى قاقتىعىس ءازىربايجاندا كەڭەس وكىمەتى ورناپ, 1920 جىلدىڭ ساۋىرىندە قاراباق, زانگەزۋر جانە ناحچىۆان اۋماقتارىنا ءازىربايجان مەن كەڭەس اسكەرلەرى كىرگىزىلگەننەن كەيىن عانا توقتادى. مىنە, بۇل ارميان-ءازىربايجان جانجالىنىڭ شىعۋ تەگى ارىدە جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك.
بىرقاتار دەرەكتەر تاۋلى قاراباققا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ ۇستانعان ىشكى ساياساتىنا سايكەس شەشىلىپ كەلگەندىگىن كورسەتەدى. مىسالى, ءازىربايجان رەۆكومى ءوزىنىڭ 1920 جىلعى 30 قاراشاداعى دەكلاراتسياسىندا زانگەزۋر مەن ناحچىۆان اۋماقتارىن سوۆەتتىك ارمەنيانىڭ بولىگى دەپ تانىپ, تاۋلى قاراباقتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە قۇقىلى ەكەندىگىن ۇسىنعان. ال كاۆكاز بيۋروسى وك-ءنىڭ 1921 جىلعى 5 شىلدەدە وتكەن پلەنۋمىندا تاۋلى قاراباقتى ءازىربايجاننىڭ قۇرامىنا كىرگىزۋ جانە وعان كەڭ اۋقىمدا وبلىستىق اۆتونوميا بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. جالپى, تاۋلى قاراباق قۇجات جۇزىندە بىردە ارمەنياعا, بىردە ازىربايجانعا بەرىلىپ وتىرعانى بايقالادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارمەنيا باسشىلىعى تاۋلى قاراباقتى وزدەرىنە بەرۋ جونىندە ءجيى-ءجيى ماسەلە كوتەرىپ وتىرعان. بىراق ول ورتالىقتان قولداۋ تاپپاعان. ونداعى قيىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر دە ورىن العان. ونىڭ استارىندا تاۋلى قاراباققا قاتىستى ماسەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
تاۋلى قاراباق پروبلەماسى قالاي تۇتاندى؟
بۇل پروبلەما وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا, ناقتىراق ايتقاندا, 1987 جىلدىڭ سوڭى مەن 1988 جىلدىڭ باسىندا قايتادان باس كوتەردى. سول جىلدارى كسرو-نىڭ تۇڭعىش ءارى سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆتىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەستىك قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ون بەس رەسپۋبليكانى بىرىكتىرگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تىم ناشار ەدى. دەموكراتيانى العا تارتىپ, تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا قاناعاتتانباعاندىق بىلدىرگەن ارميان تۇرعىندارىنىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. ۋاقىت وتە ولار قاناعاتتانباعاندىق سەزىمدەرىن جينالعان جەرلەردە اشىق بىلدىرە باستادى. ونىڭ سوڭى ءازىربايجان باسشىلىعى ارمەنيا مەن تاۋلى قاراباق اراسىنداعى مادەني بايلانىستارعا ادەيى توسقاۋىل قويىپ وتىر دەگەن ايىپتاۋلارعا ۇلاستى. ءسويتىپ, 1987 جىلعى قازان ايىنىڭ سوڭىندا ەرەۆانداعى ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا ارنالعان ميتينگىدە تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىن ارمەنيانىڭ قۇرامىنا بەرۋ كەرەك دەگەن تالاپ ۇزاق جىلداردان كەيىن قايتا جاڭعىردى.
كوپشىلىكتى ەرەۋىل ۇيىمداستىرۋعا, اشتىق جاريالاۋعا شاقىرعان مۇنداي جيىندار تاۋلى قاراباق اۋماعىنداعى اۋدان ورتالىقتارىندا دا, ارمەنيانىڭ كەيبىر قالالارىندا دا بوي كورسەتىپ جاتتى. اقىرى 1988 جىلدىڭ اقپانىندا ءازىربايجان رەسپۋبليكاسىنا قارايتىن تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسى اۋماعىندا سان جاعىنان باسىمدىققا يە ارميان حالقى وزدەرىنىڭ ءازىربايجاننان ءبولىنىپ شىعاتىنى جونىندە مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمە ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان ارميان-ءازىربايجان كيكىلجىڭىن ودان ءارى قيىنداتىپ جىبەردى. ارمەنيا اۋماعىنان ءازىربايجانداردى, ءازىربايجان اۋماعىنان ارميانداردى قۋ ءۇردىسى كەڭ ەتەك الدى. ولاردىڭ تۇرعان ۇيلەرى ورتەلدى, قيراتىلدى. ءتىپتى, ەرەۆان قالاسىنداعى مۇسىلمان مەشىتى تولىق جەرمەن-جەكسەن ەتىلگەن دەگەن دە دەرەك بار.
ارادا ءۇش جارىم جىلداي وتكەندە, ياعني 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ولار تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ شەكاراسى اۋماعىندا تاۋلى قاراباق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاندىعىن, سونداي-اق ونىڭ قۇرامىنا كورشىلەس ورنالاسقان ءارى ارمياندار كوپ تۇراتىن ءازىربايجاننىڭ ەلدى مەكەندەرى دە قوسىلعاندىعىن جاريا ەتتى. بۇل مالىمدەمەنى ءازىربايجاندار ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قول سۇعۋشىلىق دەپ قابىلداپ, ونى زاڭسىز اكت دەپ تانىدى.
تاۋلى قاراباققا بايلانىستى مالىمدەمەدەن تۋىنداعان, بۇگىندە ءازىربايجان مەن ارمەنيانىڭ ەڭ اۋىر باس اۋرۋىنا اينالعان “سوزىلمالى سىرقات” وسىلاي باستالعان بولاتىن. جەر داۋىنان باستالىپ, مىڭداعان بەيبىت تۇرعىندى بوسقىنعا ۇشىراتقان جانجال كەيىن تاعى دا قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. قارۋلى بۇل قاقتىعىستار 1994 جىلعا دەيىن سوزىلدى. رەسمي ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا, جانجال سالدارىنان 300-گە جۋىق ادام وپات بولعان. ونىڭ كوپشىلىگى بەيبىت تۇرعىندار.
تاۋلى قاراباق جانجالىنىڭ تۇتانعانىنا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. سودان بەرى شەكارالاس جاتقان ارمەنيا مەن ءازىربايجان ءبىر-بىرىمەن مۇلدە قاتىناس جاسامايدى. تەمىر جول, اۆتوكولىك جانە اۋە جولى قاتىناستارى الدەقاشان توقتاعان. شەكارالارى تارس جابىق. وسىنىڭ سالقىنى كوپتەن بەرى ەكى ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارىنا, ەكى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتۋدە.
قاراباق جانجالىن رەتتەۋدەگى مينسك توبىنىڭ ءرولى
كەزىندە جاقىن كورشى رەتىندە تانىلىپ, ءبىر-بىرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى تاۋلى قاراباققا قاتىستى پروبلەمانى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسىنە 1992 جىلدان باستاپ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) مەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) دا ارالاسا باستادى. بۇل جەردە ەقىۇ-نىڭ مينسك توبىنىڭ ۇسىنىستارىنا سۇيەنگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. ال اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ توراعالىق ەتەتىن مينسك توبى ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى پروبلەمانى تەك كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى رەتتەۋ قاجەتتىگىن ۇستانادى. ويتكەنى, التى-جەتى جىلعا سوزىلعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس ەقىۇ-نىڭ ارااعايىندىق تانىتىپ, مينسك توبىنىڭ ارالاسۋىمەن عانا توقتاتىلعان بولاتىن.
وسى تۇستا اقش, رەسەي جانە فرانتسيا تەڭ توراعالىق ەتەتىن مينسك توبىنا توقتالا كەتەيىك. جەر داۋىنان باستالعان ارمەنيا – ءازىربايجان قاقتىعىسى ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقان سوڭ, ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا قاتىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا شاقىرۋدى ۇيعارعان ەدى. كونفەرەنتسيانى شاقىرۋ تۋرالى شەشىم 1992 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا مينسك قالاسىندا وتكەن ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توتەنشە وتىرىسىندا قابىلداندى. ال كونفەرەنتسياعا دايىندىق ماسەلەلەرىمەن توعىز مەملەكەت – بولگاريا, گەرمانيا, يتاليا, رەسەي, اقش, تۇركيا, فرانتسيا, چەحوسلوۆاكيا جانە شۆەتسيا اينالىستى. بۇل ەلدەر نەگىزىنەن ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستى رەتتەۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى. ءسويتىپ, سول جىلى شاقىرىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى قارۋلى جانجالدى رەتتەيتىن مينسك توبى تەڭ توراعالارىنىڭ ينستيتۋتى قۇرىلدى.
ەقىۇ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن مينسك توبىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ جانە جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى ءتۇسىنىستىكتىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ. وسىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ 1993 جىلى مينسك توبى ءازىربايجان مەن ارمەنياعا “انىقتاۋ كەستەسى” دەگەن اتاۋداعى داۋلى اۋماقتاردى رەتتەۋدىڭ جوسپارىن ۇسىنعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل جوسپاردى رەسمي باكۋ دە, ەرەۆان دا قابىلداماي, قارۋلى قاقتىعىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەردى. ارادا ءبىر جىلداي ۋاقىت وتكەندە شەتىن وسىناۋ ماسەلەگە رەسەي اراعايىندىق تانىتىپ, تاراپتار اتىستى توقتاتۋ تۋرالى رەسمي ەمەس كەلىسىمدى ساقتاۋعا ۋاعدالاستى. ءبىر جاقسىسى, وسى كەلىسىمدى ارمەنيا دا, ءازىربايجان دا بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلەدى.
جەر داۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان ەكى ەل اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس وسىلايشا توقتاتىلعان ەدى. ەندى ەقىۇ-نىڭ الدىندا تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن شەشۋ ماسەلەسى تۇردى. ۋاقىت وزدىرماي قولعا الماسا, قارۋلى قاقتىعىس قايتا باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. ونى الدىن الۋدىڭ, بولدىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مينسك توبىنىڭ قولعا العان ءىس-شارالارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ. مينسك توبى بۇل ماقسات-مىندەتتى سول كەزدەردەگى جاعدايلارعا قاراماستان, ءوز دەڭگەيىندە جالعاستىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قارۋلى قاقتىعىسقا ەكىنشى قايتارا جول بەرىلمەدى.
سوڭعى جىلدارى مينسك توبىنىڭ تاۋلى قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە قاتىستى جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزە باستاعانى بايقالادى. مىسالى, وتكەن جىلى ارمەنيا مەن ءازىربايجان پرەزيدەنتتەرى التى رەت كەزدەستى. ال بيىلعى جىلى سوچيدە رەسەي, ءازىربايجان جانە ارمەنيا پرەزيدەنتتەرى وڭاشا كەزدەسىپ, تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان ەدى. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى بۇعان دەيىن دە ءۇش-ءتورت رەت كەزدەسكەن بولاتىن. ونىڭ ءبىرى – 1999 جىلدىڭ ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا, ەكىنشىسى – 2001 جىلدىڭ ناۋرىزىندا پاريجدە, ءۇشىنشىسى –2006 جىلدىڭ اقپانىندا پاريجدە, ال ءتورتىنشىسى – 2008 جىلدىڭ قاراشاسىندا ماسكەۋدە رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن-ءدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى, ماسكەۋ كەزدەسۋى دەر ەدىك. ويتكەنى, بۇل كەزدەسۋدە رەسەي, ارمەنيا جانە ءازىربايجان پرەزيدەنتتەرى تاۋلى قاراباق جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدى.
پرەزيدەنتتەردىڭ بۇل كەزدەسۋلەرىنىڭ وتۋىنە مينسك توبى تىكەلەي ۇيىتقى بولعانىن جانە ءمۇمكىندىگىنشە ىقپال ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. جالپى, قازىرگى كەزدە قاراباق ماسەلەسىن رەتتەۋگە قاتىستى ەكى ەلدىڭ دە ۇسىنىس-ۇستانىمدارى بىرتە-بىرتە ايقىندالىپ كەلەدى. ەكى تاراپ تا ىشتەي قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن شەشۋدى قالايدى. ونى قارۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, كەلەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى عانا رەتتەۋگە بولاتىنى الەمدىك تاجىريبەدە تالاي مارتە دالەلدەنگەن.
شوقتى ۇرلەۋ ەمەس, ءوشىرۋ ماقسات
وسى جىلعى اقپاننىڭ ورتاسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وڭتۇستىك كاۆكازداعى ءازىربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا مەملەكەتتەرىنە ساپارمەن بارىپ قايتقان ەدى. ساپاردىڭ باستى ماقساتى – كەزىندە بەلگىلى جاعدايلارعا بايلانىستى “ىستىق نۇكتەلەر” اتانىپ, كەيىن ونىڭ سوڭى قارۋلى جانجالدارعا سوقتىرعان ارمەنيا مەن ءازىربايجان اراسىنداعى ۇزىلگەن ءجىپتىڭ قايتا جالعانۋىنا ىقپال ەتۋ بولاتىن. ساپار بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى باكۋدە دە, ەرەۆاندا دا سول ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن, سونداي-اق ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسىپ, ەكى مەملەكەتكە ورتاق پروبلەما – تاۋلى قاراباق جانجالىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى.
قازاقستاننىڭ تاۋلى قاراباق پروبلەماسىنا بايلانىستى ۇستانىمى باستاپقى كەزدە-اق ناقتى ايقىندالعان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل وتكىر ءارى وتە نازىك ماسەلەنى تاراپتاردىڭ بايىپتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى بارىسىندا تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋدى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىز ارمەنيامەن دە, ازىربايجانمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا. سول سەبەپتەن دە ازىربايجاندىق تاراپ بۇل ماسەلەدە قازاقستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىندىقتارىن اشىق ءبىلدىردى. “كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋلى قاراباق ءماسەلەسىنە بايلانىستى ءازىربايجانعا ارنايى كەلگەن ەدى, – دەگەن بولاتىن ءازىربايجاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى ەلنار مامەدياروۆ قانات ساۋداباەۆپەن باكۋدەگى كەزدەسۋىندە. – قازاقستان بۇل پروبلەمامەن جاقسى تانىس. سوندىقتان دا ءازىربايجان قازاقستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى”.
ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆ سول ساپارىندا وسى ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن دە كەزدەسكەن-ءدى. سوندا “دەموكراتيالىق ءازىربايجان” پارتياسىنىڭ توراعاسى اسيم مۋللا-زادەنىڭ بىلاي دەپ ايتقانى ەسىمىزدە: ء“ازىربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بۇزىلدى. ارميانداردىڭ قارۋلى جاساقتارى تاۋلى قاراباقتى باسىپ الدى. مىڭداعان ءازىربايجان تۋعان جەرلەرىنەن قۋىلىپ, بوسقىنعا اينالدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بىرنەشە مارتە قارار قابىلداعانىمەن, ارمەنيا بيلىگى ونى مويىنداماي كەلەدى”.
قازاقستان بۇل جانجالدىڭ شىعۋ تاريحىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا سوناۋ 1991 جىلى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋ ماقساتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين ارنايى كەزدەسكەن بولاتىن. سودان بەرى قازاقستان باسشىسى وسى وتكىر ماسەلەنىڭ بەيبىت جولمەن شەشىلۋىنە ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى, سونداي-اق وعان قاتىستى جاعدايدىڭ بەتالىسىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋدا. ال بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ تاۋلى قاراباققا بايلانىستى قارارىنا كەلسەك, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بۇل قۇجاتى 2008 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قابىلدانعان. قاراردا تانىلماعان تاۋلى قاراباق رەسپۋبليكاسىنان جانە ارمياندار باسىپ العان ءازىربايجاننىڭ وزگە دە اۋماقتارىنان ارميان قارۋلى كۇشتەرىن شۇعىل شىعارۋ تالاپ ەتىلگەن. قارارعا 39 مەملەكەت جاقتاپ, 7 ەل قارسى داۋىس بەرگەن, ال 100 مەملەكەت قالىس قالعان ەكەن. ءبىر “قىزىعى”, قارسى داۋىس بەرگەن جەتى ەلدىڭ ىشىندە مينسك توبىنىڭ تەڭ توراعالارى – اقش, رەسەي جانە فرانتسيا بار.
جوعارىدا سوڭعى جىلدارى تاۋلى قاراباق پروبلەماسىن رەتتەۋدە ءسال دە بولسا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنىن ايتقان ەدىك. ونى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا بىرنەشە رەت كەزدەسكەنىنەن, بۇعان ەقىۇ-نىڭ دا بەلسەنە ارالاسا باستاعانىنان كورۋگە بولادى. كەيبىر ساياساتكەرلەر وسى ىلگەرىلەۋشىلىكتى تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋگە جاسالعان نىق قادام دەپ باعالاۋدا. سونداي-اق جاقىندا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ازىربايجانعا رەسمي ساپارى كەزىندە تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تاۋلى قاراباق بولعاندىعى دا ءۇمىت وتىن جاعا تۇسەدى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قازاقستان وتكەن جىلى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن گرەكيانىڭ تاۋلى قاراباققا قاتىستى پروبلەمانى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ باستاماسىن بەلسەندىلىكپەن جالعاستىرىپ كەلەدى. ال كورشىلەس ەكى ەلدى قىرعي-قاباق ەتىپ, جاۋلاستىرعان بۇل ماسەلەنىڭ قاشان وڭ شەشىلەتىنى بەلگىسىز. شەتىن دە قيىن وسىناۋ پروبلەما بيىلعى جىلى ەقىۇ-نىڭ استانادا وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىندە تالقىلانۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا شوقتى ۇرلەۋ ەمەس, ونى ءوشىرۋ ماقسات.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
* * *
